مفسرین شیعه در قرن سوم

حِبَری (قرن 3 ق)

محدث ، مفسر ، هم عصر ، امام جواد (ع) .

حسین بن حکم حبری ، از شاگردان امام جواد (ع) . اززندگی وشرح احوال او اطلاعی دردست نیست واین تا آن حد است که حتی برخی درنام کوچک او (حسین) شک کرده اند (خطیب بغدادی ، تاریخ بغداد ، ج ، ص 298 ؛ حاکم نیشابوری ، ج 3 ، 565) . عالمان فریقین هردواز او یاد کرده اند ، اگرچه درمنابع امامی روی هم رفته تصریح چندانی به او نشده است . مثلاً ، شیخ طوسی هم ، با وجود نقل روایت حبری ازامام جواد (ع) ، به شاگردی او نزد امام اشاره ای نکرده است . حبری ، افزون بر آن امام بزرگوار ، نزد کسانی هم چون اسماعیل بن ابان وراق وابواسحاق کوفی و حسین خزاز وابن عقدئ وابن کوفی را باید نام برد .

ازحبری کتابی تفسیری برجای مانده است که به تفسیرحبری یا ما نزل من القرآن فی علی بن ابی طالب (ع) یا اهل بیت (ع) شهرت دارد این اثر ، که به چاپ هم رسیده ، مجموعه ای است ازروایت های پراکنده درمنزلت امام علی واهل بیت (ع) . تفسیروی شامل 150 روایت است که 100 روایت آن مربوط به آیات نازل شده درحق اهل بیت است. و 30 روایت آن در حق اهل بیت نقل شده ولی ارتباطی به آیات نازله ندارد. موضوع بیست روایت دیگر احکام وتاریخ ومواعظ است . این را باید درشمارتفاسیر روایی جای داد و ، برخلاف نامی که برآن نهاده شده ، در بردارندۀ مباحثی اعم از« ما نزل فی حق اهل بیت» است ؛ چه ، اسباب نزول ومسائلی درکلام نیز درآن مشاهده می شود (ایازی ، شناخت نامۀ تفاسیر ، ص 81- 82) بخش های احکام القرآن واسباب نزول وفرایض وبسیاری موارد دیگردراین اثریافت می شود . این اثر با  پیشینه ای بسیار ، ازهمان زمان تأليف ، مورد عنایت مفسران ونویسندگان دیگرقرارگرفت ومورد رجوع بود . فرات کوفی درتفسیرش (ص 53 ، 158) و حسکانی درشواهد التنزیل (ج 1، ص 15 ؛ ج 2 ، ص 88) ازتفسیرحبری بهره برده اند . البته طبیعی هم می نماید که شاگرد وی ، فرات ، تحت تأثیراستاد ازروایات تفسیری وی دراثرخود سود ببرد .

این اثر تا کنون دو بار انتشاریافته است : نخست به همت سید احمد حسینی اشکوری با عنوان ما نزل من القرآن فی اهل البیت (ع) درقم ، 1395 ق ، و بار دیگربا عنوان تفسیرالحبری با مقدمۀ سید محمد رضا جلالی دربیروت ، 1408 ق / 1987 م .

پی نوشت ها:

خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره.

حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک علی الصحیحین، به کوشش مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت.

ایازی، محمد علی، شناخت نامه تفسیر، رشت.

فرات کوفی، تفسیر، نجف.

حسکانی، عبید الله، شواهد التنزیل، به کوشش محمد باقر محمودی، تهران.