خانواده شیعی » زن و حجاب »

پنج چالش اصلى زنان و دختران در ایران و جهان

بنابر باور بسیارى از صاحب نظران، انسان، محور توسعه ى پایدار است و جامعه اى مى تواند توسعه یابد که همه ى افراد آن، ظرفیت توسعه پذیرى را داشته باشند و راه ها و روش هاى مناسب براى حصول توسعه ى پایدار را بیابند. بنابراین، تا زمانى که به زنان کشورمان به عنوان نیمى از نیروى انسانى در روند توسعه، توجه کافى مبذول نگردد، تحقق این آرمان، آرزویى محال به نظر مى رسد.

بررسى قوانین موجود، اعم از قانون اساسى و سایر قوانین، نشان مى دهد که زنان ایران، مشکل اساسى اى از لحاظ قانونى ندارند؛ لکن عوامل اقتصادى، فرهنگى و سنتى ویژه اى، در قالب قوانین نانوشته، مانع مشارکت کامل زنان در روند تو سعه و استفاده از مزایاى توسعه اند.

در این نوشتار کوتاه، به پنج مسئله ى مربوط به زنان و دختران در جوامع توسعه یافته و عقب مانده، اشاره مى شود:

الف. اشتغال زنان

زنان، از اولین پگاه حیات جمعى بشر، درتمام عرصه هاى اجتماعى، نقشى مؤثر و تعیین کننده داشته اند و براساس نظر بسیارى از محققان و مردم شناسان، سنگ بناى تمدن هاى مادى جوامع در پى فراگیرى کشاورزى و زراعت توسط زنان نهاده شده است و شاید بتوان گفت که تداوم، پیشرفت و تکامل جامعه ى اولیه ى انسانى، بیشتر مدیون تلاش ها، کوشش ها، مجاهدت ها و زحمات بى دریغ زنان بوده است تا مردان!

در جوامع گوناگون و در بین افراد مختلف، انگیزه هاى بسیارى، زنان را به بازار کا ر مى کشاند که در این جا به مهم ترین آنها (که بالاخص در جامعه ما مى تواند مطرح باشد)، اشاره اى کوتاه خواهیم داشت:

۱٫ انگیزه هاى اقتصادى

یکى از شایع ترین دلایل اشتغال زنان، نه تنها در ایران، بلکه در جوامع مختلف، کمک به وضعیت اقتصادى همسر و خانواده است. بالا بودن هزینه ها و تنوع نیازها و خواسته هاى خانواده، معمولا مانع از آن است که درآمد مرد به تنهایى از عهده اداره ى خانوار برآید. این نیاز، مخصوصا در شرایط نا به سامانى اقتصادى، بیشتر ضرورت مى یابد و موجب روى آوردن زنان، به انواع و اقسام کارهاى دست پایین، با مزد بسیار کم مى شود.

۲٫ انگیزه هاى روانى و استقلال طلبى

بسیارى از زنان، صرفا به انگیزه ى نیل به استقلال مالى، راهى بازار کار مى شوند. بدین معنا که حتى در صورت بى نیازى خانواده از درآمد آنها، به کا رمى پردازند و دستمزد خود را به دلخواه، پس انداز یا هزینه مى نمایند. یکى از جنبه هاى مهم اشتغال به انگیزه ى مذکور، احساس نوعى همآوردى با مرد در اداره ى امور خانه و در واقع، تقسیم مدیریت خانواده بین زن و مرد است.

میل به استقلال مالى در محیط ها و جوامعى که آمار طلاق بالایى دارند یا در آنها نرخ بى کارى و تلفات مردان بالاست و طبعا زنان را با نوعى نگرانى و ترس از شرایط آینده مواجه مى سازد، اهمیت بیشترى مى یابد.

۳٫ انگیزه هاى اجتماعى

گاهى هم میل به کسب هویت و شخصیت اجتماعى مؤثر، افراد را وادار به حضور در جامعه مى کند. محیط محدود خانه و کارهاى تکرارى آن، که تقریبا تمام وقت مفید فرد را به خود اختصاص مى دهد، کمتر زمینه اى براى رشد ادراکى و شخصیتى فرد، باقى مى گذارد و درچنین شرایطى، زن براى جلوگیرى از رخوت و خمود فکرى و روحى، خروج چند ساعته از محیط خانه را انتخاب مى کند. اما در برخى از موارد، عامل اصلى شکل گیرى انگیزه ى حضور فعال در اجتماع و ورود به بازار کار، عرصه توانایى ها و تخصص هاى به دست آمده است. این مورد، شخصا در مورد زنان تحصیل کرده و واجد تخصص هاى موردنیاز جامعه، مصداق پیدا مى کند.

اشتغال زنان، زمینه و مقدمه اى براى حضور اجتماعى آنان است و آثار اجتماعى این امر، دامنه ى وسیعى را در بر مى گیرد. ضمن این که امروزه، اشتغال زنان به عنوان یکى از عوامل تحقق توسعه پایدار و همه جانبه تلقى مى گردد.

ب. فرار دختران

فرار از خانه، رفتارى است که در ابتدا به صورت یک اقدام ساده انجام مى گیرد و سپس تا ولگردى، تکدى، سرقت، خرید و فروش مواد مخدر، اعتیاد، فحشا، قتل، و در نهایت خودکشى کشیده مى شود.

پدیده ی«دختران فراری» با گسترش روزافزون خود، امروز به عنوان یک تهدید جدى براى کانون گرم خانواده ها مطرح و عامل افزایش ناهنجارى هاى اجتماعى در کلان شهرها شناخته شده است.

دختران فرارى، اقدام خود را نوعى «اعتراض»مى دانند و خود را قربانى روابط ناسالم خانواده ها و فراموش شدن خود در جامعه مى دانند. به اعتراف پژوهشگران اجتماعى، فرار دختران، نتیجه ى یک فرایند روانى وذهنى در نوجوانان است که براى رسیدن به امنیت درونى ورهایى از سلطه والدین، زندگى خانه به دوشى را برمى گزینند.

در ایران، از حدود پنج سال پیش به دلیل افزایش فراریان از خانه، به این معضل توجه شده است و فرار کودکان و نوجوانان، به عنوان یک آسیب جدى، مورد بررسى قرار گرفته است.

طبق آمارهاى متشر شده: در سال ۱۳۷۸، ۹۳۷ دختر فرارى و ۷۳۵ پسر فرارى توسط نیروى انتظامى در تهران دستگیر شده اند. به این ترتیب، تعداد فراریان از خانه ۳۰ درصد نسبت به سال قبل، افزایش داشته است. سال ۱۳۷۸ تا ۱۳۷۹، ۵۴۵۰ دختر فرارى و ۵۰۰۰ پسر فرارى در تهران دستگیر شده اند که ۹۶% آنان بدون سابقه کیفرى بوده اند.

تحقیقات نشان مى دهد که سبب حدود ۷۰درصد فرار فرزندان، والدین هستند، به طورى که از خرداد تا شهریور ماه، وقتى نوجوانان پس از فراغت از مدرسه نمى توانند محیط نامساعد خانواده را تحمل کنند، به امید قرار گفتن در فضاى بهتر و مساعد تر، از خانه فرار مى کنند و در فروردین ماه – که اعضاى خانواده و فامیل به دید و بازدید و انجام دادن مراسم سال نو مشغول هستند – کمترین فرار را شاهد هستیم.

آمارها نشان مى دهد افرادى که از خانه فرار مى کنند، غالبا ۱۴ تا ۲۵ سال دارند و ۸۰ درصد آنها به دلیل ناسازگارى با والدین، ترجیح مى دهند خانه را ترک کنند.

از مهم ترین علت هاى فرار دختران، طلاق و اعتیاد والدین است. طلاق، روابط عاطفى و ارتباطات سالم انسانى را سست مى کند و این خلأ عاطفى، باعث مى شود که دختران، ازخانه بگریزند.

ج. فقر زنان

در طول سه دهه ى گذشته، کشورهاى در حال توسعه، به پیشر فت ها ى اقتصادى قابل ملاحظه اى نائل آمده اند. با وجود این، یک میلیارد نفر از مردم جهان، زیر خط فقر زندگى مى کنند و قسمت عمده ى این فقیران در روستاها زندگى مى کنند. براساس مطالعات انجام یافته به وسیله ى صندوق توسعه ى کشاورزى ملل متحد (IFAD) حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد از افرادى که تحت عنوان «فقیر مطلق» طبقه بندى شده اند، زن هستند. مهم ترین دلایل وجود فقر بیشتر در میان زنان را به مسائل زیر نسبت مى دهند:

۱٫ عدم وجود تساوى قدرت اقتصادى

زنان، تقریبا درهمه ى دنیا (نسبت به مردان) از قدرت اقتصادى پایین ترى برخوردارند. اطلاعات موجود سازمان ملل نشان مى دهد که اگر چه حدود دو سوم کار انجام شده در دنیا به وسیله ى زنان انجام مى شود، لکن تنها ۱۰% از درآمد و ۱% از دارایى هاى دنیا در اختیار زنان است.

۲٫ مهاجرت بیشتر مردان به شهرها و باقى ماندن زنان در روستاها

در بیشتر نقاط دنیا، هنگامى که مسائل و مشکلات متعدد در خانوار هاى کشاورز، منجر به مهاجرت آنان به شهرها مى گردد، معمولا مردان، عازم شهرها مى شوند تا در جستجوى شغلى پردرآمدتر باشند و این زنان هستند که وارث مشکلات موجود گشته، ناچارند به همه ى آنها به تنهایى دست به گریبان شوند. تنهایى و عدم توانایى براى گرفتن کارگر کشاورزى، درآمد خانوار را حتى به کمتر از قبل مى رساند و زنان، بیشتر در فقر فرو مى روند.

۳٫ تاثیر نامساوى سیاست هاى اقتصادى بر زنان و مردان

سیاست هاى اقتصادى نوین، بویژه سیاست هاى مربوط به بازار آزاد، معمولا بر پیشه هاى کوچک و آسیب پذیر، اثر سوء دارند و چون معمولا زنان در واحدهاى اقتصادى کوچک، مشغول به کار هستند، آنها اولین قربانیان ضوابط و مقررات جدید اقتصادى اندکه این، خود، عاملى براى در بیشتر در فقر رفتن زنان بوده است.

۴٫ تاثیر متفاوت شاخص هاى توسعه ى انسانى

تفاوت شاخص هاى توسعه ى انسانى (مانند میزان درآمد و دسترسى به بهداشت، دسترسى به آموزش و. . .) براى زنان و مردان، به گونه اى که معمولا زنان از شاخص هاى پایین ترى برخوردارند، منجر به شرایطى مى گردد که نهایتا مو جب فقیرتر شدن زنان مى شود. مثلا دسترسى کمتر زنان به آموزش، موجب مى شود تا آنان مهارت هاى لازم را براى یافتن شغل پیدا کنند و در نتیجه، درآمد نداشته باشند لذا فقیرتر شوند. . .

د. آموزش و تحصیلات عالى زنان

آمارها حکایت از سیر صعودى حضور زنان در عرصه ى علم و دانش دارد. اگر به مقایسه ى این آمار در سال هاى قبل و بعد از انقلاب بپردازیم، مشخص مى شود که علاقه ى دختران به تحصیل و طى مدارج بالاى تحصیلى، بیش از مردان است و درحال حاضر نیز ۶۲% قبولى دانشگاه ها را در ایران، دختران تشکیل مى دهند.

آموزش، یکى از ابزارهاى ارزشمند، جهت توانمند سازى زنان است. از این رو، در خیلى از کشورها اقداماتى براى تحت پوشش قرار دادن زنان و دختران در جوامع بومى و سایر گروه ها ى محروم و به حاشیه رانده شده، انجام شده است.

اما در برخى از کشورها، تلاش هاى صورت گرفته براى ریشه کن سازى بى سوادى و تقویت سواد در میان زنان و دختران و افزایش دسترسى آنان به همه سطوح و انواع آموزش و پرورش، با موانعى نظیر موارد زیر، محدود شده است: فقدان منابع و نبود اراده و تعهد سیاسى کافى براى بهبود زیربناى آموزشى و اصلاحات مربوط؛ وجود تبعیض و تعصبات جنسیتى مداوم، از جمله در امر آموزش معلمان؛ استفاده مداوم ا زکلیشه هاى جنسیتى در مواد آموزشى و. . . .

تاکنون، پیشرفت اندکى در زمینه ریشه کن سازى بى سوادى در برخى ازکشورهاى درحال توسعه حاصل شده است و همین امر، باعث تشدید نابرابرى زنان در سطوح اقتصادى، اجتماعى و سیاسى گردیده است.

هـ. زنان و بهداشت

درکشورهاى توسعه یافته، برنامه هایى براى ایجاد آگاهى در میان سیاست گزاران و برنامه ریزان در خصوص بهداشت زنان به اجرا درآمده است که موجب افزایش امید به زندگى براى زنان در بسیارى از این کشورها شده است.

توجه فزاینده اى به میزان بالاى مرگ و میر در میان زنان و دختران به سبب مالاریا، سل، بیمارى هاى ناشى از آلودگى آب، بیمارى هاى مسرى و اسهالى و سوء تغذیه صورت گرفته است. و نیز نسبت به: بیمارى هایى مانند ایدز در میان زنان و دختران و روش هاى محافظت در برابر عفونت هایى از این قبیل: تغذیه با شیر مادر، تغذیه و بهداشت مادران و نوزادان؛ در نظر گرفتن دورنماى جنسیتى در امر بهداشت و فعالیت هاى آموزشى وجسمى مربوط به آن؛ برنامه هاى خاص جنسیتى در خصوص پیشگیرى و توانبخشى در زمینه ى افراط در استفاده از مواد مخدر؛ بهداشت روانى زنان؛ بهداشت محیط کار و…

در جوامع کنونى ما، زنان، بیش از مردان مى کوشند تا با خلاقیت، کار و تحصیلات دانشگاهى، شخصیت اجتماعى خود را افزون تر از هنجارهاى مرسوم، بروز دهند. به طور قطع، حضور بانوان در بازار کار ایران، تحولات و تغییرات بسیارى را در پى خواهد داشت. این تحولات ـ که از نگاه جامعه شناسان به عنوان لایه اى از «توسعه یافتگی» از آن یاد مى شود ـ، نگاه هاى جنسیت گرایانه ى سنتى را دگرگون خواهد کرد. به این جهت، ضرورى است که پیشگامان اندیشه هاى دینى و فرهنگى و حتى سیاست پیشگان، به نقش زنان و دختران در مسیر توسعه ى کشور، نگاه واقع بینانه ترى داشته باشند؛ نگاهى مبتنى بر انسان مدارى عادلانه و شایسته سالارى.

منابع
۱٫ مباحثى پیرامون اشتغال زنان. حمید محمدى، تهران: ادراه کل پژوهش هاى سیما، ۱۳۸۰٫
۲٫ زن وتوسعه ى پایدار، گروه تدوین، تهران: انتشارات سازمان محیط زیست، ۱۳۷۸٫
۳٫ فرار دختران، صادق برزگر، قم: نشر جمال، ۱۳۸۲٫
۴٫ روان شناسى فرار از خانه، مریم حیدر ى، قم: مهر قائم، ۱۳۸۱٫
۵٫ زنان، مشارکت و برنامه ریزى براى توسعه ى پایدار (ج۲)، تهران: مرکز امور مشارکت زنان ریاست جمهورى.
منبع: مجله  حدیث زندگی