خانواده شیعی » زن و حجاب »

پوشش زنان در ایران (۲)

گفتار دوم؛ تاریخچه پوشش در ایران

بدون تردید جهان بینى و انسان شناسى هر فرهنگ و مکتب، نقش اساسى و مهمّى در انتخاب نوع و کیفیت پوشش دارد. تاریخچه پوشش در ایران نیز پیوندى عمیق با حجاب، به معناى پوشش کامل و زیبایى شناسى و زیبایى دوستى دارد. سرزمین ایران سرآمد زیبایى ها و ظرافتهاست، مردم ما حامل فرهنگى عمیق و ریشه دار، با آمیزه اى از دین و تاریخ هستند. تاریخى که در اقصا نقاط عالم ریشه دوانده است. هر اندازه فرهنگ و هنر یک سرزمین با بنیان هاى اعتقادى و فکرى و دیرپاى ملتى مرتبط باشد، برعمق عظمت حس زیبایى شناختى مردم آن سرزمین تاثیر مى گذارد. تجلیات پوشش در میان زنان ایران چنان چشم‏گیر است که برخى از اندیشمندان و تمدن‏ نگاران، ایران را منبع اصلى ترویج حجاب در جهان معرفى کرده ‏اند.

یافته هاى پژوهشى نشان مى دهد که زنان ایران زمین از زمان مادها (که نخستین ساکنان آریایى ایران زمین بوده اند) حجاب کاملى شامل پیراهن بلندچین دار و شلوار تا مچ پا و چادر و شنلى بلند روى لباس ها، داشته اند. این حجاب در دوران سلسله هاى مختلف پارس ها نیز معمول بوده است. در زمان زرتشت و قبل و بعد از آن، زنان ایرانى از حجابى کامل برخوردار بوده اند.

برابر متون تاریخى، در همه آن زمان ها پوشاندن موى سر و داشتن لباس بلند و شلوار و چادر رایج بوده است و زنان با آزادى در محیط بیرون خانه رفت و آمد مى کردند و هم پاى مردان به کار مى پرداختند. و این امور با حجاب کامل و پرهیز شدید از اختلاط هاى فسادبرانگیز همراه بوده است.

جایگاه فرهنگى پوشش در میان زنان نجیب ایران زمین به گونه اى بوده است که در دوران سلطه کامل شاهان، هنگامى که خشایارشاه به ملکه «وشی» دستور داد که بدون پوشش به بزم بیاید تا حاضران زیبایى او را بنگرند، وى امتناع کرد و براى این سرپیچى، به حکم دادوران، عنوان «ملکه ایران» را از دست داد.

دوره مادها

مادها اولین حکومت فراگیر در فلات ایران بودند آنان از هر طبقه و قومى که بودند براى جلوه گرى هر چه بیشتر خود به هر چیزى که گمان مى بردند خودآرایى است مانند یک نیاز حتمى و حیاتى دست مى یافتند و در هر زمان وسایل موجود را از طلا، نقره، مفرغ، آهن تا گچ و سنگ و صدف مى ساختند. «اصلى که باید در نظر داشت، این است که طبق نقوش برجسته و مجسمه‏هاى ما قبل میلاد، پوشاک زنان آن دوره از لحاظ شکل، با کمى تفاوت، با پوشاک مردان یکسان است». و «مرد و زن به واسطه اختلافى که میان پوشش سرشان وجود دارد، از هم تمیز داده می شوند».

دوره پارسی ها (هخامنشیان)

پارسی ها به وسیله کوروش، دولت ماد را از میان برداشته و سلسله هخامنشى را تأسیس کردند. آنها از نظر لباس همانند مادها بودند. در مورد پوشاک خاص زنان این دوره آمده است: «از روى برخى نقوش مانده از آن زمان، به زنان بومى برمی خوریم که پوششى جالب دارند. پیراهن آنان پوششى ساده و بلند یا داراى راسته چین و آستین کوتاه است. به زنان دیگر آن دوره نیز برمی خوریم که از پهلو به اسب سوارند. اینان چادرى مستطیل شکل، بر روى همه لباس خود افکنده و در زیر آن، یک پیراهن با دامن بلند و در زیر آن نیز، پیراهن بلند دیگرى تا به مچ پا نمایان است».

تصویر به جا مانده بر روى تخته سنگهاى دوره هخامنشى نشان مى دهد که شباهتى بین لباس زنان و مردان پارسى وجود داشته است. زنان پارسى به جز لباس شبیه آنچه ملکه مى پوشیده، لباس دیگرى نیز داشته اند، پیراهن آنان پوششى ساده، بلند یا داراى راسته چین و آستین کوتاه بوده که دامن از زانو به پایین شرابه هایى از مچ پا آویزان داشته، علاوه بر اینها زنان پارسى از چادر نیز استفاده مى کردند، و آنرا بر روى تن خود مى انداختند به طورى که تمام لباسهاى زیر را مى پوشانید. نقوشى که روى فرش پازیریک که در سیبرى پیدا شده و آنرا مربوط به ایران در دوران هخامنشى مى دانند، این مطلب را تصدیق مى کند زیرا زنانى که بر روى این فرش نقش کرده اند پوششى سر اندر پا چیزى شبیه چادر روى همه پوشاک خود داشته اند.

دوره اشکانیان

در این دوره نیز همانند گذشته، پوشش زنان ایرانى کامل بوده است. در این باره چنین می خوانیم: «لباس زنان اشکانى پیراهنى بلند روى زمین، گشاد، پرچین، آستین دار و یقه راست بوده است و پیراهن دیگرى روى آن را مى پوشانیده است. قد پیراهن دوم نسبت به اولى کوتاه و ضمناً یقه باز بوده است و روى این دو پیراهن چادر به سر مى کردند».

پیراهن ها از پارچه هاى منقش (مخصوصاً قلابدوزى شده) تهیه مى شده است. آنان کفش ساده دوران اشکانى را به پا مى کردند و کمربندشان منحصر به نوارى بوده که براى جمع کردن گشادى پیراهن در زیر سینه مى بستند. نقش برجسته پالیر در موزه لوور زنى از دوره اشکانى را نشان مى دهد. این زن چادر به سر دارد و زیر آن عمامه اش به خوبى نمایان است. بر بالاى پیشانى (پایین عمامه) فلزى پهن منقوش و برجسته چون نوارى موهاى جلوى سر را پوشانده و با وضع مطلوبى به عقب سر برده است.

در جاى دیگر آمده است: «چادر زنان اشکانى به رنگ‏هاى شاد و ارغوانى و یا سفید بوده است. گوشه چادر در زیر یک تخته فلزى بیضى منقوش یا دکمه که به وسیله زنجیرى به گردن افکنده شده، بند است. این چادر به نحوى روى سر می افتاده که عمامه (نوعى کلاه زنانه) را در قسمت عقب و پهلوها می پوشانیده است.

دوره ساسانیان

در این دوره اردشیر دین زرتشت را دین رسمى کشور قرار داد. اوستا را ترجمه و آتشکده‏ هاى ویران را بازسازى نمود. زنان در این دوره همچنان داراى حجاب کامل بودند. در مورد پوشاک زنان این دوره چنین آمده است: «چادر که از دوره ‏هاى پیش مورد استفاده بانوان ایران بوده است، در این دوره نیز به صور مختلف مورد استعمال داشته است».

از آن‏جا که زرتشت در زمینه اصل حجاب و پوشش زنان در ایران کمبودى نمی دیده است، با تأیید حدود و کیفیت حجاب رایج آن دوران، کوشید تا با پندهاى، خود ریشه ‏هاى درونى حجاب را تعمیق و مستحکم نموده، عامل درون را ضامن اجرا و پشتوانه استمرار و استوارى حجاب معمول قرار دهد.

بررسى نقوش سنگى و طرح‌هایى از چندین بشقاب باستانى نشان می‌دهد که بانون ساسانى پیراهنى بلند با آستین یا بدون آستین، پرچین و گشاد مى پوشیده اند و آن را با نوارى در زیر سینه مانند زنان اشکانى جمع مى کردند، از طرز قلم زنى و چین سازى پیراهن و دامن پیداست که در انتهاى دامن بر پشت پا، پارچه اى اضافه و پرچین به آن دوخته اند یقه پیراهن آنان اغلب گرد ولى یقه جلو باز تا پایین تر از سینه نیز دیده مى شود زنان ساسانى گاهى چادر گشاد و پرچین سر مى کردند که تا ساق پا مى رسیده است.

دوره صفویان

به دلیل توجه صفویان به آداب و رسوم و مذهب خاص ایرانى و مذهب اثنى عشرى، رشته هاى گوناگون صنعت و هنر، پیشرفت شایانى داشته است، که در این میان پوشاک بانوان، با توجه به بافت خاص اجتماعى – مذهبى آن روزگار شکل خاصى به خود گرفت. پیراهنها، اغلب رنگارنگ و گلدار و زربفت ابریشمى بود و روى آن قباى جلوباز بلندى تا مچ پا به پا مى کردند و کمربندى به کمر مى بستند به صورتی که محکم روى کمر قرار نگیرد، کلاه کوچک، چارقد، شلوار پنبه دوزى شده، جوراب ساقه کوتاه پارچه اى از جمله پوشاکى بودند که در فصل زمستان مورد استفاده زنان قرار مى گرفتند. زنان هنگام بیرون رفتن از خانه چادر بزرگ سفید یا بنفش رنگى، به سر مى کردند که تمامى بدن آنان را مى پوشاند و فقط جلوى صورت باز مى ماند که بوسیله آن مى توانستند پیش روى خود را ببینند.

دوره زندیه

در دوره نادرشاه افشار و خاندان او از تجملات لباس ها کاسته شد و جامه ها فرمى ساده تر به خود گرفتند. از خصوصیات جامه هاى این دوره کوتاه شدن دامن پیراهن ها (بلوز) و قبا بود و فرم شلوار(تنگ یا گشاد) و جنس وتزیینات آن اهمیت بیشترى پیدا کرد. در دروه زندیه عموما زنان پیراهن تنگى در بر مى کردند که پارچه آن اغلب از نخ و ابریشم بود. یقه گرد (بدون یقه) که در وسط آن چاکى بوسیله روبان یا دکمه در زیر گلو بسته میشد. در مواقع احتیاج روى پیراهن، اغلب ارخالق( کت بلندى است که تا نصف بدن را مى پوشاند)آستین سنبوسه یا کلیجه( کت بلندى که تا روى ران مى رسید روى ارخالق مى پوشیدند) آستین کوتاه مى پوشیدند. زنان این دروه مانند مردان، شلوار گشاد و بلندى که از پارچه هاى راه راه که بطور مورب دوخته مى شد به پا مى کردند و روى آن دامن گشاد و نسبتا بلندى مى پوشیدند که تا وسط ساق پا مى رسید. زنان در این دوره روى سرخود تورى یا پارچه زیبایى را بطور آزاد انداخته و با زیور وزینت، موهاى خود را مى آراستند. کفش آنها نعلین یا ساغرى نوک برگشته بود که فقط اندکى از سر انگشتان پا در داخل آن قرار مى گرفت. زنان هنگام خروج از منزل چادر سیاه یا بنفش یا نیلى تند به سر مى کردند و روى خود را با روبنده، کاملا مى پوشاندند.

دوره قاجاریه

پوشاک زنان در دروه قاجاریه شبیه لباسهاى زندیه بوده و خیلى کم تغییر کرده است. پیراهن هاى چاک دار آستین بلند دوره قبل با دامنهاى گشاد و پرچین بلند که لبه دامن را بوسیله یراق و گلابتون و.. . حاشیه داده تزیین مى کردند، کمربندى طلا و نقره یا جواهر نشان به کمر مى بستند. در این دوره مانند دوره زندیه تور و کلاهک زینت سر بوده و چادر نماز و چارقد هنوز معمول نشده بود.

مسافرت ناصرالدین شاه قاجار به فرهنگ و روسیه و دیدن لباسهاى بالرینهاى پترزبورگ که شلوار بافته چسبان و نازکى به پا مى کردند و زیر جامه بسیار کوتاهى به اندازه یک وجب روى آن مى پوشیدند، شاه را برآن داشته که زنهاى حرمسراى خود را که لباسشان شامل: پیراهن، ارخالق، کلیجه، شلیته، شلوار، جوراب، چارقد و کلاغى بود، به این لباس درآورد.

ساختار طبیعى فلات ایران در طول اعصار تاریخى این مرز و بوم و مرکزیتى که به دلیل داشتن پل ارتباطى بین شرق و غرب عالم داشت باعث شد که این سرزمین سالیان سال در معرض یورش و تهاجمات اقوام و ملل گوناگون قرار گیرد. بدیهى است که این یورشها توسط اقوامى که داراى فرهنگ و اعتقادات ویژه خود بودند صورت می‌گرفت و شدیدترین فشارها را بر فرهنگ بومى و سنتى جامعه به وجود می‌آورد.

بدین گونه قوم ایرانى که از اعصار باستان اعتقاد به پوشیدگى و مستورى زن داشت و حتى خدایان و الهه‌هاى خود را در اوج پاکى و قداست می‌پرستید و با قبول دین اسلام و تأکید و تأیید این دین بیش از پیش بر پوشیدگى زنان دقت می‌کرد، تحت فشارهاى گوناگون قرار گرفت: «هجوم مغول بعینه نمونه‌اى از این فشارها مبنى بر حضور زن بدون پوشش در مجامع عمومى بود که پس از قدرت گرفتن حکومتهاى شیعى مذهبى چون سربداران و صفویان منتفى شد و زن ایرانى با پوشش همچنان به حضور خود در اجتماع می‌پرداخت».

بنابراین دوران قاجاریه به عنوان نخستین دوران رویارویى نزدیک با غرب حائز اهمیت است. ایرانیان نخستین تجربیات تلخ شکست از غرب را در جنگهاى ایران و روسیه آزمودند و به ناچار به تفوق نظام جنگى و علمى آنان آگاه شدند. بروز جنگهاى ایران و روس، روابط ایران را که سالیان سال به دلیل جنگهاى داخلى از اوضاع جهانى بى خبر بود گسترش داد و رفت و آمد خارجیان فزونى گرفت. از سویى دیگر اعزام محصلین ایرانى به خارج از کشور به منظور کسب علوم و فنون جدید، ایرانیان را با سبک زندگى غربى آشنا کرد. همین رفت و آمدها به دربار و ارتباط خارجیان با ایرانیان در نوع پوشش مردان تأثیر گذاشت و کم کم استفاده از پیراهن و کفش چرمى معمول گشت.

تغییر لباس زنان اندرون نیز که پس از سفرهاى ناصرالدین شاه به اروپا آغاز شده بود، به تدریج از حرمسراى شاهى به خانه اعیان و سایر اقشار جامعه سرایت نمود. اما پوشش زنان در بیرون از خانه تا دوره مشروطیت و مدتى پس از آن به همان شکل سنتى (چادر، چاقچور و روبنده) بود.

تحولات سیاسى ایران پس از انقلاب مشروطه در جامعه زنان بى تأثیر نبود، به ویژه آنکه احزاب سیاسى و گروههاى متعدد مسئله تعلیم و تربیت زنان و اصلاح وضعیت آنان را در رأس برنامه خود قرار داده بودند. آنان یکى از عوامل اصلى متمدن بودن را حضور زنان در عرصه اجتماع می‌دانستند و مانع اصلى این حضور را در سبک و شیوه زیستى و سنتى جامعه و نوع پوشاک جست وجو می‌کردند. بنابر این به دنبال یک سرى انتقادات نسبت به حضور زنان در اندرونى، خواستار حضور آنان در جامعه بودند. بدین منظور یک جریان پنهان اما مستمر با بیان آزادى زن از اسارت، بین تجددخواهان بروز کرد. اینان خواستار حضور زن در عرصه اجتماعى بودند و از وضع حجاب سخن به میان می‌آوردند.

ورود اجناس و البسه گوناگون اروپایى و حضور خیاطان و طراحان فرانسوى، و تقلید از آنها، کم کم، باعث تغییراتى مهم در وضع لباس ایرانیان و خصوصا زنان ایرانى شد. به این ترتیب که، از طول و عرض چادر کاسته شد و چاقچور و روبنده در میان جوانان، اکثرا از بین رفت و پیچه عمومیت یافت، شلوار کشى تبدیل به جوراب هاى ساقه بلند ماشینى شد، پیراهن و شلیته و شلوار و چادر کمرى جاى خود را به پیراهن هاى بلند یک تکه که بلندى آن بر حسب مد روز تغییر مى کرد، دادند و به جاى ارخالق و نیم تنه، کت و ژیلت و بلوز به طرز دوخت اروپایى معمول شد و پارچه هاى زرى و مخمل و تور، به کرپ و ساتن و کرپ دشین و ژرژت و.. . تغییر یافت.

چنانچه گفته شد، با نگاهى به تاریخ تحول پوشاک زنان در ایران خواهیم دید که تغییر و تحولات لباس زنان از اندرونى و زنان دربارى شروع شده و به طبقات و اقشار دیگر جامعه سرایت کرده است، این تقلید بنا به موقعیت اجتماعى افراد و به تناسب و توانایى آنها در انتخاب نوع و جنس پارچه و تزیین آن تفکیک مى شده است. در زمان رضا شاه که پوشاک ادامه دروه قبل است، بیشتر زنان اعیان و اشراف لباس هاى اروپایى به تن مى کردند اما هنگام خروج از منزل روى آن چادر مى پوشیدند.

کشف حجاب

جوامع مختلف، تجربه تاریخى خود را با سنت هایى انباشته کرده اند که هریک در شکل و شمایلى از اجزاى فرهنگ عمومى تصویر گرفته است. مى توان با بررسى پوشاک، رویارویى سنت و تجدد را به آشکارترین صورت مشاهده کرد. در این مبحث جنبه انتقال سریع شئون و شخصیت، از طریق شکل لباس اهمیت دارد، یعنى هنگامى که شئون فرهنگ پذیرى را مطالعه و تجزیه و تحلیل کنیم، اهمیت پوشش بسیار تعیین کننده است.

بنابراین پوشاک نیز همچون دیگر اجزاى فرهنگ در سیر تحولات تاریخ، تهاجمات و روابط فرهنگى – سیاسى دستخوش تغییراتى شده است. چنانچه تلفیق پوشاک مسلمانان اسپانیا با شکل پوشاک مسیحیان در این کشور، از نمونه هاى قابل ذکر است.

از نظر تاریخى، شکل نوین پوشش تحت عنوان بی حجابى از قرن نوزدهم آغاز شد. پس از رنسانس و انقلاب علمى صنعتى، به ویژه پس از جنگ جهانى دوم، به تدریج زمینه لازم در اروپا فراهم گردید و با وقوع نهضت ‏به اصطلاح آزادى زنان(!) کنار گذاشتن حجاب مورد تشویق و تکریم قرار گرفت.

مهمترین موضوعى که ما را به نقش پوشش و حجاب در پیشرفت جوامع واقف مى کند، تلاش بى وقفه استعمار براى نفى ارزشهاى انسانى و خصوصا پوشش و حجاب است. چنانچه سیاست استعمار براى تجزیه الجزایر اولویت را به بى حجاب کردن زنان داد و تمامى تلاش خود را صرف این امر نمود. حکومت هاى استعمارى تمدن بزرگ اندلس را که یکى از مراکز فرهنگ و تمدن اسلام بود و در اروپا همچون الماس مى درخشید، با حربه بى حجاب کردن زنان به سقوط کشاندند.

دامنه این اقدامات کم‏کم کشورهاى اسلامى را نیز فرا گرفت. نخستین کشور اسلامى که به صورت رسمى به کشف حجاب بانوان روى آوردافغانستان بود. دومین کشور ترکیه بود که پس از سقوط دولت عثمانى، در سال ۱۳۱۳ منع حجاب در آن رسمیت ‏یافت. در ایران نیز رضاخان، در هفدهم دى ماه ۱۳۱۴، به صورت رسمى کشف حجاب را به ترتیب زیر اجرا کرد:

با روى کار آمدن رضاشاه کسانى که ترک سنت و اخذ فرهنگ غربى را مهمترین عامل پیشرفت می‌دانستند در پست هاى کلیدى کشور قرار گرفته و مسئولیت هاى حساسى را برعهده گرفتند. در اولین مرحله سیاست نوسازى فرهنگى پوشاک مردان مورد توجه قرار گرفت و با وضع قانون ۱۳۰۷ش جز طبقه روحانیان، کلیه اتباع ذکور ایرانى موظف شدند به لباس متحدالشکل درآمده و کلاه خارجى با نام کلاه پهلوى بر سر بگذارند.

با اجراى این قانون به تدریج از تعداد افرادى که مجاز به استفاده از لباس روحانیون بودند کاسته شد. سفر رضاشاه به ترکیه در سال ۱۳۱۳ش اثر عمیقى بر نگرش او نسبت به میزان استفاده از پوشاک غربى و دیگر الگوهاى غربى گذاشت. رضاشاه در فاصله سالهاى ۱۳۱۳ش تا ۱۳۱۴ش به منظور آماده ساختن افکار عمومى جهت کشف حجاب اقدامات وسیع تبلیغاتى صورت داد و به مرور حجاب در مدارس و جشن هاى فرهنگیان ممنوع گشت.

بالاخره در روز ۱۷ دى ماه ۱۳۱۴ش در عمارت دانشسراى عالى تهران با حضور شاه و خانواده‌اش جشنى برپا شد تا دیپلم فارغ‌التحصیلان به آنها اعطا شود. در این مراسم رؤساى مدارس و همسران صاحب منصبان عالى رتبه و همسر و دختران شاه بدون حجاب ظاهر شدند و عملا دستور رفع حجاب را صادر کردند و این روز به نام روز “آزادى زن و کشف حجاب” نامگذارى شد. از سوى دیگر در یک اقدام خشن از سوى نیروى انتظامى در سراسر کشور حجاب زنان شامل چادر و چاقچور و روبنده از سر آنان به زور برداشته‌شد.

پس از این تاریخ (مطابق با ۱۹۳۵٫ م) تبعیت از لباس هاى مد روز پیگرى مى شد. اولین نوع لباس اروپایى زنان، لباس یک تکه بلند(میدى) بدون برش در کمر مى باشد. همراه این لباس ها مصرف انواع کلاه هاى لبه دار کوچک و بزرگ عمومیت داشته و جزء قسمتى از پوشش جدا نشدنى خانم‌هاى این دوره محسوب مى شد.

در زمان سلطنت محمد رضا شاه از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ ه. ش، به دلیل نفوذ بیشتر استعمار، ارتباطات با کشورهاى غربى و امریکایى سیر تحول لباس و همگون شدن آن با البسه خارجى، همراه با کوتاه تر شدن دامن ها تا زیر زانو، بیشتر شد. از سال ۱۳۲۶ ه. ش (۱۹۴۷٫ م) قد دامنها مجددا بلند شده و حالت میدى به خود مى گیرد. سال ۱۳۳۱ اوج لباسهاى دکولته به شمار مى آید، و پارچه ژرسه از این سال مد شده و قد آستینها ۴،۳ مى شود و دامنهاى راسته، تنگ، تازیر زانو با کت هاى چسبان و بلند، یقه انگلیسى و آرشال رایج مى شود. در سالهاى ۱۳۳۸ تا ۱۳۴۱، دامنهاى فون یا چهار ترک با لباسهاى یقه گرد ساده یا به صورت کشتى بسته و قد دامنها به روى زانو مى رسد.

سال ۱۳۴۳، کت و شلوار با پاچه هاى گشاد، سال ۱۳۴۴، لباسهاى بالاتنه کوتاه و قد ۱۰ – ۲۰ سانتى مترى بالاى زانو، پارچه هاى چارخانه، راه راه و نیز استفاده از پوست و به همین ترتیب طى سالهاى آتى تا سال ۵۷، انواع مدهاى سیاه و سفید، شنل، شال گردن، مد جیپسى ( با الهام از کولى ها)، دامن ترک میدى و شیوع مجدد لباسها و دامن هاى کوتاه و بالاى زانو، شلوار کوتاه، لباس حاملگى براى غیر حامله ها، شلوار جین، انواع دامن شلوارى، دامنهاى تنگ با چکمه هاى کوتاه، یقه هاى عموما بسته بابرگردان لین، انواع تونیک و شلوار ادامه یافت.

پس از کشف حجاب تا انقلاب اسلامى

پس از شهریور ۱۳۲۰ که جریان نوین اسلامى عمدتاً با صبغه روشنفکرى در ایران پدید آمد، حجاب اسلامى نیز در میان بانوان مسلمان امروزین و عمدتاً شهرنشین تهرانى، مطرح شد و به مثابه یک هویت و تشخص دینى و اجتماعى و حتى سیاسى در برابر دو جریان حاکم سنت گرا و غرب گرا، مطلوب شمارى از زنان جوان و تحصیلکرده واقع گردید. در واقع این نوع حجاب، نوعى عکس العمل در برابر کشف حجاب عصر رضاشاه بود که مى خواست در برابر الگوى زن مدرن آن روزگار مدل و الگوى مستقل و نو ارائه دهد. در این دوره زنان علاوه بر چادر از پوششى استفاده کردند که اندام را با لباس هاى مناسب و مطابق با سلایق افراد و موى سر نیز با روسرى پوشیده مى شد.

در دهه چهل و پنجاه که فعالیت هاى انقلابى و مبارزات چریکى مخفى پدید آمد، حجاب اسلامى به عنوان یک الگوى ایدئولوژیک و هویتى زن مسلمان انقلابى مورد توجه قرار گرفت. در سال هاى پیش از انقلاب، همزمان با گسترش موج اسلام گرایى در دانشگاه ها و در میان جوانان پوشش نوین (مانتو و روسرى) نیز، به رغم خواست رژیم پهلوى، رواج بیشترى یافت.

انقلاب اسلامى و پوشش زنان

دفاع از ارزشهاى اسلامى در برابر انواع تهاجم و تسلط فرهنگى غرب و افکار روشنفکرمابانه اى که روز به روز بیشتر منجر به کمرنگ شدن روحیه تدین در جامعه مى شد و با روحیه و تمدن کهن ایران زمین تناسب نداشت، با مبارزات وقفه ناپذیر و مستمر روحانیت عظیم الشان به رهبرى حضرت امام خمینی(رضوان الله تعالى) که از همان ابتدا با هدایت ها، روشنفکریها و رهبرى هاى خردمندانه خود، موجب حضور فعال و پرثمر زنان انقلابى ایران در تمامى صحنه ها گردیدند، زنان را به هویت واقعى و رسالت عظیم الشان خویش آگاه ساختند و با سخنانى پرشور عنوان کردند که:

ما نمى توانیم و اسلام نمى خواهد که زن به عنوان یک شیء و یک عروسک در دست باشد، زنان گمان نکنند که این مقام زن است که باید بزک کرده بیرون بیاید، ما با ترقى زنان مخالف نیستیم، با فحشا مخالفیم، اسلام مى خواهد شخصیت زن را حفظ کند و از او انسانى جدى و کارآمد بسازد، احترام و آزادى که اسلام به زن داده است، هیچ قانون مکتبى نداده است، زن باید در مقدرات اساسى مملکت دخالت کند، زن مربى جامعه است.

در اوج انقلاب در سال ۱۳۵۷ _ ۱۳۵۶ جاذبه خاص انقلاب و بعد برجسته مذهبى آن، شمار بیشترى از بانوان جوان را به رعایت پوشش اسلامى متمایل کرد و در نهایت پوشش کامل در ایران به عنوان شکل مناسب حضور در جامعه مقبول افتاده بود و نادیده گرفتن آن، نقض معیار هاى دینى و اجتماعى تلقى می‌شد.

گفتار سوم فلسفه و ضرورت پوشش و حجاب

همانگونه که گفته شد نیاز طبیعى بشر در فرایند رشد و حضور اجتماعى او به گونه اى بود که از بدو آفرینش و پیش از تغییرات ناشى از تلاش استعمارگران، پوشش کامل براى انسانها و خصوصا براى زنان ایجاد کرده و ادیان الهى نیز متناسب با مقتضیات زمان حجاب و پوشش را به شکل مناسب آن براى انسانها و خصوصا زنان معرفى کرده اند. زنان ایران زمین نیز همواره با آداب و رسوم فرهنگى خود با پوشش کامل زندگى کرده‌اند و همواره حفظ حجاب جزیى از فرهنگ آنان به شمار می‌آمد. دین اسلام به عنوان آخرین و کاملترین دین الهى پوشش کامل را در چارچوبى متعادل و با در نظر گرفتن آزادى عمل براى زنان در تمام عرصه هاى زندگى، واجب شمرده است. حجاب و پوشش اسلامى، بانوان را از قرار گرفتن در معرض خطرات محفوظ مى دارد بنابراین پس از ورود اسلام به این سرزمین، نوع پوشش و حد و مرزهاى آن مطابق با معیارهاى اسلامى تعیین و مهر تایید بر حجاب بانوان با ادله و استدلال دینى نهاده شد.

 آثار و فواید رعایت حجاب و پوشش از منظر دین را می‌توان شامل مواردى از جمله توجه به رابطه پوشش با فرهنگ دینى‏، تحکیم روابط خانوادگى و برقرارى صمیمیت کامل زوجین، استوارى اجتماعى و استیفاى نیروى کار و فعالیت‏، بالارفتن ارزش واقعى زن دانست. حجاب بر خلاف تصویرى که دشمنان ایجاد نموده اند، براى زن شرایطى را فراهم مى آورد که بتواند استعدادهاى درونى و توانایى هاى خود را پرورش داده و به ظهور برساند و نقش مهم و ارزنده اى را در پیشبرد آرمان هاى جامعه خود ایفا نماید، چنانچه گواه آن حضور چشمگیر زنان در جوامع اسلامى، خصوصا جامعه ایران مى باشد.

 خداوند متعال درباره علت ضرورت پوشش اسلامى می فرماید: «ذلک ادنى ان یعرفن فلا یؤذین». برخى این آیه را چنین معنا کرده ‏اند: بدین وسیله شناخته می شوند آزادند نه کنیز، پس با آزار و تعقیب جوانان رو به رو نمی شوند. بنابراین، در عصر حاضر که مساله بردگى از میان رفته، این حکم نیز منتفى می شود، ولى باید گفت: ایجاد مزاحمت و آزار کنیزان نیز روا نیست. حقیقت آن است که وقتى زن پوشیده و با وقار از خانه بیرون رود و جانب عفاف و پاک دامنى را رعایت کند، فاسدان و مزاحمان جرات هتک حیثیت او را در خود نمی یابند. بیمار دلانى که در پى شکار می گردند، فرد داراى حریم را شکارى مناسب نمی بینند. در روایات آمده است: «المراه ریحانه، زن همچون ریحانه یا شاخه گلى ظریف است». بی تردید اگر باغبان او را پاس ندارد، از دید و دست گلچین مصون نمی ماند.

قرآن کریم، زنان ایده آل را که در بهشت جاى دارند، به مروارید محجوب و پوشیده در صدف تشبیه می کند: «کامثال اللؤلؤ المکنون». افزون بر این، گاه آن‏ها را به جواهرات اصیلى چون یاقوت و مرجان که جواهر فروشان در پوششى ویژه قرار می دهند تا همچون جواهرات بدلى به آسانى در دسترس این و آن قرار نگیرند و ارزش و قدرشان کاستى نپذیرد، بر این اساس، مرحوم علامه طباطبایى همین تفسیر را بر می گزیند. استاد شهید مطهرى در این باره می فرماید: «حرکات و سکنات انسان گاهى زبان‏دار است. گاهى وضع لباس، راه رفتن، سخن گفتن زن معنا دار است و به زبان بی زبانى می گوید: دلت را به من بده، در آرزوى من باش، مرا تعقیب کن، گاهى بر عکس، با زبان بی زبانى می گوید: دست تعرض از این حریم کوتاه است».

تاریخچه چادر به عنوان حجاب برتر

چنانچه پیش از این گفته شد، نخستین اطلاع ما از وجود و حضور چادر در ایران پیش از اسلام متعلق به دوره هخامنشى است. در سال ۱۹۰۶ میلادى پروفسور «رودنکو» باستان شناس روس در محدوده پازیریک (مغولستان جنوبى) قطعه فرشى به دست آورد که قدیمى ترین گونه قالى در جهان به شمار مى رود. ویژگى این فرش دستباف ایرانى نقوش دو رویه آن است که بر یک طرف چند بانو (احتمالاً شاهزادگان هخامنشى) به حالت ایستاده نقش شده، در حالیکه سراندازهایى بر سر دارند و بر طرف دیگر چند بانوى اسب سوار دیده مى شوند که چادرهایى بر سر دارند که بى شباهت به چادر زنان کنونى عشایر جنوب ایران نیست. کشف و پیدایش آثار متعدد مشابه در دوره هاى مختلف وجود حجاب در ایران باستان پیش از اسلام را روشن مى کند.

 پوشش در هر جامعه اى منبعث از مجموعه رفتارها و منش رایج همان جامعه است که اگر در جامعه الگوهایى براى پوشش مطرح شده و مقبولیت قومى پیدا کند، مى توان آن را فرهنگ و پوشش آن جامعه دانست. در ایران باستان، چادر قبل از حضور دین مبین اسلام بعنوان مقوله اى «ملی» مطرح بوده است و پس از اسلام نیز از آنجا که مبانى فقهى و احکام اسلامى بر پایه فطرت و ارزش هاى والاى بشرى بنا نهاده شده است با مهر تایید زدن بر حجاب ایرانى موجب تقویت و اعتلاى فرهنگ حجاب که اکنون مترادف با پوشش اسلامى است، شده است.

چادر نیز تنها یکى از مصادیق بارز و نمونه حجاب مى باشد. متاسفانه ملاحظه مى شود که جامعه غرب با مساوى جلوه دادن حجاب و چادر و با استناد به مواد ابلاغیه حقوق بشر، اصل فلسفه حجاب را زیر سؤال مى برد. غرب به جهت تضعیف باورها و ارزش هاى دینى و ملى ما، حجاب را مانعى براى آزادى هاى زنان در امور اجتماعى و اقتصادى و… مى داند و با نادیده گرفتن عزت و کرامت بانوان و فطرى بودن اصل حجاب به دنبال القاء نظریات خود مبنى بر تبعیض آمیز بودن این حکم اسلامی_ایرانى دارد تا از این رهگذر در راستاى اقدامات تهاجم فرهنگى (بى هویت نمودن نسل جوان، تضعیف و تخریب باورهاى دینى و ملى، شکست انقلاب اسلامى ایران و…) اندلسى دیگر را بوجود آورد.

مقام معظم رهبرى در بیانات گهربار خود با اشاره به ایرانى بودن حجاب مى فرمایند: «زنان ما چادر را انتخاب کرده اند… زنان ما مى خواهند حجاب خودشان را حفظ کنند. چادر را هم دوست دارند و چادر «لباس ملی» ماست. چادر بیش از آنکه یک حجاب اسلامى باشد، یک حجاب ایرانى است! مال مردم ما و لباس ملى ماست(بیانات مقام معظم رهبرى در دیدار پرستاران ۲۰،۷،۷۳).

نویسنده: نسرین جعفرى کادیجانى

منبع: واحد تحقیقات موسسه فرهنگى قدر ولایت. ۱۳۷۳٫ موسسه فرهنگى قدر ولایت