نکند حقشان از یادمان برود!

فحق الوالد على الولد ان یطیعه فى كل شى ء الا فى معصیه الله سبحانه

در كلمات قصار 391 مى فرماید: پس حق پدر بر فرزند آنست كه پدر را در هر چیز اطاعت و پیروى نماید مگر در نافرمانى از خداوند سبحان “كه در نافرمانى خدا طاعت پدر واجب نیست”.

یكى از ضروریات دین نیكى به پدر و مادر، و اطاعت آن دو، و نیازردن ایشان است كه صریح قرآن كریم است كه در چندین آیه پس از امر به پرستش پروردگار و شریك قرار ندادن براى او، امر باحسان به پدر و مادر فرموده، كه احسان معنى لغوى آن نیكوئى كردن درباره كسى و نیكى كردن و نیكى و بخشش است اما درباره پدر و مادر چند معنى شده است نیكو با ایشان معاشرت كردن، بمشقت نیانداختن آندوست بچیزى كه احتیاج بآن دارند بلكه قبل از احتیاج حاجت ایشان را بر آوردن، بزرگ داشتن آن دو، و مهربانى كردن و دعاى خیر و انفاق نیكو در حق ایشان رعایت كردن و گفتار نیكو و تواضع و فروتنى براى ایشان كردنست.

احایث در فضیلت احسان و بر یعنى فرمانبردارى از پدر و مادر، و در مذمت عقوق یعنى آزردن و نافرمانى كردن پدر و مادر از حد تواتر گذشته كه به چند حدیث اشاره مى شود. شیخ حر عاملى “ره” در جواهر السنیه بسندش از حضرت صادق “علیه السلام” روایت كرده فرمود: بین اوقاتى كه موسى علیه السلام با پروردگارش مناجات مى كرد ناگهان مردى را زیر سایه عرش خدا دید گفت : پروردگارا این كسى كه عرش تو بر او سایه افكنده كیست؟ وحى آمد: اى موسى این جوان نیكى كننده و اطاعت كننده از پدر و مادرش مى باشد و بسخن چینى نمى رود “این دو خصلت باعث شده كه عرش خدا بر او سایه افكنده” باز فرمود: كسى كه نیكى و اطاعت كند پدر و مادرش را خدا به عمر او بیافزاید. در اصول كافى امام صادق علیه السلام فرمود: مردى از شما را چه مانع مى شود كه به پدر و مادرش نیكى كند زنده باشند یا مرده، كه از جانب آنها نماز بخواند و صدقه دهد و حج گذارد و روزه بگیرد، تا آنچه كرده ثوابش از آنها باشد و مانند آن هم براى خود او، و تا خداى عزوجل بوسیله احسان و صله او، خیر و فراوانى برایش زیاد كند.

در جامع الاخبار رسول خدا “صلى الله علیه و آله و سلم” فرمود: خوابیدنت روى تخت نزد پدر و مادرت براى نیكى كردن آن دو بهتر از جهاد تو با شمشیر در راه خداست.
موسى علیه السلام با پروردگارش مناجات مى كرد ناگهان مردى را زیر سایه عرش خدا دید گفت : پروردگارا این كسى كه عرش تو بر او سایه افكنده كیست؟ وحى آمد: اى موسى این جوان نیكى كننده و اطاعت كننده از پدر و مادرش مى باشد و بسخن چینى نمى رود “این دو خصلت باعث شده كه عرش خدا بر او سایه افكنده”

در بحار الانوار از قصص الانبیاء بسندش از حضرت باقر علیه السلام روایت كرده فرمود: در بنى اسرائیل عابدى بود نامش جریح بود در صومعه اى عبادت مى كرد روزى مادرش نزد او آمد در حالى كه نماز مى خواند او را صدا زد جواب نداد مادر رفت مجدد آمد او را صدا زد به او توجهى نكرد پس برگشت دفعه سوم آمد او را صدا زد جواب نداد و با او صحبت نكرد پس بازگشت در حالى كه مى گفت از اله بنى اسرائیل مى خواهم كه تو را نصرت و یارى نفرماید، چون فردا شد زن بدكارى آمد نزد صومعه او نشست در حالى كه درد زایمان او را گرفت بود پس ادعا كرد كه این بچه از جریح است، در بنى اسرائیل خبر آن آشكار شد كه كسى كه مردم را از زنا ملامت مى كرد خود زنا كرده، سلطان امر كرد كه او را بدار زنند، مادر او نزدش آمد لطمه بصورت خود مى زد، به مادر گفت: ساكت باش جز این نیست این حال من از نفرین توست، مردم چون آن را از او شنیدند گفتند: چگونه آن براى ما ثابت مى شود و از چه راهى آن را بدانیم؟ گفت: بچه را بیاورید، آوردند او را، پس بچه را گرفت و گفت: پدرت كیست؟ بچه “به سخن آمد” گفت: فلان چوپان از بنى فلان، پس خدا آشكار ساخت دروغ كسانى را كه درباره ى جریح گفته بودند، پس جریح قسم خورد كه از مادرش جدا نشود و او را خدمت كند. در اصول كافى بسندش از حضرت باقر علیه السلام روایت كرده فرمود: همانا بنده اى نسبت بپدر و مادر خویش در زمان حیاتشان نیكوكار است سپس آنها مى میرند و او بدهى آنها را نمى پردازد و براى آنها آمرزش نمى خواهد پس خدا او را عاق و نافرمان مى نویسد، و بنده دیگر در زمان حیات پدر و مادر خود، عاق آنها است و نسبت به آنها نیكى نمى كند، ولى چون مردند بدهى آنها را مى پردازد و براى آنها آمرزش مى خواهد و خداى عزوجل او را نیكوكار مى نویسد. در همان كتاب بسندش از حضرت صادق علیه السلام روایت كرده فرمود: چون روز قیامت شود، پرده اى از پرده هاى بهشت را كنار زنند، پس هر جاندارى بوى آن را از مسافت پانصد سال راه بشنود، جز یك دسته، “یعقوب بن شعیب گوید” عرض كردم: آنها كیانند؟ فرمود: آن كه عاق والدین خود باشد.

در روضه الواعظین پیغمبر “صلى الله علیه و آله و سلم” فرمود: بعاق والدین گفته مى شود آنچه مى خواهى عمل كن، پس بدرستى كه من تو را نمى بخشم، و به نیكى كننده به پدر و مادر هم گفته مى شود هر چه مى خواهى عمل كن پس بدرستى كه من تو را مى بخشم.

در سفینه البحار از شهید “ره” در قواعد نقل مى كند فرمود: شكى نیست كه آنچه “از حقوق” بر اجانب حرام یا واجب مى باشد براى پدر و مادر هم واجب و حرام است و پدر و مادر امورى مخصوص خودشان است:

1- سفر مباح و مستحب بدون اذن آن دو حرام است

2- بعضى از علماء گفته اند فرمانبردارى آن دو در هر كارى اگر چه شبهه ناك است بخورد، یا بخورد براى اینكه اطاعت آن دو واجب است و ترك شبهه مستحب است
مردى نزد پیغمبر “صلى الله علیه و آله و سلم” آمد عرض كرد: اى رسول خدا “صلى الله علیه و آله و سلم” عمل قبیحى نیست كه من انجام نداده باشم آیا براى من توبه اى هست؟ رسول خدا “صلى الله علیه و آله و سلم” باو فرمود: آیا یكى از پدر و مادرت زنده اند؟ عرض كرد: پدرم زنده است، فرمود: برو باو نیكى كن، راوى گفت: چون روى گردانید “كه برود” رسول خدا “صلى الله علیه و آله و سلم” فرمود: اگر مادرش بود “یعنى اگر مادرش زنده بود و باو نیكى مى كرد زودتر توبه اش پذیرفته مى شد”

3- اگر وقت نماز او را بكارى خواندند نماز را تاخیر اندازد و اطاعت آن دو را بكند

4- پدر و مادر مى توانند در بعضى اوقات فرزند را از جماعت منع كنند

5- پدر و مادر مى توانند او را از جهاد با تعیین نشدن آن “از طرف امام علیه السلام” منع كنند “زیرا جهاد واجب كفائى است و اگر امام علیه السلام كسى را امر بآن كند واجب عینى مى شود كه در واجب عینى پدر و مادر نمى توانند فرزند را منع كنند”

6- اقرب این كه براى آن دوست از منع كردن واجب كفائى هر گاه علم یا گمان به قیام كردن غیر دارد

7- برخى از علماء گفته اند اگر او در نماز نافله باشد و پدر و مادر او را بخوانند نماز را قطع كند بدلیل روایت جریح

8- ترك كردن روزه مستحبى است اگر پدر اجازه ندهد و درباره مادر واقف به نصى نشدم.

در همان كتاب على بن الحسین علیه السلام فرمود: مردى نزد پیغمبر “صلى الله علیه و آله و سلم” آمد عرض كرد: اى رسول خدا “صلى الله علیه و آله و سلم” عمل قبیحى نیست كه من انجام نداده باشم آیا براى من توبه اى هست؟ رسول خدا “صلى الله علیه و آله و سلم” باو فرمود: آیا یكى از پدر و مادرت زنده اند؟ عرض كرد: پدرم زنده است، فرمود: برو باو نیكى كن، راوى گفت: چون روى گردانید “كه برود” رسول خدا “صلى الله علیه و آله و سلم” فرمود: اگر مادرش بود “یعنى اگر مادرش زنده بود و باو نیكى مى كرد زودتر توبه اش پذیرفته مى شد”. پس اى برادر و خواهر ! تا مى توانى بپدر و مادر خود نیكى و مهربانى كن و از اذیت و آزار و نافرمانى آنها و بى احترامى بآنها حذر كن كه اثرش اگر چه جزئى باشد بتو خواهد رسید جائى كه پیغمبر خدا حضرت یوسف علیه السلام بر اثر جزئى بى احترامى بپدرش حضرت یعقوب علیه السلام نبوت از صلبش خارج مى شود چگونه بى احترامى ها و نافرمانیهاى ما اثرش بما نرسد.

منبع: حوض کوثر، مدرسه علمیه الزهرا شبستر