فرهنگ و تمدن شیعه » شخصیتها » مستشرقین »

نگاه خاورشناسان به احادیث تاریخ اسلام+

اشاره:

چاپ نخست کتاب «حدیث در نگاه خاورشناسان» تالیف دکتر فروغ پارسا از سوى دانشگاه الزهراء(س) منتشر و روانه بازار نشر شد. این اثر به بررسى و تحلیل مطالعات حدیث شناختى پروفسور «هارالد موتسکی» برجسته ترین و تاثیرگذارترین حدیث پژوه معاصر غربى مى پردازد. ارتباط اسلام با غرب، پیشینه اى دیرین دارد. هنوز زمان زیادى از بعثت پیامبر(ص) نگذشته بود که مسلمانان توانستند وارد خاک اروپا شوند.

آموزه هاى انسان گرایانه و تساهل مدارانه اسلام، قلوب توده هاى انبوهى از مردم آن سرزمین را مفتون و مجذوب خود ساخت. در همان حال، گسترش زود هنگام اسلام در سرزمین هاى مختلف و ایمان عاشقانه مردم به آن، حکومت هاى غربى به ویژه ارباب ادیان را متوجه اهمیت این دین نوین کرد. نزاع بر سر بازپس گیرى این سرزمین ها از مسلمانان، البته آتش جنگ هاى دراز مدتى را برافروخت؛ با این همه، جنگ هاى صلیبى – چنان که مورخان منصف غربى اعتراف مى کنند- موجبات آشنایى بیشتر دانشمندان غربى با تمدن اسلامى را فراهم کرد که این آشنایى، مقدمه پیشرفت هاى عظیمى در عالم علم و هنر غرب شد. اروپاییان به کتابخانه هاى اسلامى راه پیدا کردند و با فراگیرى زبان عربى به ترجمه و تحقیق در آثار تمدن اسلامى پرداختند.

پیدایى خاورشناسى به معناى تحقیق درباره افکار و عقاید شرق از قرون وسطى آغاز شده بود. به نظر مى رسد از قرن شانزدهم بدین سو، فعالیت هاى خاورشناسان به شکل سازمان یافته اى گسترش یافت و قرآن و حدیث اسلامى در مرکز ثقل مطالعات آکادمی هاى اسلام شناسى غرب قرار گرفت. حدیث در کنار قرآن، مهمترین منبع شناخت اسلام است. حدیث در عین حال که مسلمانان را به سنت پیامبر(ص) پیوند مى زند، براى شناخت تفسیر، تاریخ عقاید، فقه، اخلاق و احکام هم به کار مى آید. خاورشناسان نیز به همین دلایل به مطالعه درباره حدیث علاقه مند شده اند.

نخستین مطالعات غربى در زمینه حدیث، از سده هفدهم آغاز شد. در واقع هربلو (۱۶۲۵-۱۶۹۵) -خاورشناس فرانسوی- در دایره المعارفى به نام کتابنامه شرقى، مقاله اى درباره حدیث تدوین و به گونه اى اجمالى آن را به غربى ها معرفى کرد. پس از آن، در اثناى سده نوزدهم، برخى کتب حدیثى، ترجمه و تصحیح شد؛ ولى پژوهش هاى گسترده تر درباره حدیث تقریبا در نیمه آن سده و در خلال مطالعات تاریخى درباره سیره پیامبر(ص) سامان گرفت. مى توان ملاحظه کرد در آثار این دوره که با رویکردى تاریخى بنیاد به انجام رسیده بود، اعتبار تاریخى حدیث تا حدودى پذیرفته شد. پس از آن، در اواخر این سده، گلدتسهیر (۱۹۲۱- ۱۸۵۰ ) -خاورشناس مشهور مجاری- با رویکردى اثبات گرایانه به مطالعه تفصیلى درباره حدیث پرداخت. گلدتسهیر که ادعا مى کرد پژوهش مستند و عمیقى در منابع اسلامى انجام داده است، اعلام کرد احادیث پیامبر(ص) و صحابه اعتبار تاریخى ندارد، چرا که عموما در دوران امویان و عباسیان گزارش شده و در نتیجه بسط و تکامل فقه و اصول عقاید مسلمانان شکل گرفته اند. اگرچه پیش از وى خاورشناسان دیگرى در این باره مطالعاتى انجام داده بودند، رویکرد شکاکانه گلدتسیهر به صورت الگو و دستورالعملى براى غربیان در پژوهش هاى حدیثى به کار رفت. در سال ۱۹۵۰، خاورشناس دیگرى به نام «شاخت» (۱۹۶۹- ۱۹۰۲)، نظریه گلدتسیهر درباره حدیث را پى گیرى کرد. وى در خلال پژوهش هاى خود، روش نوینى براى نقد متن و سند احادیث ارائه کرد و ادعا کرد که با این روش مى تواند تاریخ ظهور یک حدیث و چگونگى جعل آن را تعیین کند. «شاخت» بدین نتیجه رسیده بود که همه احادیث فقهى منتسب به پیامبر(ص) ساختگى هستند و در اواسط قرن سوم هجرى، بعد از زمان شافعى، به وسیله نظریه پردازان مکاتب فقهى متاخر پدید آمده اند. «شاخت» مى گوید احادیث مکررا جعل شده اند و علاوه بر جعل متن، جعل در سند هم صورت گرفته است.

نتایج مطالعات «گلدتسیهر» و «شاخت» – یعنى جریان شک گرایى که در غرب علیه حدیث، شگل گرفت- به یک معنا سنت دیرینه مسیحیت در نفى اسلام و وهن پیامبر بزرگوار اسلام(ص) را بار دیگر زنده کرد. این جریان، این بار حدیث پیامبر(ص) را نشانه گرفته و با ادعاهاى به ظاهر علمى در صدد نفى اعتبار و ابطال واقعیت آن بود. در مقابل این جریان، حرکت هایى در دفاع ا زحیثیت و اعتبار حدیث شکل گرفت که مسلمانان و برخى از دانشمندان غربى در شمار آن بودند.

در اواخر سده بیستم، با تحولات فلسفه علم و پدیدارى جریان پست مدرنیسم و عطف توجه اندیشمندان غربى به فرهنگ و تمدن ملل دیگر -یعنى شکل گیرى دوره فرهنگی- علوم انسانى دستخوش تحولات جدى شد و در آستانه هزاره سوم، موج جدیدى از حدیث پژوهى در غرب آغاز شد که هارالد موتسکى -خاورشناس آلمانی- در شمار پیشگامان آن است.

این تاریخچه از فعالیت هاى غرب در زمینه حدیث نشان مى دهد در خلال چهارصد سالى که از عمر شرق شناسى مى گذرد، کارهاى نسبتا مفصلى در مورد حدیث انجام شده که بازتاب آن در محافل علمى ما بسیار کم رنگ است. در واقع، مراکز آموزشى و پژوهشى ما در مورد چگونگى مطالعات حدیثى در دنیاى غرب و تحولات آن تقریبا بى اعتنا بوده اند. این مراکز نه تنها در صدد پاسخگویى و دفع شبهات این گونه مطالعات نبوده اند، بلکه حتى آثار غربى را تبیین و توصیف نیز نکرده اند؛ چنان که به جز ترجمه چند مقاله، هیچ تلاش دیگرى در این عرصه صورت نگرفته است. این در حالى است که دفاع از مبانى دینى و اعتقادى، سنت همیشگى عالمان دینى ما بوده است. امامان بزرگوار شیعه، از جمله امام صادق(ع) و امام رضا(ع)، ازپیشگامان مناظره و مباحثه با مخالفان اسلام بوده اند و شبهات و سوالات اهل کتاب و زنادقه را پاسخ مى گفته اند. به هر روى، به نظر مى رسد تبیین روزآمد مطالعات غربیان و نیز تحلیل تحولاتى که در رویکردهاى این نوع مطالعات صورت گرفته است، باید در اولویت پژوهش هاى ما باشد.

با توجه به این ضرورت، تحلیل روش شناسانه مطالعات حدیث شناختى در غرب با محور پژوهش هاى حدیثى هارالد موتسکى، موضوعى است که در نوشتار حاضر درباره آن بحث مى شود. این تمرکز نیز صرفا با شخصیت و پیشینه علمى موتسکى ارتباط دارد.

به نظر مى رسد این نوشتار نخستین اثرى است که در آن مطالعات حدیثى موتسکى به تفصیل مطرح شده، زیرا در زبان هاى اروپایى نیز تحلیل روش شناسانه اى از کارهاى وى صورت نگرفته است. همچنین مى توان ملاحظه کرد این نخستین بار است که مطالعات خاورشناسان براساس روش شناسى و رویکرد فلسفى آنها جریان شناسى شده است.

پروفسور موتسکى در سال ۱۹۴۸ میلادى در برلین آلمان متولد شده و از سال ۱۹۶۸ تحصیلات خود را در زمینه ادیان تطبیقى، فرهنگ و زبان هاى سامى، مطالعات اسلامى، تاریخ مدرن و انجیل شناسى در دانشگاه هاى بن و پاریس وکلن ادامه داد. موتسکى در سال ۱۹۷۸ دکتراى خود را از دانشگاه بن دریافت کرد.

 موتسکى در جریان این رساله با فقه و منابع فقه اسلامى آشنایى پیدا کرده است. او در سال هاى ۱۹۸۳- ۱۹۷۹ در جریان یک دوره آموزشى در انستیتوى مردم شناسى تاریخى، درباره کودکى، جوانى و خانواده در فرهنگ اسلامى تحقیق مى کرد در طى این تحقیق، با ساختار نظام خانواده در اسلام آشنا مى شود و گویا تحت تاثیر این نظام قرار مى گیرد. از سال ۱۹۸۳ تا ۱۹۸۹، به عنوان استادیار «مرکز تاریخ و فرهنگ خاورمیانه» در دانشگاه هامبورگ فعالیت مى کند. همچنین، در فاصله سال هاى ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۱، استاد ناظر مطالعات اسلامى در دانشگاه هامبورگ بوده است. از سال ۱۹۹۱، به عنوان دانشیار در مرکز زبان و فرهنگ خاورمیانه در دانشگاه «نایمخن» در هلند و از سال ۲۰۰۰ تا کنون با سمت استادى در همان مرکز فعالیت داشته است.

 چاپ نخست کتاب «حدیث در نگاه خاورشناسان» در شمارگان ۱۰۰۰ نسخه، ۳۹۱ صفحه و بهاى ۴۷۰۰۰ ریال راهى بازار نشر شد.

منبع خبر: www.ibna.ir