خانواده شیعی » تربیت فرزند » کودک »

ورزش کودکان(۱)

ورزش، نیاز ضرورى کودک

یکى از نیازهاى طبیعى و فطرى کودک، ورزش است. کودکان به طور طبیعى و فطرى به ورزش، بازى و تحرک، علاقه نشان مى‌دهند. ورزش و بازى براى رشد کودک، امرى بسیار ضرورى است و شرط زنده ماندن کودک است. از همان ابتدا که کودکان با صداى وسائل بازى آرام مى‌گیرند، نشستن و راه رفتن مى‌آموزند، نسبت به ورزش علاقه و تمایل نشان مى‌دهند. به همان اندازه که سن کودک بالا مى‌رود، علاقه به بازى نیز در او بیشتر مى‌شود و در سال‌هاى پیش از دبستان، بهترین وسیله سرگرمى کودک به شمار مى‌رود. ورزش و بازى چون واکسیناسیون به موقع، براى کودک لازم و ضرورى است و بسیارى از مسائل آموزشى را کودک در کنار ورزش فرا مى‌گیرد. لذا ورزش کودکان اهمیت زیادى دارد.

اسلام و ورزش کودکان

از آنجا که مکتب اسلام، مکتبى غنى به شمار مى‌رود و به تمام ابعاد وجودى انسان توجه خاص نموده است، در این جا نیز جایگاهى خاص براى ورزش و بازى کودکان در مکتب مقدس اسلام در نظر گرفته شده است و اسلام نسبت به این نیاز طبیعى، بى‌توجه نبوده است.

امام صادق(علیه السلام) طى روایتى فرمودند: بچه را تا هفت سال آزاد بگذارید تا بازى کند.[۱]

و در روایتى مى‌خوانیم: رسول خدا(صلّى الله علیه و آله و سلم) از جایى عبور مى‌کرد، دید کودکان، مشغول خاک بازى هستند، بعضى از اصحاب خواستند آنها را از بازى کردن نهى کنند، پیغمبر(صلّى الله علیه و آله و سلم) فرمود: بگذارید بازى کنند، خاک پرورشگاه کودکان است.[۲]

در قرآن کریم نیز در داستان حضرت یوسف(علیه السلام) به این معنا مى‌توان پى برد که بازى و تفریح، یک ضرورت فطرى است و پیامبران الهى با این ضرورت فطرى، هیچ گاه مخالفت نمى‌کردند. لذا برادران حضرت یوسف(علیه السلام) وقتى مى‌خواستند او را از پدر جدا کنند، موضوعى را مطرح کردند که پدرشان با توجه به پیامبرى و بینش الهى نتواند با خواسته آنها مخالفت کند. لذا بیان کردند: اى پدر فردا یوسف را با ما به صحرا بفرست تا در چمن و مراتع بگردد و بازى کند.[۳] و حضرت یعقوب(علیه السلام) نیز این جهت ایرادى نگرفت و موافقت کرد که یوسف(علیه السلام) با برادران خود به صحرا برود.

اسلام، ورزش را تأیید کرده و به آن سفارش فرموده است.

ورزش کودکان از دیدگاه دانشمندان

دانشمندان روانشناس نیز ورزش را براى کودکان، ضرورى و لازم مى‌دانند. از جمله این دانشمندان، ابوعلى سینا(ره) است که معتقد است اطفال تا ۶ سالگى از تمایلات خود پیروى مى‌کنند و بر اولیاء آنان است که همواره اطفال را از آنچه که به آن تمایل دارند، محروم نکنند و‌ آنچه را که باعث محروم شدن کودکان مى‌شود، بر او تحمیل ننمایند. ابن سینا(ره) سلب آزادى و جلوگیرى از جنب و جوش و بازى کودکان را زمینه‌اى براى افسردگى آنها مى‌داند و نتیجه این افسردگى‌هاى بى‌موقع و زودرس سبب مى‌شود رغبت‌هاى کودکان از بین برود و آنها بیمار شوند.

خواجه نصیرالدین طوسى(ره) ورزش و بازى را وسیله‌اى براى رفع خستگى از فعالیت‌هاى جدى مى‌داند، او شرط بازى را آزادى عمل اطفال مى‌داند و ممانعت از بازی‌هاى غم‌انگیز را وظیفه والدین مى‌شمارد به این معنا که اولیاء نباید بگذارند کودک به بازی‌هاى غم انگیز بپردازد. از نظر خواجه نصیر(ره)، بازى، وسیله‌اى براى بروز توانائی‌هاى کودک، برانگیختن شور و نشاط در کودک و وسیله‌اى براى رسیدن کودک به سلامت جسم و روح است.

ویلیام استرن مى‌نویسد: بازى، یک غریزه براى رشد و نمو استعدادها بوده و یا تمرین مقدماتى براى اعمال آتى مى‌باشد.[۴]

«آنتوان سمیرنوویچ ماکارنکو»، مربى برجسته روسیه مى‌گوید: کودک در هر بازى هر طور باشد، وقتى که بزرگ شد، در کارها هم همان گونه خواهد شد زیرا در هر بازى خوب، قبل از هر چیز، کوشش کار و کوشش فکر وجود دارد. بازى خوب، شبیه کار خوب است. در بازى، احساسات و آرزوهاى کودک ظاهر مى‌شوند. به کودکانى که بازى مى‌کنند بنگرید، ببینید چگونه در نقشى که براى خود انتخاب کرده‌اند، واقعى هستند. احساسات کودکان در بازى، احساسات واقعى و اصیل است و بزرگترها نباید هیچ وقت به آنها بى‌اعتنا باشند.[۵]

افکار غلط نسبت به بازى

برخى اولیاء، از کودکان خود انتظار دارند که مانند بزرگسالان زندگى کنند. حرکت بچه‌گانه و بازى نداشته باشند و همیشه آرام و مطیع و سربزیر باشند و اگر کودکى ساکت و آرام بنشیند و بازى نکند، این کار او را نشانه ادب و تربیت وى مى‌شمارند.

از نظر اسلام و روانشناسان امر تربیت، کودکانى که بازى نمى‌کنند، خمود و سر به زیر و ساکت هستند، کودکانى با ادب به شمار نمى‌روند، بلکه این خصوصیات، علامت کسالت جسمى و ضعف روحى این کودکان است. لازمه رشد و تعادل جسمى و روحى کودک، بازى کردن است.

امام موسى بن جعفر(علیه السلام) مى‌فرمایند: شایسته است که کودک به هنگام خردسالى، بازیگوش باشد تا در بزرگسالى، صبور و شکیبا گردد.[۶] و پیامبر(صلّى الله علیه و آله و سلم) طى روایتى مى‌فرمایند: شیطنت و لجاجت کودک به هنگام خردسالى، نشانه زیادى عقل او در بزرگسالى است.[۷]

لزوم نظارت اولیاء بر بازى کودکان

بر اولیاء فرض و لازم است که در مورد انواع بازی‌ها و ورزش‌هاى کودکان شناخت کامل داشته باشند و آگاهى خود را به وسیله مطالعه کتب مختلف روانشناسى، دینى، اخلاقى قوى نمایند، تا بتوانند در بازی‌ها، کودکان را به روش درست بازى و ورزش راهنمایى کنند. در عین حال که ورزش و بازى بر کودکان لازم و ضرورى است، وظیفه والدین و مربیان این است که سعى کنند کودکان را به سوى ورزش‌ها و بازی‌هایى هدایت کنند که فکر روح، جسم و شخصیت آنها را ساخته و آنها را براى زندگى اجتماعى سالم و مفید آماده سازد.

ورزش‌هایى که به کودکان یاد داده مى‌شود، باید چنان باشند که به تربیت قواى فکرى و نظم روحى آنها منتهى گردد. بدین معنى که اخلاق آنها کامل شود، عادتهاى درست از قبیل انضباط، اطاعت از قانون، حس تعاون و همکارى، را فرا بگیرند، حس ابتکار در آنها بیدار شده و استعدادهاى آنها شکوفا گردد و به مرحله رشد و نمود و تعالى برسند.

کودک در خانه و مدرسه، تحت تعلیم قرار مى‌گیرد و خوب و بد را مى‌شناسد امّا درونى شدن و تثبیت این تعالیم اخلاقى، هرگز به میزان فراگیرى کودک در هنگام بازى قوى نیست. کودک در حین بازى تحت تعلیم بهتر و ثابت‌ترى قرار مى‌گیرد و آموزش حین بازى، تا پایان عمر در ذهن کودک باقى مى‌ماند.

بازی‌هاى مورد علاقه کودک مى‌تواند تا حدّ زیادى معرّف جهت عاطفى، اخلاقى کودک باشد، لذا بازى کودک باید تحت نظارت مربى باشد. بازى، واقعاً بازى نیست، درس زندگى کودک است و نمایشى از سیر تکاملى، فکرى کودک به شمار مى‌رود، لذا مربى باید بازى کودک را هدایت و بر آن نظارت کند.

مربى باید بازى را متناسب سن، خصوصیات فردى و جنسى کودکان انتخاب کند، در غیر این صورت ارزش تربیتى نخواهد داشت و اختلالاتى نیز در رشد کودک به وجود خواهد آورد. اگر کودک نتواند بازى موردنظر مربى را انجام دهد، خشن و عصبانى شده و پرخاشگر مى‌شود، لذا بازى باید متناسب با افراد باشد.

باید به کودک آزادى داده شود تا بر طبق دلخواه خود بازى کند، باید به او فرصت داد تا فکر و هوش خود را به کارگیرد و از اسباب‌بازی‌ها استفاده کند و اگر مشکلى برایش پیش آمد خود در حل آن جدیت به کار برد. امّا اگر نتوانست مشکل خود را حل کند، مربى باید به او کمک کند تا مشکلش را مرتفع نماید.

مربى باید مراقب اسباب‌بازی‌هاى او باشد و به کودک سفارش کند که در حفظ و نگهدارى آنها بکوشد و مواظب باشد که آنها را خراب نکند و اگر خراب کرد فورى آن را دور نیندازد، بلکه آنها را تعمیر نماید و بعد از تمام شدن بازى اسباب‌بازى‌هاى را در جاى مخصوص و منظمى قرار دهد. از همین جا کودک نظم و تربیت را یاد مى‌گیرد.

ورزش در سال‌هاى ابتدایى دبستان

کودک در سال‌هاى اول دبستان، از نظر جسمى، نیاز بیشترى به فعالیت دارد و نمى‌تواند بیش از چند دقیقه در یک جا ثابت بماند و یا توجه خود را به یک مسئله خاص معطوف کند. اگر در حین آموزش در سال‌هاى اول نسبت به ورزش و بازى کودکان بى‌توجه باشیم، موجب دلزدگى کودک از درس و آموزش‌هاى جدى‌تر در سال‌هاى بعد او را فراهم کرده‌ایم. اگر کودک به اندازه کافى ورزش نکند، موجب فقر حرکتى و در نتیجه کاهش رشد از لحاظ جسمانى مى‌شود.

خستگى، فکر و فشار بیش از حد در آموزش دوران کودکى و کم بودن ساعات ورزش، عوارض زیان‌آور و ناگوار بر جاى مى‌گذارد که مهم‌ترین آنها، اختلال در رشد قواى جسمى و روانى است.

درس خواندن، به تنهایى کافى نیست، بلکه بازى و فعالیت‌هاى فکرى، روحى و بدنى کودک نیز یکى از راه‌هاى مفید و مناسب براى پرورش استعدادها و قواى ادراکى آنهاست.

چگونگى فعالیت‌هاى ورزشى کودکان

۱- فعالیت‌هاى ورزشى باید به کارآیى و تناسب بدن کودکان منتهى شود.

۲- ورزش کودکان باید از هر گونه خطرى به دور باشد و بر اساس مهارت‌هاى ساده و آسان قرار گیرد.

۳- ورزش باید مناسب با فضاى دبستان و محیط زندگى باشد.

۴- ورزش نباید بیش از حد، وقت دانش آموزان را بگیرد و به پیشرفت آنان در دیگر درس‌ها صدمه بزند.

۵- مربى باید متوجه روحیات کودکان و اختلافات فردى کودکان باشد.

۶٫ ورزش باید با زندگى و برنامه روزانه کودکان هماهنگ باشد و به پیشرفت آن کمک کند.

۷٫ برنامه‌هاى ورزشى باید فرصت ایجاد اعمال مدیریت و ابراز شخصیت به کودکان بدهد.

۸٫ فعالیتهاى ورزشى باید مورد علاقه کودک باشد. تا او را براى کوشش و فعالیت تشویق کند.

پى‌نوشت‌ها

[۱] . وسائل، ج ۱۵، ص ۱۹۳
[۲] . مجمع الزوائد، ج ۸، ص ۱۵۹
[۳] . ارسله معنا غدا، یوسف، ۱۲
[۴] . روانشناسى کودک، ص ۳۳۱
[۵] . روانشناسى تجربى کودک، ص ۱۳۰
[۶] . مبانى تعلیم و تربیت اسلامى، ص ۱۵۳
[۷] . نهج الفصاحه، شماره ۱۹۴۰، ص ۴۲۰
منبع: سایت اندیشه قم