نقش مسجد در تعالي و تحكيم بنيان خانواده (2)

4- مسجد كانون ایمان و عبودیت علم و دانش و معارف قرآنی و بازتاب آن در زندگی خانوادگی:

خانواده اهل مسجد با حضور در خانه ی خدا در تلاشند كه زمینه ی ایمان كامل و دانش اندوزی را در خود مهیا گردانند. رسول خدا (ص) می فرمایند: ایمان بنده خدا كامل نمی شود مگر اینكه در او پنج خصلت باشد: توكل نمودن بر خدا، و صبر كردن بر بلای خدا. (بحار الانوار ج 77 ص177 به نقل از گفتار معصومین(ع) ص 135)
بنظر می رسد یكی از اهداف نبی مكرم اسلام(ص) درباره مسجد این بود كه به مردم تفهیم نمایند كه علم و ایمان با یكدیگر توام است یعنی هر كجا مسجد بنا شد، آنجا كانون تعلیم و تربیت و علم و دانش نیز می باشد.
نقل شده كه:« روزی رسول خدا(ص) بقصد رفتن به مسجد از خانه بیرون آمد و وارد مسجد شد و در آنجا با دو نشست و گردهمائی مواجه شد: در یك گردهمائی، ‌گروهی سرگرم كسب بصیرت دینی و علم آموزی بودند و در نشست و گردهمائی دیگر، ‌دسته ای مشغول دعا و درخواست از خدا بودند.
پیامبر فرمود: این دو نشست و گردهمایی در جهت خیر و سعادت قرار دارند، ‌چون گروه اخیر خدای را می خوانند. و آن گروه اول سرگرم فراگرفتن بینش و دانش هستند و می خواهند دانش و آگاهی دینی خود را از رهگذر تعلیم به دیگران منتقل سازند. (با وجود اینكه هر دو گروه در مسیر فضیلت گام بر می دارند معهذا) گروه اول بر گروه دوم مزیت دارند. (من كه پیامبر شما هستم) بخاطر تعلیم (حقایق و نشر آگاهی) مقام رسالت را بعهده گرفتم» سپس آن حضرت در جمع گروهی نشست كه سرگرم دانش اندوزی و تعلیم بودند. (شهید ثانی، ترجمه منیه المرید فی آداب المفید و المستفید، ص 56 57)
رسول خدا(ص) فرمود: ای ابوذر! در مسجد هر نشستی بجز برای سه چیز بیهوده است.

5- مسجد عامل بازدارنده خانواده از انحرافات

انسان هر قدر هم با احتیاط زندگی كند، همواره در كشاكش قوای مثبت و منفی درونی قرار دارد، یك طرف غرایز مرز ناشناس، او را به سوی منكرات می خواند و از سوی دیگر، فضائل اخلاقی، با استمداد از عقل درونی و بیرونی او را به ترك گناه و انجام كارهای نیك دعوت می كند، و لذا امكان ارتكاب بعضی گناهان برای انسانی دور از تصور نیست، نماز به انسان این فرصت را می دهد تا با نوشیدن از دریای رحمت الهی كاستی های روانی خود را جبران و با صفای باطن مجدداً در مدار زندگی قرار می گیرد. (سعید تهرانی، فروغ نیایش ص 106)
امام علی (ع) فرمودند: «… همانا نماز، گناهان را چونان برگهای پاییزی فرو می ریزد و غل و زنجیر گناهان را از گردنها می گشاید.» (نهج البلاغه خطبه 199 ص 307) و نیز فرمود: «رسول خدا پس از بشارت به بهشت خود را در نماز خواندن به زحمت می انداخت زیرا خداوند به او فرمود: (خانواده ی خویش را به نماز فرمان ده و بر انجام آن شكیبا باش) پس پیامبر (ص) پی در پی خانواده ی خود را به نماز فرمان می داد و خود نیز در انجام نماز شكیبا بود.»(همان منبع ص307)
خانواده اهل مسجد با حضور در خانه ی خدا و اقامه نماز نیرو و جان تازه ای می گیرند و خود را پیوسته در محضر خداوند می بینند و از اینكه در محضر الهی معصیت نمایند، شرمسار می گردند. در واقع انس با مسجد عامل بازدارنده از انحرافات است. رسول خدا (ص) در این راستا فرمود:« كسی كه با مسجد انس گیرد خدای تعالی نیز با او انس گیرد» (عزیزی فضایل و آثار مسجد ص 50 به نقل از كنزالعمال ج 7 ص 649)

6- مسجد و پیامدهای آن در استقامت و صبر در كانون خانواده:

نماز به انسان می آموزد چگونه در مقابله با هجوم فرهنگی از خود ایستادگی نشان دهد و برغم آن كه همه امكانات طبیعی، ‌او را بر كام گیری نامشروع تشویق می نماید با اراده آهنین در مقابل عروس هزار دامان زندگی مادی ایستد و یوسف وار با استمداد از برهان الهی، پاك دامن و سربلند از بوته ی آزمایش سربرآورده و بر این پایداری و استقامت خود، ‌خدا را سپاس می گوید. (سعید تهرانی فروغ نیایش ص 107)

خانواده ی اهل مسجد كه انس حضور در مسجد، ‌تمامی وجودشان را مملو از عشق به خدا نموده از صبر و نماز در زندگی كمك می گیرند و در مقابل تند بادهای مختلف و شبیخون های فرهنگی خود را نباخته و همواره و با ثبات قدم در صراط مستقیم به حركت خود ادامه می دهند و از دشمنان خدا و حضرات معصومین (علیهم السلام) و مغرضان هراسی به خود راه نمی دهند. شایان ذكر است كه صبر و بردباری و تحمل و شكیبایی بهترین زیور ایمان و شریفترین صفات انسان به حساب می آید و یقین شایسته پشتیبان فكری و مددكاری عملی در عرصه های گوناگون زندگی شمرده می شود. به گونه ای كه صبر نصف ایمان و یقین تمامی ایمان معرفی شده است.
امیر مومنان علی (ع) فرمودند: «با صبر پر توان و یقین نیكو و پرنشاط‌، غم ها و غصه های خویش را دور نما» (لقمانی بهترین آرزوهای زندگی ص 122، 121 به نقل از شرح نهج البلاغه ج 16 ص 113)
امام سجاد(ع) در پناه بردن به خدا از ناملایمات و اخلاق بد و كارهای ناپسند، ‌این چنین دست به دعا برداشتند:
«بارالها! به تو پناه می برم از آشفتگی حرص و آز، و از تندی خشم، و چیرگی حسد، و ضعف شكیبایی، ‌و از كمی قناعت، ‌و از تند خویی، و اصرار بر شهوت، ‌و پافشاری بر عصبیت، ‌و پیروی از هوا و هوس، و مخالفت راه راست، و از خواب غفلت، و كوشش بر كار پر مشقت، و ترجیح باطل بر حق، و اصرار بر گناه، و كوچك شمردن معصیت، و بزرگ شمردن طاعت» (صحیفه ی كامل سجادیه دعای هشتم ص 121)

7- مسجد و امنیت خانوادگی و اجتماعی

حضور خانواده ی اهل مسجد در خانه ی خدا و اقامه نماز جماعت كه تاكید بسیار بر آن شده زمینه را برای ایجاد امنیت خانوادگی و اجتماعی مهیا می نماید یكی از آثار و بركات عمده ی نماز «دوری از زشتی ها و منكرات» است كه خداوند در سوره ی عنكبوت آیه ی 45 به آن اشاره نموده است. بدیهی است خانواده ای كه پیوسته در مسجد رفت و آمد دارد و از بركات آن بهره مند شدند، ‌خداوند را حاضر و ناظر اعمال خود می دانند و پیوسته اهل مراقبه از خویشتن بوده و به محاسبه ی نفس خود می پردازند.
از این رو جامعه از خانواده اهل مسجد و بطور كلی از مسجدی ها نوعی امنیت خاطر احساس می كند و اعتماد به آنان نسبت به بقیه افراد جامعه بیشتر است. بسیاری از متخلفان و بزهكاران اجتماعی كه به نوعی امنیت اجتماعی و خانوادگی را به خطر می اندازند كسانی هستند كه اهل ارتباط با خدا و نماز و مسجد نبوده اند پس مسجد و نماز چه در حیطه ی خانوادگی و چه در حیطه ی اجتماعی عامل مهم امنیت است.

8- مسجد و گسترش عواطف انسانی در كانون خانواده:

حضور خانواده اهل مسجد، در بیت الله، ‌زمینه را برای آراسته شدن به صفات زیبایی الهی فراهم می كند. زیرا خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد. (ان الله جمیل و یحب الجمال) (نهج الفصاحه، ‌حدیث شما 188 ص172)
در واقع با حضور در مسجد عواطف سرشار انسانی و صفات پسندیده الهی در وجود انسان رشد نموده و كانون خانواده محل آرامش و صداقت، ‌صمیمیت، مهرورزی، عفو و گذشت، تعاون و همكاری می گردد و زمینه را برای شكوفایی استعدادها و نبوغ و خلاقیت و نوآوری فراهم می نماید.

9- مسجد كانون حیا، غیرت، حجاب، و بازتاب آن در خانواده ی اهل مسجد:

همواره یكی از دغدغه های فكر و شخص مسلمان این است كه چگونه كرامت توام با عزت نفس پیدا كند و یا به عبارتی با استفاده از چه فاكتورها و اهرمها می تواند، ‌روابط فردی و خانوادگی و اجتماعی را توأم با وقار و اخلاق اسلامی نماید بدیهی است كه یكی از مهمترین راه های رسیدن به كرامت و عزت نفس «حیا» است كه صفت زیبای الهی و انبیاء و حضرات معصومین علیهم السلام و بندگان صالح و شایسته حضرت حق بوده و هست و خواهد بود.
با حضورمان در مسجد و احترام خاصی كه برای این جایگاه مقدس قائلیم پیوسته در مراقبه هستیم كه نكند از ما خطایی سرزند، سخن بیهوده ای یا حركت ناشایستی از ما بروز كند این مراقبت به نوعی زمینه را برای حیای از خداوند در ما فراهم می كند. وسعت این حیا در زمینه های دیگر زندگی بویژه «حیا در خانواده» را نیز به ارمغان می آورد.
امام علی(ع) در خصوص احترام و حرمت مسجد می فرمایند: «هر كس حرمت مسجد را حفظ كند خدا در روز قیامت با چهره ای خندان و شادمان ملاقات می كند و خداوند نامه اش را به دست راستش می دهد» (چهل حدیث مسجد، ص 45) حضور خانواده ی اهل مسجد در بوستان الهی كه همان خانه ی خداست روحیه ی «غیرت» را در نمازگزارن بویژه مردان مهیا می نماید. در واقع همان گونه در مسجد مردان و زنان به صورت جداگانه در صفوف مشخص به نماز جماعت می ایستند، ‌حریم میان زن و مردم مشخص و زمینه را برای رعایت معیارهای ارزشی صحیح و خدا پسندانه فراهم نموده و این روحیه غیرت و عفاف كه در بوستان الهی حاكم شده، ‌تاثیرات خود را در كانون خانواده نیز خواهد گذاشت به نوعی كه مرد یا پدر خانواده پیوسته نسبت به همسر خود وفادار و از ناموس اش محافظت نموده و این صفت زیبا به فرزندان نیز انتقال خواهد یافت.
زنان در هنگام نماز با پوشش صحیح و كامل مطابق با فتوای حضرات مراجع به نماز می ایستند:« زن باید در موقع نماز «تمام بدن» حتی سر و موی خود را بپوشاند…» (آیت الله مكارم شیرازی رساله توضیح المسائل مساله 727 ص143) دستور ارزنده ی الهی یعنی «حجاب»در روحیه بانوان، ‌در بوستان های الهی كه مساجد هستند، ‌تحكیم تر شده و پیوسته مراقبت بر حجاب و عفاف خود دارند و پایبند به دستورات الهی در خصوص حریم میان زن و مرد هستند و با وقار و حجاب و عفاف در جامعه حضور پیدا می كنند و این فرهنگ و ارزش متعالی اسلام را در كانون خانواده به فرزندانشان منتقل می نمایند.

10- مسجد و تكامل خانواده:

نماز این توانمندی را دارد كه بخاطر پشتوانه عظیم معارف اسلامی از انسان های عادی نمونه های فضیلت، تقوا و شیفتگان كرامت انسانی و ره یافتگان به شاخه طوبی تربیت نماید. (سعید تهرانی، فروغ نیایش، ص 108)

11- خانواده ی اهل مسجد و برخورداری از انواع فضایل و كمالات:

با حضور در خانه ی خدا و انس با مسجد و نماز انواع فضایل و كمالات برای خانواده ی اهل مسجد مهیا می گردد كه نتایج ارزنده ی آن علاوه بر كانون خانواده در جامعه نیز بروز می یابد كه فهرست وار به آن اشاره می كنیم.
الف- پرورش شخصیت و اعتماد به نفس و عزت نفس پیدا كردن
ب- رعایت عدالت
ج- پایبندی به اصل مهم مشورت
د- اعتدال و ساده زیستی و مبارزه با تجملات و اسرافكاریها
ر- تربیت دینی توأم با عقلانیت
ز- نورانی شدن دل و شكوفایی فكر و اندیشه
س- هدفمند بودن و امید داشتن و پر تحرك و علاقه مندی به خدمت به همنوعان
ش- پایبندی به دانش و حقیقت طلبی
ص- طهارت جسم و جان و…

نتیجه:مسجد مهمترین و عالی ترین كانون الهی در جهت رشد و بالندگی و شكوفایی معنوی، ‌علمی، ‌فرهنگی، اجتماعی، ‌خانوادگی، ‌هنری، و اقتصادی مسلمانان در اعصار مختلف بوده هست و خواهد بود این مكان های مقدس گذشته از نقش مهمی كه در عبودیت و بندگی خداوند داشته است، اسباب عزتمندی و توانمندی مسلمین در زمینه های مختلف علمی، آموزش، تربیتی و خانوادگی و… را ایفا نموده است.
شایان ذكر است اگر جامعه اسلامی خواستار نظام خانوادگی مطلوب و سرشار از معنویت و اخلاق و به دنبال تحكیم بنیان خانواده و شكوفایی و پویایی آن است، می بایستی به این كانونهای مقدس و بوستان های الهی و بهشتی یعنی «مسجد» كه در طول تاریخ كانون های بیداری و معرفت و بصیرت اسلامی نیز بوده، ‌بیشتر توجه نمایند و ارتباط با مساجد كه از فواید ارزنده ای آن سخن بمیان آمد و از اسباب عمده ی وحدت در نظام خانوادگی و اجتماعی بوده را حفظ نمایند تا قله های رفیع سعادتمندی و پیشرفت توام با افتخار را در جهان بپیمایند و از هر جهت الگویی برای جهانیان باشند.

نویسنده: سید حسین حر*
نویسنده:*مدرس دانشگاه آزاد اسلامی واحد خمینی شهر

پی نوشت:
منابع و مآخذ:
ا- قرآن كریم
2- نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، ‌موسسه انتشارات حضور قم 1381
3- جوادی آملی، عبدالله، ‌صهبای صفا، ‌نشر مشعر تهران 1380
4- جمعی از نویسندگان، ‌تفسیر نمونه، ‌انتشارات دارالكتب الاسلامیه، ‌تهران 1371
5- طباطبایی، سید محمد حسین، ‌تفسیر المیزان، ‌ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی دفتر انتشارات اسلامی، قم 1363
6- قرائتی، ‌محسن، ‌تفسیر سوره ی اسراء، ناشر مركز فرهنگی درسهایی از قرآن تهران 1381
7-‌ قرائتی، ‌محسن، ‌پرتوی از اسرار نماز، ناشر طرح اقامه نماز قم 1372
8- نهج الفصاحه، ‌تنظیم محمد امین شریعتی عبدالرسول پیمانی انتشارات خاتم الانبیاء (ص) اصفهان 1386
9- حر عاملی، ‌محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ‌موسسه آل البیت داراحیا التراث بیروت 1414 ق
10- شیخ صدوق ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، برگردان صادق حسن زاده، ‌انتشارات ارمغان طوبی تهران 1382
11- دشتی، ‌محمد، ‌نهج الحیاه ج 5 فرهنگ سخنان امام حسن، ‌نشر محدث قم 1382
12- ملكی تبریزی، جواد، ‌اسرار الصلاه ترجمه رضا رجب زاده انتشارات پیام آزادی تهران 1387
13- عبدالله زاده محمد گفتار معصومین علیهم السلام انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع) قم 1388
14- شهید ثانی، ‌منیه المرید فی آداب المفید و المستفید، ‌آداب تعلیم و تعلم در اسلام، ‌ترجمع سید محمد باقر حجتی، دفتر نشر و فرهنگ اسلامی تهران 1359
15- زینالی، ‌حسین، ‌چهل حدیث مسجد، ‌انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی، تهران 1373
16- سعید تهرانی، جواد، ‌فروغ نیایش، ‌نشر شارق تهران 1387
17- عزیزی، ‌عباس، فضایل و آثار مسجد در آیینه قرآن و حدیث، انتشارات نبوغ قم 1376
18- لقمانی، احمد، بهترین آرزوهای زندگی، ‌انتشارات بهشت بینش، قم 1385
19- صحیفه كامله سجادیه، ترجمه علی رضا رجالی تهرانی، انتشارات خادم الرضا (ع) قم 1383
20- آیت الله مكارم شیرازی رساله توضیح المسائل نشر فكر برتر تهران 1389
منبع: فصلنامه قرآنی کوثر شماره 40