پایان اقتدارصفویان، آغازرویکردهای متفاوت به تفسیر

پس از افول اقتدار صفویان، رفته رفته رویکردهای تفسیری تغییرکرد ودیدگاه های مفسران ، به سبب توسعۀ ارتباط با سرزمین های دیگر وبیش تربا اروپاییان ، به سمت و سوی دیگرسوق یافت . برخورد با صاحبان عقاید مختلف وآشنایی با اکتشافات و اختراعات جدید علمی به پدید آمدن تفاسیری انجامید که درآن ها مفاهیم علمی جایگاه ویژه ای داشت . بروزجریان های اصلاح گرایانه و ، ازسوی دیگر ، باورهای منبعث ازاین جریان که برطبق آن قرآن منبعی مقدس ودربردارندۀ همۀ نیازهای زندگی بشردرهمۀ زمان هاست رویکردی متفاوت را درتفسیردرپی داشت . بدین ترتیب ، دراین عصردونوع گرایش به تفاسیرروی داد : تفاسیرعلمی وتفاسیری با منظراصلاح طلبانه . البته تفسیرنویسی به سبک سنتی نیزهم چنان ادامه داشت و حاشیه نویسی ها وآثارگوناگون درتبیین جایگاه اهل بیت (ع) درقرآن وبهره گیری ازروایات معصومان (ع) درمباحث قرآنی دارای نمونه های بسیاردراین زمان است .

تفسیرعلمی

درقرآن کریم موارى بسیارى از مسائل آفرینش زمین وآسمان وشب وروز وجهان هستی وچگونگی آفرینش انسان وغیره بیان شده که نشان ازاهمیت قرآنی این مفاهیم علمی دارد . درتفاسیرعلمی ، مفسربازخوانی قرآن را مد نظردارد ومی کوشید میان آیات قرآن و یافته های علم تجربی ارتباطی بیابد وبه شرح آن بپردازد . البته گرایش های علمی درآثارمتقدم انتقادهای نیزدرپی داشت (رومی ، ج ۲ ص ۵۷۲ ؛ شرقاوی ، ص ۳۹۳ ؛ نفیسی ، ج ۷ ، ذیل « تفسیرعلمی ») . اما اهتمام به این گونه تفسیرو رویکرد عصرکنونی را می توان متأثرازرویکرد علم گرایانۀ حاکم براین عصردرغرب دانست .

تفاسیرمتأثرازگرایش های اصلاح طلبانه

دراین تفاسیر ، هدف اصلی دفاع ازقرآن وفراهم آوردن امکان ادامۀ باوربه قرآن است . انبوهی ازاین دست آثاردرمحافل اهل سنت تدوین شده که آثارشیخ محمد عبده وجلال الدین قاسمی درشام ورشید رضا وسید قطب ازجملۀ آن هاست . درمحافل امامی ، پرتوی ازقرآن آیت الله سید محمود طالقانی به شدت متأثرازسبک سید قطب بود ازالکاشف محمد جواد مغنیه نیزباید یاد کرد . روش های جدید تفسیری مانند استفاده ازدانش ریاضی را مهندس مهدی بازرگان درسیرتحول قرآن ونیزپابه پای وحی به کارنیست .

پی نوشت ها:

رومی ، فهد بن عبدالرحمان (۱۴۰۷ق) . اتجاهات التفسیرفی القرن الرابع عشر ، ریاض ، ج ۲ .

شرقاوی ، عفت محمد (۱۹۷۹) . الفکرالدینی فی مواجهه العصر: دراسه تحلیلیه الاتجاهات التفسیرفی العصرالحدیث ، بیروت .

نفیسی ، شادی (۱۳۸۲) . « تفسیر : تفسیر علمی » ، دانش نامۀ جهان اسلام ، ج ۷ .

منبع: نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اشلام و ایران