کودک و امنیت عاطفى – روانى

 اشاره:

دیدایی یک شخصیت سالم با نیروى اراده محکم و مستقل همراه با هویت پذیرفته شده از جانب خود فرد چگونه و کجا شکل مى گیرد؟

روانشناسان و دست اندرکاران علوم اجتماعى و انسانى معتقدند که بخش اعظمى از این امر مهم قبل از اینکه فرد وارد جامعه شود در خانواده و دامن والدین و بخصوص مادر صورت مى گیرد. در نتیجه زنان جامعه، آینده سازان هر مرزو بوم اند. پس ساختار شخصیت یک زن و چگونگى شکل گیری آن از اهمیت ویژه اى برخوردار است.

مادر امروز همان کودک دیروز است که در دامان مادرى دیگر رشد کرده و  زمینه هاى پرورش نسل بعدى از جامعه خانواده خویشتن به جامعه فردا را فراهم   مى آورد. لایه هاى زیرین چنین شخصیتى همان طور که روانشناسان انسان گرا و رفتارگرا تأیید مى کنند برخوردارى از امنیت عاطفى ـ روانى است. چیزی که هر موجودى به دنبال آن است. دوست بدارد و دوستش بدارند و هر لحظه اضطراب از دست دادن تأیید را با خود به یدک نکشد. هر انسانى که در یک محیط گرم و صمیمى و فارغ از دغدغه هاى پس رانده شده بتواند احساس امنیت کرده و پیوسته نگران شرطى شدن عشقش نباشد مى تواند این اعتماد را به دیگران جامعه هدیه کند.

به قول اریک فروم هر انسان سالم ابتدا بایستى خودش را دوست بدارد و سپس این عشق را نثار بقیه کند. در راستاى به دست آوردن چنین امنیتى چه باید کرد؟

کودک از زمانى که پا به عرصه جهانى مى گذارد با خودش اضطراب را می آورد که وظیفه مادر همانا از بین بردن آن است. هنگامى که از سینه مادر شیر مى خورد نمى تواند وجودش را از مادر منفک بداند و با مادر عجین شده، مادر برایش در حکم منبع تغذیه، منبع حیات و منبع عشق است وى که مى تواند سرمنشأ امنیت بخصوص امنیت عاطفى باشد و چون تصویر ثابتى از مادر در ذهن خود ندارد عینیت او برایش حکم جدایى دائم را دارد. پس این سرچشمه انرژی حیات چگونه موجودى بایستى باشد تا بتواند موجودی سالم به لحاظ تحول روانى ـ عاطفى ـ اخلاقى … پرورش دهد. وجود الگوپذیرى امروز که خود فردا نقش الگو را خواهد داشت پس از مرحله گذرا از مرحله حسى ـ حرکتى و جهت شناخت دنیاى اطرافش خطاهایی از او سر مى زند در این مرحله نقش والدین بخصوص مادر بسیار حساس مى شود. بدین منظور براى تربیت و آگاهى کردن آنان نبایستى از خود عشق استفاده کرد. زیرا عشق هدف است نه وسیله. به طور مثال اگر فرزندمان در حین بازى وسیله اى را شکست یا خرابکارى به بار آورد به او نگوییم دیگر دوستت ندارم زیرا پیامدهاى عاطفى چنین جمله اى بسیار ناخوشایند است. کودک بیشتر از اینکه نگران شکستن وسیله باشد نگران از دست دادن مهر و محبت ماست پس بار دیگر در حین بازى یا برطرف کردن حس کنجکاوى چیزى را شکست آن را پنهان      مى کند و اگر از او سؤال کنیم به ما دروغ مى گوید. بنابر این با وجود یک جمله به فرزندمان هم دروغگویى و هم پنهان کاری ناخواسته و نادانسته آموخته ایم. بهتر است به جاى جمله دیگر دوستت ندارم، بگوییم این کار تو را دوست ندارم یعنی او را متوجه اشتباهش کنیم نه اینکه اضطراب را به جایش بیندازیم که عشق من به تو خدشه دار شده است. کودکى که پیوسته نگران قهر و بی مهرى والدینش باشد به واکنش هاى اضطرابى مثل جویدن ناخن، ادرار بى اختیارى و بهانه جویی های آزاردهنده متوسل مى شود. کودکان وابسته نیز از این دسته اند که با حالت چسبندگى به مادر هم خودش رنج مى برد و هم مادر را اذیت مى کند. در واقع وى در دنیاى کودکانه اش چنین تصور مى کند که اگر از مادرش دور شود عشق او را هم نخواهد داشت و مدام در تنش از دست دادن محبت مادر به سر مى برد. او چگونه مى تواند در آینده مادرى مستقل و آزاده باشد؟ موجودى که در محیطى امن به لحاظ عاطفى و روانى رشد یابد مى تواند به خود و جامعه اش معتمد باشد چنین فردى مى تواند خطایش را پذیرفته، انتقادپذیر نیز باشد و هرگز نگران این مسأله نیست که اگر قبول کنیم اشتباه کردم، بایستى معذرت بخواهم و غرورم لطمه می خورد. موضوعى که امروزه بسیار شاهد آن هستیم، جوان امروزی فکر مى کند اگر بگوید اشتباه کردم کوچک و حقیر شده و یکی از افتخارات بعضى از آنان این است که مى گوید من تا به حال از کسى عذر خواهى نکرده ام و این بدین معنا نیست  که من هرگز اشتباهى مرتکب نشده ام اگر هم خطا را بپذیرد و عذر بخواهد هنوز کار تمام نشده. اصل قضیه اینجاست که دیگر آن را تکرار نکند و در واقع تغییر رفتار درونى به وجود بیاید. شمای مادر یا پدر بزرگ نیز اگر مرتکب خطا شدید و در مورد داوری درباره فرزندتان اشتباه کردید معذرت بخواهید و در صدد رفع آن بر آیید. بدین وسیله مى توانید الگوى مستقیمی براى فرزندتان باشید و در کنار آگاهى دادن به وى از نوازش و نمادهاى رفتارى مهروزى مثل بوسیدن و در آغوش کشیدن آنان کوتاهى نکنید. این امر مى تواند کودک شما را مطمئن سازد که تحت هیچ شرایطى محبت شما را از دست نخواهد داد و عشق شما مشروط نیست در عین حال تواضع، عزت نفس و گذشت را به او آموخته اید.

از طرفى همان طور که کودک بایستى به شما اعتماد کند شما هم به او اعتماد کنید. به دنیا و تحلیل هاى کودکانه اش بها داده، احترام بگذارید. هرگز فکر نکنید که اونمى فهمد. اگر ظاهراً از کنار مسأله اى به سادگى مى گذرد این بدین معنا نیست که دریافتى نداشته و به حافظه خود نمى سپارد. با او آن چنان رفتار کنید که از او در مقابل خودتان انتظار دارید. اگر مى خواهید شما را تو خطاب نکند و شما را محترم بدارد با او نیز چنین کنید.

حافظه دراز مدت کودک از سه سالگى به بعد فعال مى شود پس در حضورش مراقب رفتار و اعمال خود باشید. واژه هایى را که به کار مى برید اگر نتواند آن را یاد بگیرد و تکرار کند، نتایج حاصله از آن را ضبط مى کند. مثلاً از حالت شما مى فهمد که شما در چه حالى هستید، عصبانى یا خوشحال، غصه دار یا خشمگین یا بی تفاوت، حالات چهره شما را در ذهنش ثبت مى کند و در اثر تکرار دریافت می دارد که کدام کلمه در کدامین حالت به کار مى رود. پیوسته به یاد داشته باشید که شما یک الگوى مسلم و زنده هستید و او می تواند یافته هایش را به یکدیگر بسط بدهد.

اندوهش را به حساب آورید، فرض کنید عروسک محبوب او شکسته و بسیار اندوهگین شده است. غمش را سبک نشمارید و او را مسخره نکنید همان طور که ما بزرگسالان براى از دست دادن چیزى دلخواه متأثر می شویم و دلمان نمى خواهد سرزنشمان کنند. اگر از آنها نظر مى خواهیم به نظرشان اهمیت بدهیم. دخترک سه ساله شما وقتى عروسک بازی مى کند، اگر دقت کنید در مى یابید با عروسک هایش و همبازیش همان رفتارى را دارد که شما و اطرافیان با خودش دارید. بى حوصلگی، بیماری، مشغولیت، گرفتارى و … را در خور فهم و درکش توضیح دهید و به طور آمرانه دعوت به تحمل و سکوتش نکنید، احساس ارزش و خواسته شدن امرى است کسب کردنى که اکتساب آن به همین دوران تعلق دارد. نقاط قوت آنها را هم ببینید و پیوسته انتقادگر نباشید.

مسؤولیت پذیرى به طور مطلوب نه همراه با اضطراب، قدرت تصمیم گیری و نداشتن تزلزل و بى ثباتى در شخصیت در بزرگسالى نیز چنین است. به طور مثال اگر از دختر چهار ساله خود مى خواهید عروسک هایش را جمع کرده و اتاقش را مرتب کند به او یاد بدهید و او را همراهى کنید و در لذت از نظافت اتاقش شریک بشوید. در این سن کودک از طریق تضادورزى و مخالفت با شما می خواهد ابراز وجود نماید و فردیت و موجودیت خود را به اثبات برساند پس در راه کسب استقلال و اعلام موجودیتش کمک رسان باشید و سعی نکنید با تنبیه هاى روانى و عاطفى هوشیارش کنید تفاوت ها را به او نشان دهید. همان طور که مسواک زدن را با شستن دندان های خودتان به او مى آموزید، خوب گوش کردن و حوصله به خرج دادن در برآوردن نیازها و رعایت حقوق دیگران و … را مثل یک الگو به او یاد بدهید.

منبع :شکوه ابوطالبى بانک اطلاعاتى مقالات