فرهنگ و تمدن شیعه » شخصیتها » شعرا و ادبا »

محمدابراهیم جوهری هروی

اشاره:

محمدابراهیم بن محمدباقر جوهری‌ (گوهری) هروی‌، (درگذشته پس از ۱۲۴۰ یا ۱۲۵۳ق) ملقب به افصح‌الشعراء، شاعر و مرثیه‌سرای فارسی‌زبان قرن سیزدهم است. کتاب طوفان‌ البکاء او مورد توجه‌ ذاکران‌ و مداحان اهل بیت بوده‌ است. جوهری هروی در قزوین به خدمت رکن الدوله در آمد، و لقب افصح الشعراء را از او دریافت کرد. او در پایان عمر در اصفهان نزد محمد باقر شفتی رفت و در همانجا درگذشت.

 

زندگی و لقب

نام‌ جوهری‌ در برخی‌ از چاپ‌های‌ مهم‌ترین‌ اثرش‌، طوفان‌البکاء، ابراهیم‌ ذکر شده‌ است‌.[۱] از تاریخ‌ تولد وی‌ اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌. به‌ گفته خودش‌ در مقدمه طوفان البکاء[۲] پدرش‌ محمد باقر مروزی‌ بوده‌ است‌، اما برخی‌ منابع‌ اصل‌ او را از هرات دانسته‌اند.[۳]

جوهری‌ در مقدمه طوفان‌ البکاء[۴] نوشته‌ که‌ به‌ علت‌ ناسازگاری‌ روزگار از موطن‌ خود هجرت‌ کرده‌ است‌. او مدتی‌ به‌ سیاحت‌ پرداخت‌، سپس‌ سال‌ها در قزوین اقامت‌ گزید. از این‌رو، بعضی‌ او را قزوینی‌ دانسته‌اند.[۵] وی‌ در قزوین‌ به‌ درگاه‌ رکن‌الدوله‌، نواده فتحعلی‌شاه‌ و حاکم‌ صائین‌ قلعه‌، پیوست‌ و شش‌ سال‌ در خدمت‌ او بود و ضمن‌ مدح‌ او، به‌ قصیده‌گویی‌ و غزل‌سرایی‌ پرداخت‌ و از او لقب‌ افصح‌الشعرا گرفت‌.[۶] احوال وی در قزوین در خاتمه طوفان البکاء آمده است.[۷]

طوفان البکاء فی مقاتل الشهداء

جوهری به‌ تشویق‌ ملامحمد صالح‌ و آقاصالح‌ خانبان‌، از اعیان قزوین‌، طوفان‌البکاء را درباره مصائب‌ اهل‌ بیت‌، در مدت‌ دو سال‌ نوشت‌. او در آغاز و پایان‌ کتابش‌، آن‌ دو را ستوده‌ است‌.[۸]

طوفان‌البکاء، یکی از مقتل‌های‌ فارسی‌ معروف و دارای نثر و نظمی‌ روان‌ است‌. با این حال غیر مستند بودن‌ بعضی‌ مطالب‌ آن‌ مورد انتقاد محققان بوده است اگرچه سال های زیادی مورد توجه‌ ذاکران‌ و مداحان‌ اهل‌بیت‌ قرار داشته است.[۹] یازده آتشکده این کتاب اختصاص به معصومین دارد که از این میان آتشکده هفتم با بیشترین حجم در ذکر مصائب‌ امام‌ حسین‌ (علیه‌السلام) است‌.[۱۰]

دیگر آثار

آقا بزرگ طهرانی[۱۱] از دیوان‌ جوهری‌ یاد کرده‌، اما در فهرست‌های‌ کتاب‌های‌ خطی‌ و چاپی‌ ذکری‌ از این‌ دیوان‌ نشده‌ است‌.

نمونه اثر

قصیده شوقیه:

خوش آن زمان رویم به صد «شین» و                      بر مرقد حسین گذاریم «لام» و «ب»

«عین« و «فِ» شک نیست اینکه رخ                         دیگر به زائرش نبود «گاف» و «نون» و

چو بمالند بر درش بی شبه، زائرین درِ                       «هِ» دارند پیش نزد خدا «قاف» و «را»

آن فلک جناب اندر فرات اوست چه                            و «بِ» و آنگه شدن به جانب آن «کاف»[۱۲]

درگذشت

وی‌ در اواخر عمر به‌ اصفهان‌ رفت‌ و از یاران‌ نزدیک‌ سیدمحمد باقر شَفْتی‌، گردید[۱۳] و در ۱۲۵۳ در همانجا درگذشت‌ و در گورستان‌ آب‌بخشان‌، از محلات‌ قدیمی‌ اصفهان‌، به‌ خاک‌ سپرده‌ شد.[۱۴] خوانساری درگذشت او را چندی پس از ۱۲۴۰ق دانسته‌است.[۱۵] بر سنگ‌ قبر وی‌ اشعاری‌ در سوگ او و متضمن‌ مادّه‌تاریخ‌ وفاتش‌، سروده میرزابهاء، حک‌ شده‌ بود.[۱۶]

میرزا بها:

در نود بعد از هزار و دوصد هجری طلب                            از بها تاریخ فوتش کردی از دانشوری

کلک سحر انگیز او بنوشت این مصرع تمام                       همره سلطان دین آید به محشر جوهری

پی نوشت:

۱.رجوع کنید به منزوی‌، ج‌۳، ص۱۷۱۷ـ۱۷۱۸

۲.جوهری، ص۴.

۳.مثلاً محمودمیرزا قاجار، ج‌۲، ص۵۸۱؛ خوانساری‌، ج‌۲، ص۴۹

۴.جوهری، ص۴-۵

۵.مهدوی‌، ص۴۵

۶.جوهری هروی‌، ص۵، ۳۰۰

۷.رجوع کنید به جوهری‌ هروی‌، ص۷

۸.رجوع کنید به جوهری‌ هروی‌، ص۶-۷، ۳۰۰

۹.حبیب‌آبادی‌، ج‌۴، ص۱۴۳۹

۱۰.رجوع کنید به جوهری‌ هروی‌، ص۷

۱۱.آقا بزرگ، ج‌۹، قسم‌ ۱، ص۲۱۱

۱۲.باقریان و…، گوهری هروی، شاعر، خوشنویس، کاتب قرآن و منقبت‌سرا.

۱۳.خوانساری‌، ج‌۲، ص۴۹؛ مهدوی‌، ص۴۵

۱۴.حبیب‌آبادی‌، ج‌۴، ص۱۴۴۰؛ مهدوی‌، ص۴۵

۱۵.خوانساری‌، ج‌۲، ص۴۹ و قمی‌، ص۱۳۸؛ آقابزرگ، ج‌۹، قسم‌ ۱، ص۲۱۱

۱۶.حبیب‌آبادی‌، ج‌۴، ص‌۱۴۴۰ـ۱۴۴۱؛ مهدوی‌، ص۴۵-۴۶

منابع‌

۱.آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، چاپخانه مجلس، طهران، چ: الأولی، ۱۳۷۴ق/۱۹۵۳م/۱۳۳۲ش.

۲.محمدابراهیم‌بن‌ محمدباقر جوهری‌ هروی‌، طوفان‌ البکاء، چاپ‌ سنگی تهران‌، ۱۳۲۳ق.

۳.محمدعلی‌ حبیب‌آبادی‌، مکارم‌ الا´ثار در احوال‌ رجال‌ دو قرن‌ ۱۳ و ۱۴ هجری، ج‌۴، اصفهان‌، ۱۳۵۲ش‌.

۴.خوانساری‌، محمد باقر، روضات الجنات، مکتبه اسماعیلیان، قم.

۵.عباس‌ قمی‌، هدیه الاحباب‌ فی‌ ذکر المعروفین‌ بالکنی‌ و الالقاب‌ و الانساب‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.

۶.محمود میرزاقاجار، سفینه المحمود، چاپ‌ عبدالرسول خیامپور، تبریز، ۱۳۴۶ش‌.

۷.خانبابا مشار، فهرست‌ کتابهای‌ چاپی‌ فارسی‌، تهران‌، ۱۳۵۰-۱۳۵۵ش‌.

۸.احمد منزوی‌، فهرستواره کتاب‌های‌ فارسی‌، تهران‌، ۱۳۷۴ش‌.

۹.مصلح‌الدین‌ مهدوی‌، تذکره القبور، یا، دانشمندان‌ و بزرگان‌ اصفهان، اصفهان‌، ۱۳۴۸ش‌.

۱۰.باقریان موحد، سید رضا، احمدی نژاد، سید اسماعیل، گوهری هروی، شاعر، خوشنویس، کاتب قرآن و منقبت‌سرا، مجله میراث شهاب. شماره خبر ۲۲۹، انتشار، ۲۴/۲/۱۳۹۲ش.

منبع: ویکی شیعه