نقش دعا در تحكيم نهاد خانواده از ديدگاه قرآن (1)

چكیده:

در قرآن گذشته از بیان اهمیت دعاء نمونه های چندی از دعاها كه توسط شخصیت های گوناگون از جمله پیامبران بیان شده به چشم می خورد، پاره ای از دعاها افراد را به طور عام همچون مومنان و كلیه افراد جامعه و نسل های آینده را شامل است، برخی از دعاها در خصوص معاشرت ها و افراد خاص همچون اعضای خانواده دوستان كه رابطه بسیار نزدیكی دارند حایز اهمیت هستند، چه آن كه دعای اعضای خانواده همچون فرزندان و والدین وزن و شوهر در حق یكدیگر از سویی به مسئولیت ویژه انسانها در این گونه روابط اشاره دارد و از سویی دعا كه عمدتاً‌ نوع خوب آن مورد نظر است در تحكیم روابط خانواده و استحكام بنیانهای آن و تشدید مهر و محبت بین ایشان تاثیرگذار است و به نوعی نشان دهنده نگاه خاص اسلام به نهادهای خانوادگی است، ‌بر اساس آیات قرآن، ‌اعضای خانواده به مفهوم محدود و كوچك آن كه شامل زن و شوهر و فرزندان است در حق یكدیگر دعاهایی نموده اند كه از آن جمله دعای والدین در حق فرزندان و دعای فرزندان در حق والدین و دعای همسران در حق یكدیگر و دعای برادران در حق یكدیگر می باشد، ‌این دعاها گذشته از ایجاد محبت در بین اعضای خانواده باعث تحكیم بنیان و بنیاد خانواده است و حتی با مرگ برخی از اعضای خانواده با ادامه دعا تحكیم خانواده نیز ادامه خواهد یافت.

مقدمه

خانواده از نظر عرف عبارت است از زن و فرزندان و خویشاوندان مرد و زن و در اصطلاح شرعی، خانواده جماعت و گروهی هستند كه زیر بنای جامعه را تشكیل می دهند و بنای آن بر روابط همسری بین زن و مرد استوار است كه پیامد آن وجود فرزندانی است كه به وجود می آیند. كلمه «الاسره» در لغت ( ابن منظورالمصری، ‌1405، ‌ق :20/4) خانواده و خویشان مرد از سویی این كلمه به معنای زره سخت و محكم نیز به كار رفته است، ‌از این رو خانواده و خویشان نزدیك همچون زرهی هستند كه خود را با آنان نگاه داشته و به پشتیبانی آنان خود را حفظ می كنند. این كلمه در قرآن به كار نرفته اما كلمه اهل كه گاهی مفهوم خانواده و همسر را می دهد در قرآن به كار رفته است، راغب درباره كلمه«اهل» گفته است(راغب اصفهانی، 1412ق :ص 96 و 97 و خسروی حسینی، 1375ش: 219/1):

اهل الرجل- یعنی كسانی كه نسبی یا دینی یا چیزی همانند آنها مثل خانه ای و شهر و بنایی آنها را با یكدیگر جمع و مربوط می كند و آنها را اهل و خانواده آن شخص گویند، پس- اهل الرجل- در اصل كسانی هستند كه مسكن و خانه ای واحد، ‌آنها را در یك جا جمع و فراهم می آورد.

سپس این معنی توسعه یافته و گفته اند- اهل بیت- به طور مطلق به خاندان پیامبر (صل الله علیه و آله) اطلاق شده است و آنها با این اصطلاح شناخته شده اند چنانكه در این آیه قرآن آمده است (انما یرید الله لیذهب عنكم الرجس اهل البیت)( احزاب /23) اهل الرجل- به همسر مرد نیز تعبیر شده است و اهل الاءسلام- كسانی هستند كه دین اسلام آنها را تحت این اصطلاح جمع می كند در حالی كه شریعت و دین به برداشتن حكم نسبی در خانواده و در بیشتر احكام میان مسلمان و كافر حكم كرده است، ‌مانند آیه (انه لیس من اهلك انه عمل غیر صالح)(هود /46) ( كه درباره پسر نوح است به علت نافرمانی از پدرش در تبعیت نكردن از دین، ‌گویی از نسبیت خارج شده و خداوند او را به عنوان عمل غیر شایسته معرفی می نماید) و همین طور آیه ( و اهلك الا من سبق علیه القول) (هود/40) صیغه های ماضی و مضارع و مصدر این كلمه چنین است- اهل الرجل یاهل اهولا- و مكان- مأهول- همان محل و منزل خانواده است كه در آنجا ساكن اند.

اهل به- در موقعی بكار می رود كه كسی دارای اهل و خانواده شود. به هر جنبنده ای هم كه به جایی و مكانی انس می گیرد- اهل و اهلی می گویند. تأهل: ازدواج كرد، ‌و- اهلك الله فی الجنه– یعنی خداوند ترا در بهشت با همسرت قرین و شایسته كند و جمعتان نماید.»
كلمه «عشیره» از دیگر كلماتی است كه گاهی معنای خانواده را می دهد. (احسن الحدیث 220/4) راغب در معنای آن گفته است (همان راغب: ص 567 و همان خسروی حسینی 2:/602) (عشیره:) خاندان مرد كه بوسیله او آن خانواده تكثیر پیدا می كند یعنی به منزله عدد كامل كه همان عدد ده (10) است آنها نیز بطور كامل اهل و خانواده او می شوند، ‌خدای تعالی گوید: (و ازواجكم و عشیرتكم) (توبه /24) سپس واژه- عشیره- به صورت اسمی برای گروهی از نزدیكان مردی كه به وسیله او زیاد می شوند در آمده است.»
خانواده دارای سه نوع كوچك (خاص یا محدود) و متوسط و بزرگ (عام یا گسترده) است، ‌خانواده كوچك یا محدود و یا خاص به زن و شوهر و فرزندان محدود می شود، اسلام برای تحكیم و استواری پایه های این نوع خانواده بیشترین توجه و اهتمام را نموده است و منظور از خانواده در تحقیق حاضر همین معنای آن است. خانواده در مفهوم متوسط آن شامل اقوام و خویشان، ‌مانند پدر، ‌مادر، پدر بزرگ، مادربزرگ، برادر، خواهر، عمو، عمه، دایی، خاله و… می شود و اینها كسانی هستند كه در بحث صله رحم مورد نظر می باشند و رعایت و محبت به آنان موجب بركت عمر و روزی و آبادانی سرزمین ها دانسته شده است.خانواده بزرگ، شامل همسایگان، ‌دوستان و دیگران می شود كه خداوند اساس ارتباطشان را بر «اخوت» قرار داده و همه را به محبت و ارتباط متقابل و تفاهم فراخوانده و فرموده: (انما المومنون اخوه فاصلحوا بین اخویكم) (الحجرات/10)
در قرآن از سویی خانواده مایه آرامش دانسته شده و گفته شده: (من آیاته ان خلق لكم من انفسكم ازواجا لتسكنوا الیها و جعل بینكم موده و رحمه) و از نشانه های او این كه همسرانی از جنس خودتان برای شما آفرید تا در كنار آنها آرامش یابید و در میان شما مودت و رحمت قرار داد (روم /21) از طرفی به تشكیل خانواده و واسطه شدن دیگران در این امر توصیه شده است، ‌چنانچه خداوند فرموده:(انكحوا الایامی منكم و الصالحین من عبادكم و امائكم ان یكونو فقرا یغنهم الله من فضله و الله واسع علیم): «مردان و زنان بی همسر خود را همسر دهید، ‌همچنین غلامان و كنیزان صالح و درستكارتان را اگر فقیر و تنگدست باشند، ‌خداوند از فضل خود، ‌آنان را بی نیاز می سازد. خداوند گشایش دهنده و آگاه است.»(نور/32) از سویی رسول خدا (صل الله علیه و آله) فرموده است: افضل الشفاعه بین اثنین فی النكاح «بهترین شفاعت آن است كه میان دو نفر برای امر ازدواج میانجیگری كنی.» (ری شهری 1416ق: 1469/2)
خانواده در انتقال تمدن نیز نقش بسزا دارد شاهد مدعا آن كه، مثلاً‌ مهاجرت برخی از خانواده های ایرانی به اندونزی در ایجاد تمدن اسلامی اندونزی بیشترین نقش را داشته اند، ‌در این باره می توان به عبارات شهید مطهری استناد كرد كه در آن گفته اند:« و بسیاری از كشورهای امروز اسلامی مولود همین گونه مهاجرین و مهاجرتهای هدفدار بوده است.

تحكیم خانواده

اهمیت پرداختن به موضوع «تحكیم خانواده»، ریشه در اهمیت نهاد خانواده دارد، نهاد مقدس خانواده، ركن بنیادین اجتماع بشری و محمل فرهنگ های گوناگون است تا آن جا كه سعادت و شقاوت امت ها، مرهون هدایت و ضلالت خانواده می باشد. اولین شرط داشتن جامعه ای سالم و پویا، ‌سلامت و پایداری خانواده است. همه دستاوردهای علمی و هنری بشر در سایه ی خانواده های سالم و امن پدید آمده است.

علاوه بر این، ‌كارایی و ارزش علم و هنر نیز در صورت برپایی خانواده است و بدون خانواده، ‌نه تنها هویت انسانی بشر نابود می شود، ‌بلكه همه ی تلاش های فردی و اجتماعی نیز در حقیقت بی ثمر و نافرجام خواهد ماند. از این روست، ‌ملت هایی كه در آستانه فروپاشی خانواده قرار گرفته اند، درصدد حفظ این نهاد مهم برآمده و با خانواده های جایگزین نظیر خانواده های تك نفره، ‌خانواده های هم جنس(زندگی هم جنس بازان) و شبیه به این، با این بحران جدی مقابله می كنند، غافل از آن كه خانواده از نظر جامعه شناختی باید در هر شرایطی سه كاركرد اصلی خود را حفظ كند، كه عبارتند از: 1- مسائل جنسی كه در خانواده باید حل شود 2- فعالیت خانواده به عنوان یك واحد اقتصادی. 3- پرورش كودكان از وظایف مهم خانواده تلقی می شوند. (فرجاد، 1363 ش: ص20)

رابطه دعا با تحكیم خانواده

با توجه به اهمیت خانواده از دیدگاه اسلام، ‌برای تحكیم بنیان خانواده و جلوگیری از پاشیدگی آن تلاش هایی صورت گرفته و دستورالعمل هایی به چشم می خورد، از جمله راهكارهای تحكیم روابط خانواده دعای خوب اعضای خانواده در حق یكدیگر است، ‌این دعاها به نوعی در ایجاد محبت و مهربانی بین افراد خانواده و تقویت ارزشهای انسانی و ایمنی در بین آنها نقش بسزا دارد، ‌چه آن كه دعا كننده به نوعی نسبت به كسانی كه ایشان را دعا می كند ابراز علاقه و محبت می كند، ‌از همین روی به گسترش مهربانی و محبت تاكید شده، ‌چنانچه در حدیث قدسی آمده كه: «ان الله انا الرحمن خلقت الرحم و شفقت لها اسماً‌ من اسمائی فمن وصلها وصلته و من قطعها قطع من خداوندم، من مهربانم، خود مهربانی را آفریده ام و از آن اسمی را برای خود برگزیده ام، هر كس آن را مراعات كند از او مراقبت و حمایت می كنم و هر كس آن را قطع كند با او قطع رابطه خواهم نمود.» (حاكم نیشابوری، 1406 ق: 158/4 و نوری، ‌1408ق: 243/15)

از جمله آثار مثبت و خوب دعا در حق افراد از جمله اعضای خانواده آن است كه دعا باعث مسرت و خوشحالی افرادی كه در حق ایشان دعا می كنیم می شود، از سویی تعاون به بر و احترام به وسیله زبان- كه دعا از مصادیق آن است- از جمله مصادیق صله رحم دانسته شده است (مكیال المكارم، ‌اصفهانی احمد آبادی، 1383ش: 386/1)
دعاهای اعضای خانواده در حق یكدیگر در قرآن كریم را می توان به شكل زیر مورد بررسی و توجه قرار داد:

دعاهای افراد خانواده در حق یكدیگر

دعاء در لغت عبارت است از میل انسان به چیزی با صدا و كلام، و در اصطلاح عبارت است از طلب پایین دست از بالا دست از روی خضوع و استكانت، دعاء در معنای همچون استغاثه و عبادت و… به كار رفته است، ‌استغاثه، ‌مانند«اذا لقیت العدو خالیا فادع المسلمین» هر گاه با دست خالی (بدون سلاح) با دشمن روبرو شدی، مسلمنان را به فریاد رسی بخوان. كاربرد دعاء در معنای عبادت، ‌مثل آیه« ان الذین تدعون من دون الله عباد امثالكم فادعوهم فلیستجیبوا لكم»(اعراف /194) در آیه «اجیب دعوه الداع اذا دعان»( البقره /186) ابن منظور از قول ابواسحاق نقل كرده كه دعای برای خداوند به یكی از وجوه سه گانه است كه عبارتند از (ابن منظور المصری، 1405ق: 257/14)

1- توحید و ثنای خداوند به وسیله عباراتی همچون «یا لا اله الا انت»، «ربنا و لك الحمد» و مشابه آنها. آیه «ادعونی استجب لكم» (غافر/60) به همین معنی می باشد.
2- طلب عفو و رحمت و مشابه آن ها از خداوند، مثل «اللهم اغفرلنا»
3- طلب نصیب و بهره از دنیا، مثل «اللهم ارزقنی مالاً‌ و ولداً »
همه موارد سه گانه فوق، دعاء نامیده می شوند، چه آن كه با عباراتی، ‌همچون «یا الله»، «یا رب»، ‌«یا رحمن» و مشابه آنها شروع می شوند. در حدیث عرفه آمد كه «اكثر دعائی و دعا الانبیاء قبلی بعرفات لا اله الا الله وحده لا شریك له له الملك وله الحمد و هو علی كل شیء قدیر» (مجلسی، محمد باقر 1404 ق: 1/13)
در قرآن، علاوه بر عبادت و استغاثه، دعاء در معانی دیگری به كار رفته است كه عبارتند از:
1- نداء: دعوت فلاناً، ‌یعنی فلانی را نداء نمودم و صدا زدم، آیه «قل تعالوا ندع ابنائنا و ابنائكم و نسائنا و نسائكم و انفسنا و انفسكم»(آل عمران/61)، گاهی كلمات نداء و دعاء با هم به كار می روند، ‌مثل «مثل الذین كفروا كمثل الذی ینعق بما لا یسمع الا دعاء و نداء» (البقره /171) مثل آنها كه كافر شدند مانند كسی است كه بانك زند بر حیوانی كه چیزی نمی شنود جز بانك زدن بر او.
2- طلب: دعاه، یعنی طلبه، ‌مثل « و ان تدع مثقله الی حملها لا یحمل منه شیء و لو كان ذا قربی
« واگر شخص سنگین باری، دیگری را برای حمل گناهان خود بخواند، ‌چیزی از آن را بر دوش نخواهد گرفت هر چند از نزدیكان او باشد»
3- تشویق و ترغیب به چیزی، مثل «قال رب انی دعوت قویم لیلا و نهارا» (نوح /5) نوح گفت: پروردگارا من قوم خود را شب و روز به عبادت تو تشویق و ترغیب كردم»
4- نسبت دادن، مثل «ادعوهم لابائهم هو اقسط» (احزاب/5) فرزندان را به نام پدرانشان بخوانید (به آنها نسبت دهید) كه این كار نزد خدا عادلانه تر است.
5- سوال و درخواست، مثل «ادع لنا ربك» (البقره/69) برای ما از پروردگارت بخواه
با توجه به معانی یاد شده، ‌دعای افراد در حق یكدیگر به خصوص دعای اعضای خانواده در حق یكدیگر گذشته از آثار معنوی موجب ایجاد محبت و تحكیم روابط خانوادگی و تقویت عواطف انسانی است، ‌از همین روی در قرآن مجید از زبان اعضای مختلف خانواده در حق یكدیگر دعاهایی بیان شده است، که در دو قسمت بعد به آن می پردازیم.

نویسنده: دكتر مرتضی رحیمی*

پی نوشت ها :
* عضو هیات علمی دانشگاه شیراز
منبع: فصلنامه قرآنی کوثر شماره 40