نقش مسجد در تعالي و تحكيم بنيان خانواده (1)

چكیده:

این نوشتار به نقش مسجد در تعالی و تحكیم بنیان خانواده می پردازد. آنچه در این مقاله به شرح و تبیین آن پرداخته می شود عبارتند از:
– مسجد از منظر قرآن كریم
– مسجد از منظر رسول اكرم (ص) و حضرات معصومین علیهم السلام
– خانواده ی اهل مسجد، ‌آثار و پیامدهای حضور در مسجد
– مسجد كانون آرامش بخش
– مسجد الهام بخش نظم و انظباط
– مسجد محل تجلی شناخت و معرفت و بصیرت دینی
– مسجد كانون ایمان و عبودیت علم و دانش و معارف قرآنی
– مسجد عامل بازدارنده خانواده از انحرافات
– مسجد كانون صبر و استقامت و…

مقدمه:

مسجد عبادتگاه عاشقان و بندگان صالح خداوند و بزرگترین و مهمترین پایگاه اسلام است. در طول تاریخ اسلام مساجد همواره كانون عبودیت علم و دانش فقه و فقاهت آموزش قرآن و اخلاق تبلیغ دین و اصول آن و ابلاغ احكام شرع و… بوده و هست و خواهد بود. و بسیاری از علما و دانشمندان كه به مدارج عالی كمال دست یافتند در پرتو انس با مسجد و تعلیم و تربیت در آن بوده است. مسجد از جهات مختلف در به كمال رساندن افراد و جامعه نقش دارد.
و به تعبیر امام خمینی (ره): (( مسجد سنگر است، ‌سنگرها را حفظ كنید، از خالی ماندن مسجد ها بترسید)). این پایگاه عظیم نقش عمده ای در تعالی و تحكیم بخشیدن كانون مقدس خانواده دارد. در واقع با انس خانواده با مسجد و بهره گیری از اثرات ارزنده و نورانیت معنوی آن از یكسو تربیت دینی و بصیرت و معرفت والا در نظام خانواده حاكم می گردد و از دوم سو خانواده تجلیگاه ارزشهای الهی گردیده و از سوی سوم زمینه سعادتمندی خانواده و اجتماع را به ارمغان می آورد. در این پژوهش در صددیم «نقش مسجد در تعالی و تحكیم بنیان خانواده» را مورد بررسی قرار دهیم به امید آنكه مورد رضایت قادر متعال و ساحت مقدس امام عصر (عج) و تمامی علاقه مندان به خاندان عصمت و طهارت و مكتب علوی قرار گیرد.

شایان ذكر است كه حضور در مساجد نقش های مهمی در پویائی و سعادتمندی و تكامل فردی و اجتماعی به ارمغان می آورد. یكی از نقش های مهم مساجد، ‌نقش آن در تعالی و تحكیم بنیان خانواده است. بیش از اینكه به این مهم پرداخته شود، ‌می طلبد مختصری به جایگاه مسجد از منظر قرآن كریم از یكسو و مسجد از منظر حضرت رسول اكرم (ص) و حضرات معصومین( علیهم السلام) از دوم سو اشاره نمائیم.

مسجد از منظر قرآن كریم:

كعبه اولین خانه ای است كه به منظور عبادت توده ی مردم بنا شد و اولین مركزی است كه عبادت كنندگان را به سوی خود جذب نموده است:« ان اول بیت وضع للناس ببكه مباركا و هدی للعالمین» (سوره آل عمران آیه 97) نخستین خانه ای كه برای مردم(و نیایش خداوند) قرار داده شده در سرزمین مكه است كه پربركت و مایه ی هدایت جهانیان است.
اولین خانه كه برای همه ی مردم وضع شده و هدایت جهانیان را تامین می كند كعبه است و هیچ اختصاصی به گروه و نژاد خاصی ندارد و مردم اقلیم معینی از افراد اقلیم دیگر اولی به آن نیستند و مرزهای جغرافیایی نیز در این امر همگانی نقش ندارند. ملل گوناگون جهان از هندی و فارس و كلدانی و یهودی و عرب آن را گرامی می داشتند. (جوادی آملی، صهبای صفا، ص 149)
اگر كعبه بعنوان قبله ی مسلمانان انتخاب شده است جای تعجب نیست زیرا این نخستین خانه ی توحید است و با سابقه ترین معبدی است كه در روی زمین وجود دارد، هیچ مركزی بیش از آن مركز نیایش و پرستش پروردگار نبوده، خانه ای است كه برای مردم و بسوی جامعه بشریت در نقطه ای كه مركز اجتماع و محلی پربركت است ساخته شده است (تفسیر نمونه ج3 ص9) نام دیگر خانه كعبه «بیت الله» هست كه بعنوان خانه ی مردم معرفی شده، و این تعبیر بیان كننده ی این حقیقت است كه آنچه بنام خدا و برای خداست باید در خدمت مردم و بندگان او باشد و آنچه در خدمت مردم و بندگان خدا است برای خدا محسوب می شود.(همان منبع ص 10)
«ان الذین كفروا و یصدون عن سبیل الله والمسجد الحرم الذی جعلناه للناس سواء العاكف فیه و الباد» (سوره حج آیه 25) به فرموده ی این آیه كریمه، مسجدی كه در حریم كعبه بنا نهاده شده و محل نماز و نیایش و طواف است برای همه ی مردم بطور مساوی قرار داده شده و هیچ فرقی در این جهت، بین ساكنان مكه و مسافرانی كه از نقاط دیگر جهان به آن سو سفر می كنند، ‌نیست. (جوادی آملی صهبای صفا ص152) پس از تحمل سختی ها و مرارت هایی كه حضرت رسول اكرم (ص) در راه پیشبرد اهداف عالیه اسلام متحمل شدند، خداوند برای نشان دادن بخشی از آیات و عظمت دستگاه خلقت و رموز هستی هدیه ای بزرگ به رسول گرامی اسلام(ص) داد و برای تسكین آرامش آن حضرت، وی را به معراج برد. با توجه به اینكه حضرت رسول به مرحله ی بندگی و عبودیت كامل رسیده بودند، این سفر زمینی و عروج آسمانی زمینه را برای اطمینان كامل ایشان به قدرت عظیم الهی فراهم كرد. آغاز و شروع این سفر از مكان مقدس (مسجد الحرام) بود.
«سبحان الذی اسری بعبده لیلا من المسجد الحرام الی المسجد الاقصی الذی باركنا حوله لنریه من آیاتنا انه هوالسمیع البصیر»(سوره اسرا آیه 1) كلمه ی «عبد» نشان می دهد كه این افتخار و اكرام به خاطر مقام عبودیت و بندگی رسول الله (ص) بود، ‌چرا كه بالاترین مقام برای انسان است كه بنده ی راستین خدا باشد. (طباطبایی، تفسیر المیزان، ج 13ص 8) مسجد بهترین سكوی پرواز معنوی مومن است (من المسجد) مسجد باید محور كارهای ما باشد (من المسجد الحرام الی المسجد الاقصی ) حركت های مقدس، ‌باید از راهها و جایگاه های مقدس باشد. (اسری… من المسجد) سرسبزی و بركات باید بر محور مسجد و پیرامون آن باشد. (المسجد… باركنا حوله) (( قرائتی، تفسیر سوره اسراء ص 14))
(انما یعمر مساجد الله من ءامن بالله الیوم الاخر و اقام الصلواه و اتو الزكوه و لم یخش الا الله فعسی اولئك ان یكونوا من المهتدین) «سوره توبه آیه 18» مساجد الهی را تنها كسی آباد می كند كه ایمان به خدا و روز قیامت آورده و نماز را بر پا دارد و زكات را بپردازد و از چیزی جز خدا نترسد، ‌پس امید است كه اینان از راه یافتگان باشند.
هنگامی كه این مراكز مقدس اسلامی به صورت كانونهای انسان سازی و كلاسهای عالی تربیت در می آید كه بنیانگزاران و پاسداران شجاع داشته باشد، ‌آنها كه از هیچ كسی جز خدا نترسند، ‌و تحت تاثیر هیچ مقام و قدرتی قرار نگیرند، و برنامه ای جز برنامه های الهی در آن پیاده نكنند. (تفسیر نمونه ج 7 ص317)

مسجد از منظر حضرت رسول اكرم (ص) و معصومین (علیهم السلام):

در بیان فضیلت اهمیت بنای مساجد و پاداش رفت و آمد به آن سخنان ارزنده ای از حضرات معصومین علیهم السلام در منابع حدیثی ذكر شده كه از یكسو ضرورت فرهنگ مسجد سازی به عنوان یك فریضه ارزشمند تلقی گردیده و از دوم سو ارتباط مردم با مساجد علامل عمده در پویایی و شكوفایی معنوی آنان و تقرب به خداوند است و از سوم سو حضور در مساجد زمینه ی كسب علم و دانش كه مورد تاكید قرآن و حضرات معصومین (علیهم السلام) است را فراهم نموده و زمینه ی رشد و بالندگی جامعه ی اسلامی را مهیا می سازد و از چهارم سو حضور در مساجد نقش عمده ای در تعالی و تحكیم بنیان خانواده و ایجاد روابط عاطفی و سرشار از صمیمیت و مهرورزی و صلح و صفا توام با معنویت در میان والدین و فرزندان در كانون خانواده را تحقق می بخشد.
اكنون به برخی از این سخنان ارزنده می پردازیم:
از وجود پیامبر عزیز نقل شده كه فرمود:« هر كه مسجدی بسازد گرچه به اندازه جایی باشد كه شتر مرغ در آن تخم نهد، ‌خدا در بهشت برای او خانه بسازد» (نهج الفصاحه، ‌حدیث 3011 ص 416، وسائل الشیعه باب 8 از ابواب احكام مساجد) و همچنین فرمود:«خداوند وقتی مرضی را از آسمان بر مردم فرود آورد آن را از بانیان مساجد بگرداند» (نهج الفصاحه، ‌حدیث 3008، ص416) و نیز فرمود:« به آنها كه در ظلمات شب به سوی مساجد می روند بشارت بده كه روز رستاخیز روشنی كامل دارند.»( همان منبع حدیث 3009) و نیز فرمود: (كسی كه چراغی در مسجدی برافروزد فرشتگان و حاملان عرش الهی مادام كه نور آن چراغ در مسجد می تابد برای او استغفار می كنند» (تفسیر نمونه ج7 ص 318 ص به نقل از كتاب كنز العرفان ج 1 ص 108) از رسول خدا (ص) نقل شده كه فرمود:«نماز كسی كه صدای اذان را بشنود و بی دلیل، ‌در نماز جماعت شركت نكند، ‌ارزش ندارد.»( همان منبع، ص 209)
امام علی (ع) بارها می فرمود: « هر كه به مسجد رفت و آمد كند، یكی از هشت چیز را به دست آورد: برادری كه در راه خدا از او بهره مند گردد، ‌دانشی برگزیده، نشانه ای استوار، ‌رحمتی مورد انتظار، سخنی كه او را از تباهی باز دارد، ‌سخنی كه بشنود و او را بر راه هدایت رهنمون شود و یا گناهی را به سبب بیم یا آرزم ترك كند. » (شیخ صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص 75)
امام حسن(ع) همواره می فرمود:« اهل مسجد زائران خدایند و بر میزبان سزاوار است كه به دیدار كننده اش هدیه بدهد» (دشتی، مجموعه نهج الحیاه ج 5 صفحه 508) امام صادق(ع) از پدرانش (علیه السلام) روایت نموده كه پیامبر خدا (ص) فرمود: «هر كه قرآن گفتارش و مسجد خانه اش باشد خداوند خانه ای برای او در بهشت بنا نهد» و نیز فرمود:« هر كه پیاده سوی مسجدها می رود پای خویش را بر هیچ خشك و تری ننهد، ‌جز آنكه این زمین تا زمین هفتم برای او خدا را تسبیح گویند و به پاكی یاد كنند.» (شیخ صدوق ثواب الاعمال و عقاب الاعمال ص 75) در خصوص پاداش نماز جماعت امام صادق(ع) فرمود: «به راستی، ‌نماز جماعت بیست و سه درجه بر نماز فرادی برتری دارد و بیست و پنج نماز به شمار می آید» (همان منبع ص 99)

خانواده اهل مسجد، ‌آثار و پیامدهای حضور در مسجد و نقش آن در تعالی و تحكیم بنیان خانواده:

نخستین اقدام وجود مقدس پیامبر(ص) در مدینه احداث مسجد بود. این اقدام آثار و بركات ارزشمندی از قبیل: ایجاد مركزیت عبادی و تشكیل حاكمیت اسلامی، تعلیم و تربیت و علم و دانش، آشنایی با مبنای فقهی و احكام دینی، وحدت همدلی و انسجام در میان آحاد مختلف جامعه مسلمین، تحكیم مبانی اعتقادی و فرهنگ سازی دینی در انجام معاشرت با مردم، زدودن انواع و اقسام جاهلیت ها، ‌پایبندی به قوانین دینی، ‌اجرای شریعت الهی، تحكیم بنیان نظام خانواده و… را به ارمغان آورد. با توجه به آنچه گفته آمد، اكنون به آثار و بركات «خانواده اهل مسجد» و نقش آن در تعالی تحكیم بنیان خانواده می پردازیم.

1- مسجد كانون آرامش بخش و بازتاب آن در خانواده ی اهل مسجد:

حضور در بیت الله نشان از تعهد اخلاقی و پایبندی اهل خانواده به معتقدات و دستورات الهی و شریعت مبین اسلام است. با حضور والدین و فرزندانشان در مسجد و اقامه ی نماز یا شركت در جلسات و مناسبت های دینی، ‌سخنرانی، ‌عزاداری و اعیاد اسلامی كه معمولاً در مساجد برپا می گردد، روحیه نشاط و آرامش و شادابی در خانواده اهل مسجد مهیا می گردد. زیرا مسجد خانه ی خداست و قرارگاهی است كه با نام و یاد خدا آرامش بر قلوب و اهل خانواده حاكم می گردد.

2- مسجد الهام بخش نظم و انظباط در زندگی خانوادگی:

نمازی كه به انسان توصیه شده كه در اوقاتی معین بویژه همراه با جماعت و حضور در مسجد اقامه گردد، ‌انسان را وقت شناس و منظم می نماید. پرواضح است حضور خانواده اهل مسجد در خانه ی خدا ضمن ثواب و پاداش فراوان كه از ناحیه ی حق تعالی به آنان عنایت می گردد. زمینه نظم و وقت شناسی در زندگی را نیز به آنان می آموزد. شایان ذكر است كه یكی از عمده ترین عوامل موفقیت برنامه ریزی و نظم در امور است حضور خانواده اهل مسجد، زمینه را برای برنامه ریزی زندگی بر اساس معیار دینی فراهم می نماید.

3- مهیا ساختن خانواده اهل مسجد در جهت اعتلای شناخت و معرفت نسبت به دین و دستورات دینی:

برای رسیدن به تكامل، نخستین گام كسب «معرفت و بصیرت» یعنی نورانیت دل و دیده است. شناخته و معرفتی كه از یك سو به فهم و مقام والای پروردگار و از دوم سو شناخت دین برگزیده ی آن یعنی اسلام و از سوم سو شناخت نسبت به دستورات ارزنده ی آن بینجامد سر منشاء این معرفت رسیدن به كمال یعنی قرب الی الله است كه بخش عمده ای از آن را می توان در مسجد و اقامه ی نماز جماعت یافت. در ارتباط با اهمیت بصیرت و معرفت در قرآن آمده است: « آیات الهی و كتاب آسمانی كه سبب بصیرت شماست البته از طرف خدا آمد پس هر كه بصیرت یافت خود به سعادت رسید و هر كس كور بماند خود در زیان افتاد و من نگهبان شما از عذاب نیستم( سوره انعام، آیه 104)

پی نوشت ها :
*مدرس دانشگاه آزاد اسلامی واحد خمینی شهر
منبع: فصلنامه قرآنی کوثر شماره 40
نویسنده: سید حسین حر*