عوامل-رشد-و-تکامل-انسان-از-دیدگاه-قرآن-کریم

نقش عوامل معنوی در توسعه اقتصادی از دیدگاه قرآن

تردیدی نیست که توسعه و رشد اقتصادی در صورتی انسان را به هدف واقعی می رساند که عوامل مادی همگام با عوامل معنوی حرکت نمایند.منابع انسانی و مادی جامعه اگر در راستای تامین رفاه بشریت و دستیابی به کمال مقام انسان استفاده گردد ارزشمند است.اگر باورها و بینش ها،امیال و آرزوها و تصورات انسانی تغییر کند توسعه اقتصادی هم فراهم می شود.قرآن کریم هدف اصلی زندگی انسان ها را رسیدن به اهداف متعالی و عزت و کرامت واقعی می داند.در قرآن آیاتی به چشم می خورد که سبب افزایش رفاه و بهره وری و رزق و روزی و نزول برکات است در نتیجه به توسعه اقتصادی می انجامد.حال اگر انسان ها این عوامل را مد نظر و ملاک عمل قرار دهند شاهد آبادانی و وفور نعمت و افزایش بهره وری خواهند شد.

ایمان و تقوا

یکی از عوامل معنوی توسعه اقتصادی ،ایمان و تقوا می باشد.قرآن کریم تقوا و پیروی از تعالیم الهی را ضامن از بین رفتن فقر و  عامل مهم نزول برکات آسمان و زمین میدانند و می فرماید: فَتَحنا عَلَیهم بَرَکاتٍ منَ السَّماء وَ الارض وَ لکن کَذَّبوا فَأخَذناهُم بما کانو یَکسبُونَ»(اعراف/۹۶)«وَ لَو أنَّ أهلَ القُری آمنوا و اتَّقَوا لَ

( واگر اهل شهرها و آبادی ها، ایمان می آوردند و تقوا پیشه میکردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها میگشودیم ولی تکذیب کردند و ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم)

تقوا سبب میشود انسان نسبت به همنوعان خود احساس مسئولیت نموده، قانون پذیر بوده، حق و حقوق دیگران را رعایت نموده، و با پایبندی به ارزش های اخلاقی در ایجاد رشد و توسعه اقتصادی تمام اهتمام خود را به کار بندد. تقوا و معنویت، مومنان را برادران دینی و حرمت آنان را واجب میداند، لذا تلاش میکند که زندگی آبرومندانه ای را برایشان تامین کند.

دکتر لبیب بیضون در این باره می نویسد:«اینجاست که تلاش مومن در خدمت رسانی به برادر مومنش، نه تنها از بزرگترین فضایل، بلکه از واجبات است، چرا که مومن ارزش خود را از خدا کسب می کند و بزرگداشت مومن، بزرگداشت خداست و بخشش به او ، بخشش به خداوند متعال است.»[۱]

انفاق و صدقه

قران با ثروت اندوزی به مبارزه پرداخته است و به همگان توصیه می نماید که به زیردستان و فقیران کمک نمایند و از اموال خود برای بهبود اوضاع اقتصادی و معیشتی افراد ضعیف و مستمند بذل و بخشش نمایند. چرا که انفاق و بخشش سبب برکت و آثار نیک میگردد.

«مَثَلُ الَّذینَ یُنفِقُونَ أموالَهُم فی سَبیلِ اللهِ کَمَثَلِ حَبَّهٍ أنبَتَت سَبعَ سَنابِلَ فی کُلّ سُنبُلَهٍ مِائهُ حَبَّهٍ وَاللهُ یُضاعِفُ لِمَن یَشاءُ وَاللهُ واسِعٌ عَلیمٌ» (بقره/۲۶۱)

(کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق میکنند، همانند بذری هستند که هفت خوشه برویاند که در هر خوشه، یکصد دانه باشد و خداوند آن را برای هرکس که بخواهد، دو یا چندبرابر میکند و خدا وسیع و داناست.)

انفاق و بخشش جامعه را از اسراف و اتراف باز می دارد و سبب شکوفا شدن و رونق بخشیدن به حیات اقتصادی می شود. دکتر حائری در این مورد می نویسد:«بخشش هر چند اندک باشد، در اقتصاد موثر است. از این رو به جریان انداختن ثروت به پیکر اقتصاد جامعه جان می بخشد و موجب رونق مبادلات اقتصادی می گردد.»[۲]

از این رو است که که بر بذل و بخشش تاکید فراوانی شده است و بهتر است که شخص مازاد بر نیازش را در راه خدا انفاق نماید تا ثروت در مسیر درستش قرار گرفته و بازتاب مثبتی در حیات اقتصادی جامعه داشته باشد. امام علی (علیه السلام) نیز بخشش و صدقه را راه نزول روزی می داند.[۳]

توکل و خدا محوری

یکی دیگر از عوامل معنوی توسعه اقتصادی از دیدگاه قرآن کریم توکل می باشد. انسانی که بر خدا توکل داشته باشد، موثر اصلی و سرچشمه ی تمام قدرت ها را خدا می داند و با تکیه و اعتماد به او بر مشکلات و بن بست هایی که در برابر او قرار گرفته اند چیره می شود و گره از کار فروبسته ی خود می گشاید. انسان با توکل بر خداوند، همیشه با امید و با طراوت به تلاش خود در زندگی ادامه می دهد تا به هدفش برسد. کسی که دارای روح توکل است می داند که خداوند حلّال هر مشکلی است، بنابراین احساس ضعف و نومیدی به خود راه نمی دهد و با استعانت از خداوند رزق و روزی و نیازهای اساسی خود را تامین می کند.خداوند نیز در این باره می فرمایند:«وَ مَن یَتَّقِ اللهَ یَجعَلَ لَهُ مَخرَجاً وَ یَرزُقهُ مِن حَیثُ لا یَحتَسِبُ و مَن یَتَوَکَّل عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسبُهَ إنَّ اللهَ بالِغُ أمرِهِ قَد جَعَلَ اللهُ لِکُلِّ شَیءٍ قَدراً»(طلاق/۲-۳)

(و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می کند، و از مسیری که خود او هم احتمالش را ندهد رزقش می دهد و کسی که برخدا توکل کند، خدا همه کاره اش می شود و خدا دستور خود را به انجام می رساند و خداوند برای هرچیزی اندازه ای قرار داده است.)

نگارنده در کتاب تربیتی خود در این زمینه چنین آورده:«خداوند محور خلقت است و همه چیز با یاری و کمک به او به هدف می رسد. اصالت از آن اوست و سایر موجودات فرع وجود اویند.آدمی سرتاپا فقر و نیازمندی است و همه ی وجود او در اختیار خداوند است.پس،باید همیشه خدا را در کارها اصل قرار دهیم و همه چیز را از او بخواهیم»[۴]

با این توضیحات،توکل به خدا انسان را در تمامی امور سرزنده و کوشا و با تلاش بار آورده و و مسئولیت پذیری، امید آفرینی واعتماد به نفس رادر او تقویت می کند. آدمی را از وابستگی و بردگی نجات داده و او را وامیدارد تا با تلاش و تکاپو، به تامین احتیاجات زندگی و رفع نیازهای مادی و اقتصادی خویش پرداخته و در جهت رسیدن به رفاه در زندگی و آرامش واقعی دست از کار و کوشش بر ندارد.

سپاس و شکرگزاری

شکر شایسته و به جا از نعمت های الهی نیز یکی دیگر از عوامل معنوی توسعه اقتصادی می باشد. شکر نعمت، افزایش و فزونی نعمت را در بر دارد و کفران آن، مایه ی کم شدن و بی خیر و برکت شدن و در نهایت عذاب الهی را در بر دارد.

قرآن کریم نیز به صراحت به این مطلب اشاره نموده است:«وَ إذ تَأذَّنَ رَبُّکُم لَئِن شَکَرتُم لَأزیدَنَّکُم وَ لَئِن کَفَرتُم إنَّ عَذابی لَشَدیدٌ»(ابراهیم/۷)

(و بخاطر آورید هنگامی را که پروردگارتان اعلام داشت، اگر شکرگذاری کنید،(نعمت خود را) بر شما خواهم افزود و اگر ناسپاسی کنید، مجازاتم شدید است.)

روایتی از پیامبر اکرم (ص) در این زمینه نقل شده که میفرمایند:«خداوند باب شکر را بر بنده ای نمی گشاید تا باب زیادی نعمت را بر او نبندد»[۵]

شکرگزاری از نعمت های خداوند، رضایت مندی خداوند را در پی دارد و از زوال و نابودی نعمت ها جلو گیری می کند.یکی از علمای اخلاق اسلامی می نویسد:«به هر میزانی که شناخت فر از نعمت های خداوند ژرف تر دلشادی او صافی تر و استفاده او از نعمت ها در مسیر مطلوب خداوند باشد، درجه شکر او نیز بالاتر خواهد بود.»[۶]

بنابراین بر مسلمانان لازم است که جهت دستیابی به اهداف مادی و امور رفاهی زندگی، به عوامل معنوی توسعه ی اقتصادی که در قرآن از آنان سخن به میان آمده است التزام و توجه ویژه داشته باشند و با عمل به آنها سبب آبادانی و وفور نعمت و افزایش بهره وری و رزق و روزی و نزول برکات شوند.

اسلام سالاری دبیر دبیرستان شاهد ناحیه ۱ بندرعباس

پی نوشت ها:

[۱]. فصلنامه علمی و پژوهشی نهج البلاغه، مقاله بیضون لبیب، شماره ۱۹و۲۰،ص۴۹

[۲]. حائری، محسن، اندیشه های اقتصادی در نهج البلاغه، ص۲۲

[۳]. امام علی (علیه السلام) میفرمایند:«إستَنزِلوا الرّزقَ بِالصَّدَقَهِ» (روزی را با صدقه دادن فرود آورید) نهج البلاغه/حکمت ۱۳۷

[۴]. سالاری، اسلام، تربیت از دیدگاه نهج البلاغه، ص۵۷

منابع و ماخذ:

قرآن کریم، ترجمه الهی قمشه ای، مهدی

نهج البلاغه، ترجمه دشتی، محمد

حائری، محسن، اندیشه های اقتصادی در نهج البلاغه، تهران، انتشارات بنیاد نهج البلاغه، چاپ دوم، ش۱۳۸۶

داودی، محمد، اخلاق اسلامی، قم، انتشارات نشر معارف چاپ بیست و دوم، ش۱۳۸۸

سالاری، اسلام، تربیت از دیدگاه نهج البلاغه، تهران، انتشارات راه کمال، چاپ اول، ش