محمد بن محمد(ابوالخیر فارسی)

استادان  میرصدرالدین محمد دشتكی شیرازی و میر غیاث الدین منصور دشتكی

شناخته‌شده برای منجم، ریاضی دان، ادیب، پزشك و شاعر

آثار   آداب السلطنۀ، حل التقویم و…

تقی الدین محمد بن محمد (درگذشت بعد از ۹۵۷ ق/۱۵۵۰م) مشهور به اَبوالخِیرِ فارسی، منجّم، ریاضی‌دان، ادیب، پزشك و شاعر شیعی متخلص به فهمی. شاگرد میر صدرالدین دشتکی و میر غیاث الدین دشتکی.

زیست‌نامه

در برخی از منابع، نام او محمد تقی یاد شده است.[۱] وی در شیراز می‌زیسته است.[۲] از سال تولد و زادگاهش اطلاعی در دست نیست و آگاهی از زندگی و چگونگی تحصیلات او بسیار اندک است.

از تاریخ وفات او اطلاعی در دست نیست، امّا از آنجا كه او در کتاب اسامی العلوم خود از خِفری (حدود ۹۵۷ق) با عبارت «رحم‍ـه الله علیه» یاد می كند[۳] می توان گفت كه تا سال ۹۵۷ ق زنده بوده است.

مذهب

از آنجا که کتاب الذریعه جهت ذکر آثار مولفین شیعه نگاشته شده است و نام کتاب ابوالخیر در این کتاب آورده شده است، می‌توان گفت که وی شیعه است.

به علاوه، تعابیری که او در مورد ائمه شیعه دارد نشان می‌دهد که وی شیعه است.[۴]

اساتید

وی نزد میرصدرالدین محمد دشتكی شیرازی (کشته شده در ۹۰۳ ق/ ۱۴۹۸م) و فرزندش میر غیاث الدین منصور دشتكی (درگذشته ۹۴۸ ق/ ۱۵۴۱م) به فراگیری دانش پرداخت.[۵]

آثار

الف. آثار چاپی

آداب السلطنه، رساله‌ای است به زبان فارسی در شیوه و آداب سلطنت و وزارت كه در ۱۳۴۵ ش در نشریه دانشكده ادبیات اصفهان [۶] به كوشش ع. فاروقی به چاپ رسیده است.

حل التقویم، رساله‌ای در نجوم و هیأت و تقویمی به زبان فارسی. ابوالخیر این رساله را در سال ۹۱۷ق به نام استاد خود غیاث الدین منصور تألیف كرد.

ب. آثار خطی

احكام الاحكام: رساله‌ای است در نجوم به زبان فارسی كه چکیده‌ای است از برهان الكفایه اثر علی بن محمد شریف بكری[۷]

اسامی العلوم و اصطلاحاتها: این کتاب به زبان فارسی و در موضوع فضیلت علم، حكمت، آداب تعلیم و تعلم، اخلاق و معارف است.[۸]

طلیعة العلوم: این کتاب به زبان عربی و در مورد تعریف موضوعات علوم و شرح اصطلاحات آن است.[۹]

خلاصة طلیعة العلوم، رساله مختصری است به زبان عربی در مورد علوم مختلف

اسطرلاب مسطح، رساله‌ای است به زبان فارسی درباره خصوصیات اسطرلاب

انتخاب حل التقویم

انیس الاطباء: این کتاب که به زبان فارسی نگاشته شده، بخشی از یك كتاب پزشكی در طب نظری و طب عملی

رساله در هیأت، به زبان فارسی

رسالة فی حساب القمر

زبده (فی) الصرف: رساله كوتاهی است به زبان عربی در مورد صرف و اشتقاق

شرح رساله هیأت: شرحی است انتقادی بر رساله هیأت علاءالدین علی قوشچی (درگشت ۸۷۹ ق/۱۴۷۴م)

طالع نامه

معرفة سمت القبلة، رساله‌ای است به عربی در شناخت جهت قبله

مغنی صغیر، رساله‌ای در علم نحو.

ج‌. آثار یافت نشده:

بستان الادب: کتابی است در ۱۲ فن ادبی، شامل لغت، صرف، اشتقاق، نحو، معانی، و….[۱۰]

بیست و چهار باب در اسطرلاب[۱۱]

تقریر التحریر: کتابی است در موضوع ریاضی که احتمالاً تقریری از کتاب تحریر اصول اقلیدس نصیرالدین طوسی است.[۱۲]

تهذیب الاصول، كه شرح و تفصیل اصول اقلیدس است.[۱۳]

دلیل السائرین، در شناخت فاصله شهرها[۱۴]

صحیفة النور فی الحكمة، درباره اصول اقلیدس و مجسطی[۱۵]

پانویس

آقا بزرگ، الذریعه، ج۷، ص۶۷

نفیسی، تاریخ نظم، ج۱، ص۳۸۶

آقا بزرگ، الذریعه، ج۲، ص۹

نگاه کنید: آقابزرگ، الذریعه، ج۲، ص۱۰؛ امین، اعیان الشیعه، ج۹، ص۴۰۶

نگاه كنید: آقا بزرگ، الذریعه، ج۲، ص۱۰

شماره ۲ و ۳

آقا بزرگ، الذریعه، ج۱، ص۲۹۱ـ۲۹۲

آقا بزرگ، الذریعه، ج۲، ص۹ـ۱۰

ج۱۵، ص۱۸۰

امین، اعیان الشیعه، ج۹، ص۴۰۶ا

آقا بزرگ، الذریعه، ج۳، ص۱۸۹

قربانی، زندگی نامه ریاضیدانان…، ص۲۰۲

نگاه کنید: امین، اعیان الشعه، ج۹، ص۴۰۶

نگاه کنید: شورا، ج۱۹، ص۲۸۶

حاجی خلیفه، کشف، ج۲، ص۱۰۷۶

منابع

آقا بزرگ. الذیع‍ـه الی تصانیف الشیعه.

امین، محسن،‌ اعیان الشیع‍ـه. بیروت. ۱۹۸۳م.

حاجی خلیفه. كشف.

شورا. خطی.

قربانی، ابوالقاسم. زندگی نامه ریاضیدانان دوره اسلامی. تهران. ۱۳۶۵ش.

«كتاب آداب السلطنه». نشریه دانشكده ادبیات اصفهان. اصفهان. ۱۳۴۵ش. سال۲،‌ شماره۲ و ۳.

نفیسی، سعید. تاریخ نظم نثر درایران و در زبان فارسی تهران. ۱۳۴۴ش.