پیامبر و اهل بیت علیهم السلام » تاریخ و سیره » امام عصر (عج) »

محور اول – آسیب‏ها حصاربندى و حصارشکنى; سلامت: مرزشناسى

در این محور، آسیب‏هاى تربیت دینى، در دو سوى متقابل، حصاربندى و حصارشکنى نامیده شده‏اند . در حصاربندى، نظر بر این است که خط مشى اساسى براى تربیت دینى افراد، دور نگاه‏داشتن آنان از بدى و نادرستى است . این شیوه‏ى قرنطینه‏سازى، خود، یکى از منشاهاى آسیب‏زاست; زیرا با مانع شدن آنان از مواجهه با بدى و نادرستى، توان مقاومت را در آنان تحلیل مى‏برد . قرنطینه‏سازى، تنها به صورت موقت و در برخى از مراحل اولیه‏ى تربیت رواست، اما تبدیل آن به خط مشى اساسى تربیت، در حکم مبدل ساختن آن به یکى از عوامل آسیب‏زایى است .

از سوى دیگر، حصارشکنى و قراردادن افراد در معرض مواجهه با جریان‏هاى مختلف فکرى و عملى، بدون فراهم آوردن قدرت تحلیل و مقاومت در آنان نیز منشا آسیب‏زایى است .

حالت‏ سلامت در تربیت دینى، مرزشناسى است . مرزشناسى چون یکى از عوامل راهبردى در تربیت دینى است، حاکى از آن است که باید در جریان طبیعى زندگى، در مواجهه با بدى‏ها و نادرستى‏ها، توانایى تبیین و تفکیک میان خوبى و بدى یا درستى و نادرستى را به صورت مدلل در افراد فراهم آورد و به این ترتیب، زمینه‏ى مهار گرایش‏هاى آنان به بدى و نادرستى را مهیا کرد .

مرزشناسى با تقواى حضور ملازم است، نه با تقواى پرهیز و مصونیت در متن موقعیت را جست‏وجو مى‏کند، نه مصونیت در قرنطینه را .

با توجه به چارچوب کلى آسیب و سلامت در این محور، به بررسى آن در مورد خاص مهدویت‏خواهیم پرداخت . بر این اساس، بهره‏ورى از مهدویت در امر تربیت، در دو صورت آسیب‏زا خواهد بود .

هنگامى که فهم ما از این اصل اعتقادى و عمل ما در پرتو آن، به صورت حصاربندى جلوه‏گر شود و هنگامى که موضع ما در قبال آن به حصارشکنى منجر شود .

در شکل نخست از آسیب‏زایى، تصور و برداشتى ایستا از مهدویت و انتظار مهدى (عج) وجود دارد . به این معنا که دو صف حق و باطل، هر یک با پیروان خود، برقرارند تا زمانى که ظهور رخ دهد و باطل مضمحل شود .

در این فاصله، پیروان حق باید بریده و برکنار از پیروان باطل، “انتظار” بکشند تا لحظه‏ى وقوع واقعه فرارسد . در این تصور، دوران غیبت، به مثابه‏ى “اتاق انتظار” است که باید در آن، به دور از اهل باطل، نشست و منتظر بود تا صاحب امر بیاید و کار را یکسره کند . تلاش افراد در این‏جا براى دور نگاه‏داشتن و مصون داشتن خود و دیگران، از اهل باطل است .

پى‏آمد چنین فهمى از مهدویت، به صورت تربیت قرنطینه‏اى آشکار مى‏گردد که در آن مى‏کوشند افراد را با کنار کشیدن از معرکه، همراه با انتظارى انفعالى، مصون نگاه دارند .

این پى‏آمد تربیتى، گونه‏اى آسیب‏زا از تربیت را نشان مى‏دهد; زیرا منطق حصاربندى بر آن حاکم است که عبارت از افزایش آسیب‏پذیرى فرد از طریق دور نگاه‏داشتن وى از مواجهه است .

اما این آسیب‏زایى، خود، از کژفهمى نسبت‏به مهدویت نشات یافته است . اگر مهدویت، ناظر به غلبه‏ى نهایى حق بر باطل است، باید این غلبه را در پرتو قانون کلى چالش میان حق و باطل فهم کرد . در چالش با باطل است که حق غالب مى‏گردد: «بلکه حق را بر باطل فرومى‏افکنیم، پس آن را درهم مى‏شکند، و ناگاه نابود مى‏گردد . واى بر شما از آن‏چه وصف مى‏کنید» .
در روایات نیز مساله‏ى مهدویت، نه در قرنطینه، بلکه در فضاى باز، یعنى در عرصه‏ى مواجهه و چالش میان حق و باطل ترسیم شده است . به تعبیر روایتى که در زیر آمده‏است، مؤمنان در عصر غیبت، چون ساکنان کشتى اسیر در پنجه‏ى توفانند که با آن واژگون و زیرورو مى‏گردند . آنان با پرچم‏هاى اشتباه‏انگیز روبه‏رو خواهند بود و باید چنان بصیرتى داشته باشند که پرچم مهدى (عج) را از پرچم‏هاى دروغین بازشناسند . در چنین عرصه‏ى چالش‏خیزى است که باید کسى ایمان خویش را محفوظ نگاه دارد; قرنطینه‏اى در کار نیست . روایت چنین مى‏گوید :

مفضل بن عمر جعفى گوید: شنیدم که شیخ – یعنى امام صادق علیه السلام – مى‏فرمود: «مبادا علنى کنید و شهرت دهید . بدانید به خدا قسم، حتما مدت زمانى از روزگار شما غایب خواهد شد و بى‏تردید پنهان و گم‏نام خواهد گردید تا آن‏جا که گفته شود: آیا او مرده است؟ هلاک شده است؟ در کدامین سرزمین راه مى‏پیماید؟ و بدون شک ، دیدگان مؤمنان بر او خواهد گریست و هم‏چون واژگون شدن کشتى در امواج دریا، واژگون و زیرورو خواهند گردید .

پس هیچ‏کس رهایى نمى‏یابد مگر آن‏کس که خداوند از او پیمان گرفته و ایمان را در دل او، نقش کرده و با روحى از جانب خود تاییدش فرموده باشد . بى‏تردید، دوازده پرچم اشتباه‏انگیز که شناخته نمى‏شود کدام از کدام است، برافراشته خواهد شد . . .» .
در همین سیاق، روایات فراوانى وجود دارد حاکى از این که در دوران غیبت، آزمون‏هاى سنگین و دشوارى‏هاى بسیار رخ خواهد داد . به طور مثال، در روایتى از جابر جعفى آمده است که مى‏گوید

: « به امام باقر علیه السلام گفتم که گشایش در کار شما کى خواهد بود؟ پس فرمود : هیهات! هیهات! گشایش در کار ما رخ نمى‏دهد تا آن که شما غربال شوید و بار دیگر غربال شوید – و این را سه بار فرمود – تا آن که خداى تعالى، تیرگى را (از شما) زایل کند و شفافیت (در شما) به جاى ماند .»

چنان که عبارات مذکور نشان مى‏دهد، دوران غیبت، دوران مواجهه با موقعیت‏هاى سخت و آزمون‏هاى دشوار است که در نتیجه‏ى آن، بسیارى غربال خواهند شد; به این معنا که از آزمون سربلند بیرون نخواهند آمد . بنابراین، تصور آرمیدن در حصارى محفوظ و برکنار ماندن از اصطکاک و مواجهه، تصورى مردود است و در قاموس مهدویت و تربیت مهدوى نیست .