نگاه نهج ‏البلاغه به نوجوانان

اشاره:

دوره نوجوانى حساس‏ ترین و با اهمیت‏ ترین دوران زندگی انسان است كه معمولاً بین سنین 12 الى 18 سالگى می ‏باشد. در این دوره فرد نه كودك و نه هنوز به درستى بالغ شده است و دوره بحرانى زندگى خود را می‏ گذراند كه گاهى رفتار و اعمال كودكانه او موجب آزار بزرگترها و گاهى رفتار عاقلانه او باعث تحسین و تعجّب آنها می‏ شود.

نوجوان در سنینى قرار دارد كه به درستى نمی ‏داند چه باید بكند؟ كدام شیوه را در زندگى خود برگزیند؟ برخى بزرگترها به او می ‏گویند: تو هنوز بچّه ای! گاهى دیگران به او می ‏گویند: تو دیگر بزرگ شده ‏اى چرا كار بچّه‏ گانه از تو سر می‏ زند؟ او خود را در این امر و نهی، سرزنش و عتاب، حیران می‏ بیند.

نهج ‏البلاغه یكى از برترین كتابى است كه به اخ ‏القرآن (برادر قرآن) شهرت یافته است. این كتاب «آن چنان بزرگ و با عظمت است كه دست عقول بشر به این آسانى به آن نمی‏ رسد. دلیل آن همین است كه این كتاب تراوش روح با عظمت كسى است كه مظهر اسم اعظم خداوند است، معلّم جبرائیل، قرآن ناطق و بزرگ‏ترینِ مفسّران و تربیت شده پیامبر عظیم ‏الشّأن است.»1

سخنان حضرت على علیه‏ السلام كه نهج‏ البلاغه بخشى از آن می‏ باشد، از نظر قواعد ادبى و لفظى و اخلاقى در حدّ معجزه است و تا كنون هیچ كلام بشرى به پاى آن نرسیده و با آن برابرى ننموده است. ابن ابی‏ الحدید معتزلى ـ شارح بزرگ نهج ‏البلاغه ـ در مقدّمه كتاب خود می‏ نویسد: «بحق، سخن على علیه‏ السلام فوق كلام مخلوق و دون كلام خالق می ‏باشد.»

نهج البلاغه مشحون از مواعظ و حكم آموزنده درباره موضوعات مختلف از جمله «نوجوانان» است كه به كارگیرى آن، مهم‏ترین راه ‏حل جهت تربیت و سعادت می‏ باشد.

در بحث «نگاه نهج ‏البلاغه به نوجوانان» به محوره اى زیر اشاره خواهد شد:

الف: نوجوان و تربیت.

ب: نوجوان و عبادت.

ج: نوجوان و الگوپذیری.

د: نوجوان و دوست‏یابی.

ه: نوجوان و سیاست.

و: نوجوان و گناه.

الف) نوجوان و تربیت

در تربیت نوجوانان باید به چند اصل تربیتى توجّه نمود؛ از جمله: شناخت مسائل این نسل، توجّه به پایه‏ هاى خُلقى این نسل، توجّه به اصل محبت و انس و دوستى با نوجوانان و پرهیز از اعمال قدرت و اجبار.

علی علیه ‏السلام دوران نوجوانى را از سه جهت بسیار حسّاس بیان می‏ كند:

اوّل اینكه قلب نوجوان مانند زمین، خالى و مساعد است كه هرچه در آن بكاری همان درو می‏ كنی:

«انّما قلب الحدث كالأرض الخالیة مهما اُلقى فیها من كلّ شی‏ء قبلته»19 و دوم اینكه دوران نوجوانى را زودگذر می‏ داند و گوش زد می‏ فرماید سریعاً آن را دریابید: «بادر شبابك قبل هرمك و صحتك قبل سقمك»20 سوم اینكه شیطان در این زمان به نوجوان زیاد روى می ‏آورد و لازم است براى آن پناه گاه خوبی در نظر گرفت كه بهترین پناهگاه، قرآن كریم، ائمه علیهم‏ السلام و ادعیه می‏ باشد

علی علیه‏ السلام به تربیت نفس توجّه ویژه‏ اى دارد و می‏ فرماید: «اى مردم! خودتان عهده‏ دار تربیت نفس خویش باشید و آن را از كشیده شدن به طرف هوسها و عادات ناروا باز دارید.»2 و نیز می‏ فرماید: «زنهار! زنهار! در تربیت و سازندگى خویشتن تلاش كن».3

امام علی علیه ‏السلام به پدران نیز توصیه می‏ كند:

«با فرزندان خود دوست شوید؛ زیرا مودّة الآباء قرابة بین الأبناء؛ دوستى میان پدران سبب خویشاوندى میان فرزندان است».4 و نیز به علت تأثیر خانوده‏ ها بر شخصیت نوجوانان، سفارش می‏ كند:

«روابط خود را با افراد با شخصیت و اصیل و خانواده‏هاى صالح و خوش ‏سابقه، برقرار ساز».5

امام تأثیر محیط و جامعه را در تربیت فرزندان، به ویژه نوجوانان، گوشزد می‏ كند و می‏ فرماید:

«واسكن الأمصار العظام فانّها جِماع المسلمین، واحذر منازل الغفلة و الجفاء و قلّة الأعوان على طاعة اللّه؛ در شهرهاى بزرگى كه مركز اجتماع مسلمانان است، مسكن گزین و از محیط و جوامعى كه اهل غفلت و ستمكارى در آنجا هستند و یارانِ مطیع خدا كمتر در آن نواحی یافت می‏ شوند، بپرهیز.»6

ب) نوجوان و عبادت

طرز ارائه مسائل مذهبى به نوجوانان اهمیت بسیارى دارد. امور مذهبی را به گونه ‏اى باید به آنها ارائه داد كه آنها احساس كنند در زندگی روزمره، این امور قابل پیاده شدن است. و باید علم و دین را توأمان به نوجوانان آموخت.

«عبادت» مهم‏ترین بخش اصول اسلام می‏ باشد و در نهج ‏البلاغه به بندگى خدا و عبادت توجّه و تأكید بیشتر شده است. عبادت اثرات دنیوی بسیارى دارد كه از جمله آن آرامش روانى و سلامت نفس می‏ باشد.

علی علیه‏ السلام می فرماید: «در تمام امور زندگى خود، خداوند را اطاعت كن؛ زیرا اطاعت از خداوند، بر هر كارى مقدّم است. نفس خود را به سوى عبادت بكشان و با آن مدارا كن.»7

از مهم‏ترین اركان عبادت، نماز و روزه و عمل به قرآن می ‏باشد. على علیه ‏السلام توجّه به نماز و روزه و خواندن قرآن را گوشزد فرموده، از جمله: «نماز، گناهان انسان را می‏ ریزد»8، «بهترین وسیله نزدیكى به خداوند، روزه ماه مبارك رمضان است»9 و «حقّ فرزند بر پدر این است كه نام نیكویی براى او انتخاب كند، اخلاق و ادب به او بیاموزد و قرآن را به او آموزش دهد».10

ج) نوجوان و الگوپذیرى

«الگوها» در تربیت، تأثیر بسیار زیادى دارد و هر چقدر الگو محبوب‏ تر باشد، تأثیرپذیرى آن نیز بیشتر است. حضرت على علیه‏ السلام از یك طرف بهترین الگو براى نوجوان و جوان می ‏باشد، چون امام دوران كودكى و نوجوانى را در كنار پیامبر اكرم صلی‏ الله ‏علیه و‏آله گذراند و رفتار او را براى خود الگو قرار داده است؛ لذا می‏ فرماید:

«پیامبر صلی‏ الله‏ علیه و‏آله مرا از دوران كودكى تحت تربیت خود گرفتند و هر روز یك اخلاق نیكو را به من تعلیم و دستور می ‏دادند.»11

قرآن كریم به مسلمانان خطاب می‏فرماید: «رسول خدا صلی‏ الله‏ علیه ‏و‏آله یك الگو و سرمشق كامل می‏ باشد.» و حضرت على علیه‏ السلام و فرزندانش بهترین الگو براى نوجوانان و جوانان می‏ باشند. از این رو با تبیین سیره زندگى امام می‏ توان امام را در تمام مراحل به عنوان الگو انتخاب كرد.

امام تأثیر محیط و جامعه را در تربیت فرزندان، به ویژه نوجوانان، گوشزد می‏ كند و می ‏فرماید: «واسكن الأمصار العظام فانّها جِماع المسلمین، واحذر منازل الغفلة و الجفاء و قلّة الأعوان على طاعة اللّه؛ در شهرهای بزرگى كه مركز اجتماع مسلمانان است، مسكن گزین و از محیط و جوامعى كه اهل غفلت و ستمكارى در آنجا هستند و یارانِ مطیع خدا كمتر در آن نواحى یافت می ‏شوند، بپرهیز.

باید توجّه نمود افرادى كه در سمت مربّى و معلّم نوجوان می‏ باشند، الگوى مناسب در تربیت‏ اند و نوجوان آداب زندگى را غالباً از اطرافیان ـ به ویژه مربّیان ـ فرا می‏ گیرد. پس لازم است آنها خود را با الگوى برتر تطبیق نمایند و نفس خود را اصلاح سازند، و عملاً به تربیت نسل جدید بپردازند. على علیه‏ السلام می‏ فرماید: «هر كس كه خودش را در منصب رهبرى مردم قرار دهد، لازم است قبل از تعلیم دیگران، نفس خودش را اصلاح كند.»12

د) نوجوان و دوست‏یابى

نوجوان به داشتن «دوست» احساس نیاز می‏ كند و از این‏رو باید او را در انتخاب دوست یارى نمود. دوست به حدّى در یك نوجوان تأثیر دارد كه او خود را همرنگ دوستش می‏ كند و حتّى از لباس، رفتار و كلام او تقلید می‏ نماید.

داشتن دوست، نوجوان را از تنهایى كه ممكن است افسردگى و انزوا را در برداشته باشد، می ‏رهاند. امام على علیه السلام در نهج ‏البلاغه به یافتن «دوستان خوب» اشاره می ‏فرماید و تأكید دارد كه: دوستان را ابتدا مورد آزمایش و امتحان قرار دهید و وقتى دوستی را خوب یافتید، او را از دست ندهید. امام علیه‏ السلام می‏ فرماید:

«عاجزترین مردم كسى است كه از به دست آوردن دوست، ناتوان باشد و از او عاجزتر كسی است كه دوستانِ به دست آورده را ترك گوید.»13

نوجوان وقتی دوستى را یافت و یا درصدد یافتن دوستانى می‏ باشد، باید به چند مسأله توجّه نماید: ابتدا اینكه به آراء و افكار دیگران احترام بگذارد و خود، فردى فروتن و متواضع باشد. و دیگر اینكه در دوستی، افراط و تفریط روا ندارد كه ثمره آن، پشیمانى و ثمره دوراندیشى و میانه روی، سلامت و رستگاری است.14
و سوم این كه راستگو بوده و به عهد خود وفا نماید، چون «هر كس امانت‏دار نباشد ضرر كرده و به مقصد نمی‏ رسد»15
و چهارم اینكه با دوستانش خوشرو بوده و حُسن خُلق را سرمشق خود قرار دهد. امام على علیه‏ السلام می‏ فرماید: «اكرم الحسب حُسن الخلق؛ برترین خویشاوندی، خوشرویى و حُسن خلق است.»16

اما به پیروان خود گوشزد می ‏فرماید: «از دوستى با افرادى كه ضعیف‏ العقل و بدعمل هستند، بپرهیز؛ زیرا انسان را با دوستش می‏ شناسند.»17

و یا می‏ فرماید: «از رفاقت با كسانى كه افكار و ظاهر اعمالشان ناپسندیده است، برحذر باش؛ چرا كه آدمى به رویه و روش رفیقش خو می‏ گیرد و به افكار و اعمال او معتاد می ‏شود.»

ه) نوجوان و سیاست

نوجوان و جوان كه پرجمعیت ‏ترین بخش هر جامعه ـ به‏ ویژه جهان‏ آسیائی و آفریقائى را تشكیل می‏ دهد، طبعاً باید با «سیاست» آشنا بوده و نقش برجسته‏ اى در امور ادارى ایفا نماید و نظام سیاسى حاكم نیز با حُسن نیت، اعتماد این قشر عظیم را به خود جلب سازد.

آری، لازم است با تشكیل جلسات متعدّد، جوانان و نوجوانان را با مسائل سیاسی آشنا كرده و نقش قدرت‏هاى سلطه ‏گر را به آنها گوش زد نمود و آنها را آزاده بار آورد. حضرت در این‏ باره می‏ فرماید:

«بنده دیگران مباش، خداوند تو را آزاد آفریده است.»18

اما به پیروان خود گوش زد می‏ فرماید: «از دوستى با افرادى كه ضعیف‏ العقل و بدعمل هستند، بپرهیز؛ زیرا انسان را با دوستش می‏ شناسند.»

و) نوجوان و گناه

علی علیه ‏السلام دوران نوجوانى را از سه جهت بسیار حسّاس بیان می ‏كند:
اوّل اینكه قلب نوجوان مانند زمین، خالى و مساعد است كه هرچه در آن بكارى همان درو می‏ كنی: «انّما قلب الحدث كالأرض الخالیة مهما اُلقى فیها من كلّ شی‏ء قبلته»19
و دوم اینكه دوران نوجوانى را زودگذر می‏ داند و گوشزد می‏ فرماید سریعاً آن را دریابید: «بادر شبابك قبل هرمك و صحتك قبل سقمك»20
سوم این كه شیطان در این زمان به نوجوان زیاد روى می ‏آورد و لازم است براى آن پناهگاه خوبى در نظر گرفت كه بهترین پناهگاه، قرآن كریم، ائمه علیهم‏ السلام و ادعیه می ‏باشد و گرنه، گناه انسان را در دنیا و آخرت رسوا می ‏سازد و بركت را از مال او برمی ‏دارد و ناراحتی‏ هاى روانى را نصیبش می‏ سازد. از نظر على علیه‏ السلام هر گناهى در زندگی، آثار سوئی دارد، مثلاً: دروغ، ایمان را از انسان دور می‏ كند21؛ فحش و بدزبانی، زهد را دور می ‏سازد و سخن‏ چینی، رابطه دوستى را از بین می‏ برد.22

نویسنده:حسن قریشى كرین

پی‌نوشت‌ها:
1. وصیت‏نامه سیاسى ـ الهى امام خمینی1.
2. نهج البلاغه، حكمت 359.
3. همان، نامه 30.
4. همان، حكمت 308.
5. مان، نامه 52 و 53.
6. همان، نامه 69.
7. همان.
8. همان، خطبه 199.
9. همان، خطبه 110.
10. همان، كلمات قصار، ش 399.
11. همان، خطبه 234.
12. همان، كلمات قصار، ش 73.
13. همان، حكمت 12.
14. همان، حكمت 181.
15. همان، خطبه 199.
16. همان، حكمت 38.
17. همان، نامه 69.
18. همان، نامه 31.
19. شرح غررالحكم، ج 3، ص 90.
20. همان، ص 249.
21. نهج ‏البلاغه، خطبه 86.
22. همان، كلمات قصار، ش 239. 
منبع: ماهنامه كوثر، شماره 59،‌ با تلخیص و تصرف