مشاغل زنان در عصر رسالت (۲)

آنچه گذشت:

بازنگارى و ترجمه سنتها و واقعیتهاى اجتماعى مسلمانان در زمان حضور پیامبر(ص) و یکى، دو سده پس از آن مى تواند منبع بسیار مفیدى درمباحث فقهى، حقوقى و اجتماعى ما باشد. از آن جمله است مشاغل زنان در آن عصر. آنچه دومین قسمت آن را پى مى گیریم فهرستى از این مشاغل است که زنان به صورت محدود یا گسترده عهده دار آن مى شده اند.

پرواضح است بازگویى این موارد به انگیزه فراخوانى به مشاغل یادشده نیست. چنان که به معناى محصور ساختن در این موارد نیز نمى باشد. هدف مقاله تإکید بر این امر است که اشتغال زنان خود به خود امرى ناپسند یا ممنوع نیست بلکه در بسیارى موارد پسندیده و حتى در حد واجب کفایى یا عینى مى باشد. تنها برخى عوارض جنبى و مفسده هاى عارضى و یا محدودیتهاى طبیعى و یا عرفى و اجتماعى است که آنان را از برخى مشاغل باز مى دارد و این محدودیتها براى مردان نیز وجود دارد. برخى نکات دیگر را نیز در مقدمه اولین قسمت آورده بودیم مى تواند ملاحظه گردد. هنوز یک قسمت دیگر نیز باقى است که در فرصت بعد خواهیم خواند. ان شإالله.

۱۳ ـ نجارى

زنان مسلمانى که به حبشه هجرت کرده بودند، از فرصت به دست آمده سود جسته، پاره اى از علوم و فنون رایج در حبشه را فرا گرفتند. از جمله این فنون، نجارى و پزشکى بوده است. نوشته اند: وقتى که حضرت زهرا(س) از شیوه حمل جنازه ها اظهار نگرانى کرد، اسمإ بنت عمیس طرح یک تابوت به گونه اى که در حبشه فرا گرفته بود، ارائه داد و موجب خوشحالى آن حضرت شد.(۱)

همچنین گفته اند: زینب بنت جحش نیز به فن تابوت سازى آشنا بوده و براى خود تابوتى ساخته بود.(۲)

گذشته از این، ساخت وسایل عروسى(۳) که شامل صندوقچه، شانه، قاب آینه و غیره مى شده، توسط زنان انجام مى گردید. مواد اولیه آنها از چوب و استخوان فیل و مانند آن بوده است.

۱۴ ـ دباغى

دباغى به حرفه اى گفته مى شود که پوست حیوانات را پاک و پرداخت کرده، براى استفاده آماده مى سازد. این حرفه را زنان عصر حضور از جمله همسران حضرت محمد(ص) انجام مى داده اند. از سوده همسر آن حضرت چنین روایت شده است:

(ماتت لنا شاه فدبغنا مسکها)(۴)

(گوسفندى از ما مرد، پوستش را دباغى کردیم (و از آن مشک ساختیم)

در شرح حال زینب دختر جحش همسر دیگر آن حضرت آمده که او همواره دباغى مى کرد(۵). درباره این دو زن اصطلاح (طول ید) که کنایه از کار و صدقه دادن مى باشد، نقل شده است.(۶)

۱۵ ـ کوره (اجاق) سازى

حفر کوره براى مصارف صنعتى و خانگى از نیازهاى آن روزگار بوده است.

واقدى در شرح حال ماریه همسر رسول خدا(ص) چنین نوشته است:

(وکانت ممن حفر کوره ایضا)

(او نیز از کسانى بود که کوره حفر کرد).(۷)

۱۶ ـ خرازى

خرازى در فرهنگ تازى به معنى دوخت و صنعت پوست، چکمه دوزى و … به کار رفته است. خرازى در فرهنگ اقتصادى حاضر به مغازه هایى گفته مى شود که اسباب و ادوات دوخت و دوز، بافتنى، مهره و مانند آن را مى فروشند. این واژه در گذشته نیز شبیه این مفهوم را القا مى کرد، زیرا در مورد دوخت لباس و ظروف آب مثل مشک و پشتى و مانند اینها، به کار مى رفته است.

در شرح حال زینب بنت جحش همسر پیامبر(ص) آمده است:

(فکانت تدبغ و تخزر)(۸)

(او دباغى و خرازى مى کرد.)

در دوره بعد از پیامبر(ص) که اصحاب آن حضرت مرجع علمى مردم بودند، دو زن در حرفه خرازى، اختلاف پیدا کرده، براى حل دعوا نزد ابن عباس آمدند. او پس از یادآورى قوانین حقوقى اسلام آن دو را موعظه کرد که در نتیجه زن مجرم به گناه خود اعتراف کرد. در ابتداى این حدیث چنین آمده است:

(ان امرإتین کانتا تخرزان فى بیت فخرجت احداهما وقد نفد الاشفى(۹) فى کفها)

(دو زن در یک خانه خرازى مى کردند، پس یکى از آن دو از خانه خارج شد، در حالى که سوزرن خرازى در کف دستش فرو رفته بود.)(۱۰)

از این دو روایت استفاده مى شود که خراز با پوست گوسفند یا حیوان حلال گوشت دیگرى، وسایل مورد نیاز مردم را چون مشک آب … مى ساخته است. همچنین، از روایت دوم استفاده مى شود که براى خرازى زنان کارگاه ویژه وجود داشته است.

۱۷ ـ سقایى

این پیشه تا اوایل قرن حاضر در همه ممالک اسلامى رایج بوده است و تهیه آب و توزیع آن میان مردم به عنوان یک شغل بخصوص در جبهه هاى جنگ در میان زنان سده اول رواج داشته است. تعدادى از زنان صحابى که خود از محدثان نامى عالم اسلام هستند، گفته اند: ما هر گاه در جبهه حضور یافته و نمى جنگیدیم، به مجاهدان آب مى رساندیم. (۱۱)

ام معبد انصارى مى گوید:

من به یاران پیامبر(ص) نوشیدنى مى دادم، از جمله به معاذ. جمعى در خصوص حکم نوشیدنى از او سوال کردند و او که آشنا به حلال و حرام آشامیدنیها بود، به پرسش آنان پاسخ داد.(۱۲) بنابراین علاوه بر سقایى، تهیه نوشابه هاى مخصوص، و فروش آنها نیز به عهده زنان بوده است.

۱۸ ـ آشپزى (فروش غذاى گرم)

مفهوم آشپزى در این عنوان پخت وپز زنان در محیط منزل نیست.(۱۳) زیرا این همت را همه زنان به عشق فرزندان، شوهر و بستگان خود انجام مى دهند. منظور از طبخ غذا به صورت انبوه براى عرضه و فروش به مردم است. زنان سده نخست دوره اسلامى و پیش از آن در مراسمى چون حج و موقع جنگ اقدام به طبخ غذا و عرضه آن به مردم مى کرده اند. ام عطیه یکى از این زنان است، او که از یاران حضرت محمد(ص) بوده در جبهه حاضر مى گردید و براى رزمندگان آشپزى مى نمود. به جز این روایات دیگرى در خصوص این شغل زنان، در عصر حضور و پس از آن موجود است اما، چون نگارنده بنابر اختصار گذاشته از ذکر آن خوددارى نمود.(۱۴)

۱۹ ـ شیردهى

مرد عرب به دلایلى(۱۵)، بهره گیرى از شیر زنان دیگر را پذیرفته بود و زنان عرب به شیردهى و شیرفروشى عادت کرده بودند. اسلام این سنت را پذیرفت، ولى براى آن شرایطى قرار داد.

پیامبر(ص) از کسانى بود که على رغم بهره ورى از وجود مادرى چون آمنه به زن شیردهى از قبیله بنى سعد سپرده شد. آن حضرت به این برهه از زندگى خود اشاره کرده و با افتخار از آن سخن گفته است:

(و ما یمنعى و انا من قریش و ار ضعت فى بنى سعد)(۱۶)

(چه چیز مرا (از فصاحت) مانع شود، در حالى که از قریشم و در (قبیله) بنى سعد شیر خورده ام!)

پیشینه این سنت اجتماعى به استناد آیه دوازده سوره قصص(۱۷)به زمان حضرت موسى(ع) برمى گردد و به طور قطع، چنین سنت ریشه دارى، پیش از آن نیز وجود داشته است. اشراف عرب همواره براى خود دایه داشتند که نام آنان چون خانم بنانه حاضنه خاندان لوى در تاریخ یاد شده است.(۱۸)

در تاریخ اسلام از زنان شیرده بسیارى یاد شده است، نظیر: حلیمه شیرده، پیامبر(ص) و ام برده شیرده فرزند ایشان: ابراهیم.

۲۰ ـ دایگى

دایگى در فرهنگ اسلامى به عنوان (ظئر، حاضنه و کفیل) مطرح شده و در تاریخ ایران اسلامى با عنوان (مربى) و (لله)و چند لفظ دیگر به کار رفته است، ولى با دقت بیشتر درمى یابیم که هر یک به کار خاصى مى پرداخته و هر یک از این اصطلاحات در محدوده زمان معینى اطلاق مى شده است. (ظئر) به معناى قابله و ماماست که تنها در دوره قبل از تولد طفل، از مادر و جنین او مواظبت مى کند. پس از آن، مرضعه از ابتداى تولد تا دو سال به او شیر مى دهد. تمیز کردن و خواباندن و توجه به نیازهاى روحى و جسمى کودک موضوع حضانت قرار مى گیرد که گاهى این وظیفه را مرضعه انجام مى دهد و بیشتر اوقات توسط مادر یا حاضنه انجام مى شود. چنین کارى در اصطلاح، حضانت خوانده مى شود و به متصدى آن اگر زن باشد، حاضنه مى گویند. مدت حضانت تا وقتى است که بچه خودکفا شود و بتواند نیازمندیهاى اولیه خود را برطرف سازد و از هفت سال تجاوز نمى کند.

دوره خدمتگزارى به فرزند، پس از حضانت تا دوره بلوغ و رشد، کفالت خوانده مى شود.(۱۹)

قرآن کریم به این مقطع از زندگى حضرت مریم(س) اشاره کرده، چنین مى فرماید:

(و کفلها زکریا)

(زکریا کفالت مریم را پذیرفت).

از آنجا که کفیل، هزینه زندگى بچه را مى پردازد و زکریا خود را موظف به انجام این کار مى دانست، هرگاه براى این منظور متوجه مریم مى شد، ملاحظه مى کرد که سفره غذاى او گسترده است.

(کلما دخل علیها زکریا المحراب وجد عندها رزقا قال یا مریم انى لک هذا قالت هو من عندالله ان الله یرزق من یشإ بغیر حساب)(۲۰)

به هر حال، زنان دوره نخست اسلامى به مشاغل یاد شده رغبت داشته و بدان مى پرداخته اند. این سنت در دهه ها و سده هاى بعد از حضور پیامبر(ص) ادامه داشته و مورد تإیید بوده است.

امام صادق(ع) براى فرزندشان حضرت موسى بن جعفر(ع) دایه گرفته بودند. روزى زراره (که از بزرگان اصحاب ایشان است) به حضور آن حضرت شرفیاب شد و دید، دایه امام لقمه هاى برنج را به زور به ایشان خورانده و آن حضرت را به خاطر برنج کتک مى زند. او غمگین نزد امام صادق(ع) نشسته بود که امام(ع) فرمود: گمان مى کنم غم تو از دایه ابوالحسن است. او پاسخ داد: آرى، فدایت شوم، چنین است. آن حضرت(ع) ضمن قبول این روش از منافع برنج سخن گفت.(۲۱)

۲۱ ـ شیرینى پزى

نانوایى، کلوچه پزى و تهیه نوعى از شیرینى جزو مشاغل پاره وقت زنان در دوره هاى گذشته بوده است. ام ایمن (که اهل حبشه بود) براى پیامبر(ص) یک غذاى محلى درست کرده، به صورت گرده نان درآورده بود. حضرت رسول(ص) پرسید: این چیست؟ عرض کرد: یک خوردنى که در سرزمین خود مى سازیم، من دوست داشتم، براى شما درست کنم …(۲۲)

سهل بن سعد گفته است: زنى از (تیره) ما در مزرعه خود یک نوع گیاه خوردنى (شبیه کدو) مى کاشت. روزهاى جمعه ریشه آن را مى چید و با آرد جو مىآمیخت و با آن غذایى تهیه مى کرد. وقتى که از نمازجمعه باز مى گشتیم به آنجا مى رفتیم تا از آن غذا بخوریم. ما جمعه را به خاطر آن غذا دوست داشتیم.(۲۳)

۲۲ ـ آرایشگرى

از آنجا که انسان زیبایى گراست و بدان جهت که تنوع در زندگى خصوصى زن و مرد لازم و مفید است، آرایش بخصوص براى زنان، اهمیت ویژه اى مى یابد. آنان از گذشته هاى دور تاکنون به این سنت عمل کرده اند و اسلام که دین جمال و زیبایى است و پاکیزگى را جزو تفکیک ناپذیر ایمان دانسته، چنین سنتى را ترویج کرده است.

ام رعله یکى از آرایشگران دوره جاهلى است. او خدمت حضرت محمد(ص) رسید و عرض کرد: شغل من مشاطه گرى است و زنان را براى شوهرانشان زینت و آرایش مى کنم. آیا این کار گناه است، تا از آن دورى کنم؟ ایشان فرمود: آنان را آرایش و زینت کن … (۲۴)

نام زنان آرایشگر دیگرى چون ام غیلان دوسیه، ام زفر (که حضرت خدیجه(س) را مىآراست) جثامه، ام عطیه و ام سلیم در تاریخ اسلام دیده مى شود.(۲۵)

روایات زیادى درباره اهمیت آرایش و شرایط آن و اینکه نباید براى نامحرم مورد استفاده قرار گیرد و سایر خصوصیات آن وارد شده که بر آن اساس، به بحث پرداخته اند.

۲۳ ـ خوانندگى

منظور از خوانندگى در آن دوره، اصطلاح رایج امروزى نیست، بلکه خواندن زن در مجلس عزا و شادى هر دو مورد نظر است. چیزى که در فقه با دو عنوان (غنا) و (نوح) مطرح شده است. اصل مورد قبول فقیهان شیعه در فقه امامیه، حرمت غناست، مگر غناى زن در مجلس عروسى بدون آنکه مردان حضور داشته باشند و بدون آنکه لهو و حرامى را به دنبال بیاورد.

مرحوم شهید در (دروس) چنین نوشته است:

(احدها ما حرم لغیه کالغنا فیحرم فعله و تعلمه و تعلیمه و استماعه و التکسب به الا غنإ العرس ما لم یدخل الرجال على المرإه ولم تتکلم بالباطل ولم تلعب بالملاهى)

(یکى از آنها (مکاسب حرام) چیزى است که خود حرام باشد، مانند غنا. پس انجام، آموختن، آموزش، شنیدن و به دست آوردن مال توسط آن حرام است، مگر غناى عروسى[ آن هم] تا زمانى که مردان بر زن (خواننده) وارد نشوند و به باطل سخن نگوید و به لهو بازى نکند.)(۲۶)

مرحوم شیخ مفید در مورد نوحه خوانى زن نوشته است:

(وکسب النوائح بالباطل حرام. ولا بإس بالنوح على اهل الدین بالحق من الکلام ولا باس بالاجر على ذلک)

(کاسبى نوحه کننده از طریق باطل حرام است و اشکالى بر نوحه به سخن حق براى اهل دین نیست و همین طور مزد گرفتن بر آن بى اشکال است.)(۲۷)

با این وصف، اصل این شغل مورد پذیرش بوده و مواردى از آن در تاریخ اسلام یاد شده است.(۲۸)

فقیهان ما در کتاب تجارت و مکاسب (بیعها) به مناسبت پیشه هاى حرام یا مکروه و در مباحث قضا و شهادات به مناسبت قبول یا عدم قبول شهادت کسانى که چنین مشاغلى دارند بحثهاى خواندنى و قابل توجهى دارند که نقل آن و بحث درباره چگونگى و درستى و نادرستى اقوال مطرح شده از حوصله این مقاله خارج است. هدف ما گزارشى از وجود این شغل در میان زنان بود که برآورده شد.

۲۴ ـ مرجعیت علمى

نمونه روشن این مقام علمى و روحانى، حضرت زهراىاطهر(س) دختر گرامى پیامبراکرم(ص) و همسر حضرت على(ع) مى باشد. زنان و حتى مردان در تمام زمینه هاى علمى به ایشان رجوع مى کردند و پاسخ درست خود را دریافت مى نمودند. از محضر آن حضرت، شخصیتهایى مثل اسمإ، ام ایمن و فضه بهره مند شدند. یاران شهیر و طراز اول پیامبر(ص) مثل جابر و سلمان با کمال افتخار و تواضع از نخل تنومند دانش خدایى اش خوشه مى چیدند.(۲۹)

از ایشان که بگذریم زنان پیامبر(ص) اغلب مرجع مردم بوده اند. اهل سنت بخصوص از عایشه نام برده و از او روایات زیادى نقل کرده اند.(۳۰)

در میان یاران پیامبر(ص) نیز زنان فراوانى مرجع علمى و دینى مردم بوده اند که از آن میان مى توان به ام شریک و عاتکه بنت یزید اشاره کرد.(۳۱)

۲۵ ـ کف بینى و رمالى

در کتاب زبیربن بکار آمده است که عمربن عبیداله بن معمر که سال ۶۸ قمرى والى بصره و فارس بوده به اتفاق مالک بن خداش خزاعى براى نبرد به سیستان مى رفتند. سر راه، چشمشان به زنى افتاد که از روى خطوط ترسیم کرده روى زمین، پیشگویى مى کرد و عده اى دور او را گرفته بودند. عمر با تمسخر به او نگریست و خندید. آن زن گفت: از سیستان خارج نمى شوى مگر با تابوت مردگان و این مردى که همراه توست، با زن تو ازدواج مى کند. پس از مدتى چنان شد که او پیشگویى کرده بود.(۳۲)

۲۶ ـ آموزگارى زنان

آموزگارى از مشاغل با اهمیت عصر پیامبر(ص) بوده است. حضرت محمد(ص) به خانم (شفا) که از آموزگاران با تجربه عصر خود به حساب مىآمد، دستور داد که به همسر ایشان خط و روان پزشکى بیاموزد.(۳۳)

۲۷ ـ تفریح ـ ورزش

این کار به عنوان یک شغل سرگرم کننده مباح، بلکه مستحب توصیه شده است. پیامبراکرم(ص) در این باره فرمود: (کل لهو المومن باطل الا فى ثلاث; فى تإدیبه الفرس و رمیه عن قوسه و ملاعبته امرإته فانهن حق)(۳۴)

جمعى از فضلا جمله (وملاعبته امرإته) را تنها به امور جنسى تعبیر کرده اند، ولى مى توان گفت:

قرار گرفتن این تفریح در کنار پرورش اسب و تیراندازى معناى دیگرى دارد.

ابن هشام در دو مورد از مسابقه کشتى سخن گفته که هر دو مطابق سیره حضرت محمد(ص) بوده است.(۳۵)

مرحوم شیخ حر عاملى از مسابقه اسب دوانى و شترسوارى و تعیین جایزه از سوى حضرت محمد(ص) سخن گفته است.(۳۶)

در کتابهاى فقه و حدیث، موارد دیگرى مثل شنا و گاه شطرنج بدون برد و باخت، تجویز شده و پیرامون آن بحثهاى مفیدى مطرح شده است. بنابراین، شغل تفریحى و سرگرم کننده اى که آموزنده هم باشد، براى خانمها مجاز است. این گونه مشاغل گرچه به عنوان یک شغل دائم در شمار بقیه شغلها قرار نگرفته بود، اما امروز با توجه به شرایط خاص زمان و مکان مى تواند تشکیلات سازمانى داشته و جزو مشاغل رسمى کشور محسوب شود.

۲۸ ـ بهداشت (خفض)

در میان عرب رسم ختنه براى مردان و خفض براى زنان رایج بوده است.(۳۷) هر یک از این دو سنت مردانه و زنانه توسط دو زن خبره انجام مى شد. پس از ظهور اسلام، زنانى که به این کار اشتغال داشتند، نزد پیامبر(ص) آمده، وضعیت شغلى خود را مطرح کردند. آن حضرت نیز اجازه داد که به کار خود ادامه دهند. همچنین ایشان براى بهبود وضعیت شغلى آنان رهنمودهایى ارائه کردند.(۳۸)

۲۹ ـ پرستارى و خدمات اورژانسى

حضور گسترده زنان در جبهه هاى نبرد با کافران و مشرکان از دیدگاه بیشتر محدثان و فقیهان به نیت انجام کارهایى از قبیل پرستارى و خدمات درمانى اورژانسى تفسیر مى شود.

آنان در مورد این نظر، تنها به روایاتى استناد مى کنند که در این زمینه صراحت داشته باشد. نمونه این روایات چنین است:

ام سنان اسلمیه وقتى که داوطلب شرکت در جنگ شد، نزد حضرت محمد(ص) آمد و عرض کرد: من براى … مداواى مجروحان شرکت مى کنم. آن حضرت اجازه فرمود و چنین ادامه داد: به دوستان تو چه از قبیله اسلم یا غیر آن نیز اجازه مى دهم که شرکت کنند; پس[ برو] همراه ام سلمه باش[ یعنى به فرمان ام سلمه(همسر آن حضرت) عمل کنید]. (۳۹)

لیلا غفاریه از زنانى بود که به منظور مداواى مجروحان و خدمت به مریضان با پیامبر(ص) به جبهه مى رفت.(۴۰).

ربیع دختر معوذ از زنان دیگرى است که براى کمک به مجروحان و پرستارى از مریضها روانه جبهه جنگ مى شده است.(۴۱)

۳۰ـ تدارکات جبهه

بخشى از کارهاى تدارکاتى و خدماتى جبهه بر دوش زنان بوده است. زنان در همه غزوه هاى پیامبر(ص) فعالانه حضور داشته اند. در جنگ خیبر زنى از قبیله بنى غفار همراه فامیل خود به خدمت حضرت محمد(ص) شرفیاب شد و گفت:

(إردنا إن نخرج معک الى وجهک هذا … و هو یسیر الى خیبر ـ فنداوى الجرحى و نعین على المسلمین بما استطعنا. فقال(ص) على برکه الله)

(ما مى خواهیم با شما به مقصد مورد نظرتان، مسیر خیبر بیایم، مجروحان را مداوا کنیم و با تمام توان به آنها کمک کنیم. آن حضرت فرمود[ :بیایید] به برکت خدا).(۴۲)

بنابراین، آمادگى زنان صدر اسلام براى هر کارى که در توان آنها بوده و اجازه پیامبر به بیانى که گذشت، نشان مى دهد که زنان، فعالانه در صحنه اجتماع حضور داشته و تمام قدرت خود را به کار گرفتند تا درخت اسلام پا بگیرد و مسلمانان سربلند و عزیز باشند.

از جمله کارهایى که زنان به آن اشتغال داشتند، حمل مجروحان و شهدا به پشت خطمقدم و گاه به مدینه بوده است. کسانى که با تاریخ اسلام آشنایى دارند، گزارشهاى حماسى و قهرمانانه زنان نمونه صدر اسلام را شنیده اند. با این حال، یک روایت از زبان این دلاور زنان نقل مى کنیم.

(کنا نغزو مع رسول الله(ص) … و نرد القتلى و الجرحى الى المدینه)

(با پیامبر(ص) در جنگها شرکت مى کردیم … و کشته ها و مجروحان را به مدینه انتقال مى دادیم).(۴۳)

ادامه دارد.

 

پى ‏نوشت‏ها:
۱ ـ بحارالانوار، ج۴۳، ص۲۱۳.
۲ ـ زوجات النبى(ص)، ص۲۲۸.
۳ ـ ابوعثمان جاحظ (۱۵۰ ـ ۲۵۵ق) یکى از مشاغل رایج زن مسلمان را ساخت و ساز وسایل عروسى یاد کرده است. (اخبارالنسإ، ابن قیم، ص۲۱۷.)
۴ ـ حسن الاسوه، به نقل از بخارى و نسایى (باب ماورد فى انباذ المرإه فى الجلد. )
۵ ـ زوجات النبى(ص) و اولاده، ص۲۲۰ ـ ۲۲۵.
۶ ـ ر.ک. الاصابه، حرف (ز) و (س).
۷ ـ الاصابه، ج۸، ص۱۸۵.
۸ ـ زوجات النبى(ص) و اولاده، ص۲۲۰ ـ ۲۲۵.
۹ ـ الاشفى، المثقب … الذى ملاساکفه … والمزاود والقرب و اشجاهها و هو مقصور والمخصب للنعال. (لسان العرب، ماده شفى.)
۱۰ ـ حسن الاسوه، ص۳۰۳ ـ ۳۰۴.
۱۱ ـ المعجم الکبیر للطبرانى، ج۲۴، ص۲۷۶.
۱۲ ـ الاصابه، ج۸، ص۲۸۲.
۱۳ ـ متذکر شدیم آشپزى را وظیفه زنان نداسته اند. بنابراین زن خانه دار براى شغل آشپزى مى تواند از شوهر مزد بگیرد. نگاه کنید: احکام النسإ، شیخ مفید، ص۴۲.
۱۴ ـ المعجم الکبیر للطبرانى، ج۲۵، ص۲۹، ۵۵، ۵۶، ۶۷، ۱۳۷.
۱۵ ـ برخى از محققان درباره تعداد انگیزه ها و علل این کار چنین نوشته اند: علت اینکه قریش و غیرقریش (اشراف عرب) فرزندان خود را براى شیردهى به مرضعه مى سپردند، وجوهى است:
۱ ـ فراغتى که زنان براى شوهر فراهم مى آورند.
۲ ـ براى آنکه اطفال در میان قبیله هاى مختلف، فصاحت و بلاغت یاد گرفته، به خلق و خوى اعراب آشنا شوند.
۳ ـ چنان که در جاى خود اشاره کردیم علت دیگر، مشغله فراوان صاحبان اولاد و نیاز آنها به مرضعه ها بوده است.
۱۶ ـ السیره النبویه لابن هشام، ج۱، ص۱۸۵.
۱۷ ـ (وحرمنا علیه المراضع من قبل فقالت هل ادلکم على اهل بیت یکفلونه لکم و هم له ناصحون)
۱۸ ـ السیره النبویه لابن هشام، ج۱، ص۱۸۵.
۱۹ ـ موضوع کفالت موسى که در آیه ۴۰سوره طه و آیه ۱۲سوره قصص مطرح شده، اعم از حضانت و رضاع بوده است. (المیزان، ج۱۴، ص۱۵۱، موسسه إعلمى بیروت.) یا بدان جهت است که کفالت طفل شامل رضاع و حضانت و کفالت (به معنى خاص) هرسه مى شود و هر گاه به کفالت تعبیر شود، دو مرحله دیگر را نیز شامل خواهد بود.
۲۰ ـ مریم، آیه ۳۷.
۲۱ ـ (عن زراره قال رإیت دایه ابى الحسن موسى(ع) تلقمه الارز و تضر به علیه فغمنى ما رإیته. فلما دخلت على إبى عبدالله(ع) قال لى: احسبک غمک الذى رإیت من دایه ابى الحسن موسى(ع) فقلت: نعم جعلت فداک. فقال لى: نعم الطعام الارز …) (بحارالانوار، ج۴۷، ص۴۲.)
۲۲ ـ حیاه الصحابیات، ج۲، ص۲۹۱.
۲۳ ـ حیاه الصحابیات، ج۲، ص۱۵۴ ـ ۱۵۵. خلاصه و مضمون روایت نقل شد.
۲۴ ـ الاصابه، ج۸، ص۲۳۱.
۲۵ ـ الاصابه، ج۸، ص۲۳۵ و ۲۶۵.
۲۶ ـ الدروس، ص۳۲۶.
۲۷ ـ المقنعه، ص۵۸۸. براى نمونه مى توانید روایات موافق و مخالف موضوع را در التهذیب، ج۶، ص۳۵۶ ـ ۳۵۹ و ۳۸۷ ـ بحارالانوار، ج۴۷، ص۲۷۹ ـ کیمیاى سعادت، ج۱، ص۳۰ نگاه کنید.
۲۸ ـ ر.ک. احیإ علوم الدین، امام محمد غزالى، ج۲، بحث سماع.
۲۹ ـ ر.ک. کتابهاى شرح حال حضرت زهرا(س).
۳۰ ـ سیر الصحابیات، ص۹ ـ حیاه الصحابیات جلد اول و دوم، ص۳۰۶ ـ ۳۰۵.
۳۱ ـ سیر الصحابیات، ص۹.
۳۲ ـ الاخبار الموفقیات، ص۳۶۶.
۳۳ ـ المعجم الکبیر، ج۲۴، ص۳۱۴ ـ ۳۱۶ ـ ر.ک. پیشینه آموزش زنان مجله پیام زن اثر همین نویسنده.
۳۴ ـ وسائل الشیعه، ج۱۳، ص۳۴۷.
۳۵ ـ السیره النبویه، ج۱، ص۴۱ و ج۳، ص۲۹.
۳۶ ـ وسائل الشیعه، ج۱۳، ص۳۴۵ ـ ۳۵۱.
۳۷ ـ در روایتى پیشینه آن به دوره حضرت ابراهیم(ع) برمى گردد. در این روایت چنین آمده است: هاجر اول زنى است که خفض کرد … (لسان العرب ماده هجر)
۳۸ ـ الاصابه، ج۸، ص۲۵۹ ـ ۲۶۰ ـ التهذیب، ج۶، ص۳۶۰ ـ ۳۶۱ ـ لسان العرب، ماده شمم ـ السیره النبویه، ج۳، ص۳۳ ـ وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۱۳.
۳۹ ـ الاصابه، ج۸، ص۲۴۵.
۴۰ ـ همان مدرک، ص ۱۸۳.
۴۱ ـ المعجم الکبیر للطبرانى، ج۲۴، ص۲۷۶ و ج۲۵، ص۲۹ و ۵۵ و ۵۶ و ۶۷ و ۱۳۷.
۴۲ ـ السیره النبویه لابن هشام، ج۳، ص۲۹۰ ـ ۲۹۱.
۴۳ ـ المعجم الکبیر للطبرانى، ج۲۴، ص۲۷۶ و ج۲۵، ص۲۹ و ۵۵ و ۵۶ و ۶۷ و ۱۳۷.
منبع: سید محسن سعیدزاده؛ ماهنامه پیام زن ـ شماره ۳۹ ـ