قرآن در سخن امام حسن مجتبي (عليه السلام)

يکي از رسالت هاي مهم امامان معصوم تبليغ دين، بيان احکام و تفسير قرآن است. ميراث قرآني باقي مانده و ارزشمند وجود مبارک امام حسن مجتبي (علیه السلام) از نمونه هاي اعلي و عظيم ذخاير تفسيري معصومان ( علیهم السلام) است. در اين مقاله با نگرش قرآني و تفسيري امام حسن مجتبي (علیه السلام) آشنا مي شويم.

منزلت و پيشوايي قرآن در زندگي

قرآن در آيات فراواني به بيان منزلت رفيع و شأن والاي خويش پرداخته است تا هيچ کس حجتي در رويگرداني از قرآن نداشته باشد و کسي هم که به قرآن روي مي آورد، با معرفت و بينش در وادي آن گام نهد. اهل بيت: که عارف به حقيقت قرآن هستند، همپاي آن، اين منزلت و فضيلت را به خوبي تبيين کرده اند. اينک نمونه اي از سخنان امام حسن مجتبي(علیه السلام) در اين خصوص ذکر مي شود:

اربلي از امام حسن(علیه السلام) نقل مي کند که فرمود: در اين قرآن، چراغ هاي نور و شفاي سينه هاست. پس بايد سالک، در نور آن سلوک کند و با اين ويژگي، دل خود را لگام زند؛ زيرا اين انديشيدن (و از نور قرآن بهره بردن) حيات دل بيناست؛ همان سان که آدمي در تاريکي ها، با (تابش) نور، روشنايي مي گيرد.[1]

ديلمي مي گويد: امام حسن (علیه السلام) فرمود: در دنيا جز اين قرآن، چيزي باقي نمانده است. پس آن را امام خود قرار دهيد تا شما را به هدايت (فطرتتان) راهنمايي کند. سزاوارترين مردم به قرآن، کسي است که به آن عمل مي کند؛ هر چند آن را حفظ نکرده باشد و دورترين مردم از قرآن، کسي است که به آن عمل نمي کند؛ هر چند آن را بخواند.[2]

در اين حديث، مقصود امام حسن(علیه السلام) اين است که قرآن کريم را امام خويش در سيره عملي و زندگاني قرار دهيد و بر اساس آن عمل کنيد.

قرآن قاضي اعمال در قيامت

امام حسن(علیه السلام) فرمود: اين قرآن در روز قيامت مي آيد، در حالي که راهبر است و پيش برنده؛ مردمي را که حلال خدا را حلال، و حرام خدا را حرام گرفته اند و به متشابهات قرآن، ايمان آورده اند، به بهشت رهنمون مي شوند و مردمي را که حدود و احکام الهي را تباه کرده اند و حرام هاي خدا را حلال گرفته اند، به آتش مي راند.[3]

و نيز مي فرمود: هر کس درباره قرآن، با رأي و پيش داوري خود سخن گويد و تفسير کند، گر چه حق باشد، باز گناه کرده است.[4]

پاداش قرائت قرآن

قطب الدين راوندي در کلامي از امام حسن(علیه السلام) نقل مي کند که فرمود: «من قرأ القرآن کان له دعوة مجابة امّا معجّلة و إمّا مؤجّلة؛[5] هر کس قرآن بخواند، يک دعاي مستجاب دارد، يا زود يا دير.

قرآن و اهل بيت:

«عن الحسن بن علي(علیه السلام) انه حمدالله تعالي و اثني عليه و قال: (وَ السّابِقُونَ اْلأَوّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَ اْلأَنْصارِ وَ الّذينَ اتّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ[6]) فکما أنَّ للسّابقين فضلهم علي من بعد هم کذلک لأبي علي بن أبي طالب(علیه السلام) فضيلته علي السّابقين بسبقه السّابقين … و عَلَّمَ رسول الله(صلی الله علیه و آله) النّاس الصّلوات فقال: قولوا: اللّهم صلّ علي محمّد و آل محمّد کما صليت علي إبراهيم و آل إبراهيم أنّک حميد مجيد، فحقّنا علي کلّ مسلم أن يصلّي علينا مع الصّلاة فريضة واجبة من الله، وَ أحلَ الله الرسوله الغنيمة و أحلّها لنا و حرّم الصّدقات عليه و حرّمها علينا، کرامة أکرمنا الله و فضيلة فضّلنا الله بها؛

حسن بن علي(علیه السلام) پس از حمد و ثناي خداوند فرمود : و پيشگامان نخستين از مهاجران و انصار، کساني که با نيکوکاري از آنان پيروي کردند، پس همچنان که پيشگامان بر کساني که پس از آنان هستند، برتري دارند، پدرم علي بن ابي طالب(علیه السلام) نيز ـ چون پيشتاز پيشگامان است ـ بر پيشتازان برتري دارد … و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) صلوات را به مردم آموخت و فرمود : بگوييد: خدايا! بر محمّد و آل محمد درود فرست؛ چنان که بر ابراهيم و آل ابراهيم درود فرستادي، همانا تو ستوده بزرگواري. پس حق ما بر هر مسلماني، به عنوان يک فريضه واجب خداوندي، اين است که در تشهّد هر نمازي، بر ما صلوات فرستد. و خدا غنايم را براي پيامبر خود حلال کرد و براي ما نيز، و صدقات را بر او حرام کرد و بر ما نيز، اين ها کرامت و فضيلتي از خدا بر ماست».[7]

علامه مجلسي مي گويد: امام حسن ضمن خطبه اي فرمود:

«أنا من أهل البيت الّذين افترض الله مودّتهم علي کلَّ مسلم. فقال: ( قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلاّ الْمَوَدّةَ فِي الْقُرْبي‏ وَ مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فيها حُسْنًا)[8] و اقتراف الحسنة مودّتنا أهل البيت؛[9]

امام حسن مجتبي(علیه السلام) براي مردم سخنراني کرد و فرمود: من از آن خاندانم که خدا دوستي صميمي آنان را بر هر مسلماني، واجب کرد و فرمود: بگو به ازاي آن (رسالت) پاداشي از شما خواستار نيستم، مگر دوستي درباره خويشاوندان، و هر کسي نيکي، محبّت ما خاندان پيامبر(صلی الله علیه و آله) است».

تفسير آيات قرآني

سيره و روايات تفسيري باقي مانده از کريم اهل بيت امام حسن مجتبي(علیه السلام) بسيار ارزشمند است و دست مايه بسيار مهم براي مفسّران و علاقه مندان به تفسير قرآن به شمار مي رود. ما به اختصار نمونه هايي را ذکر مي کنيم:

1 – امام حسن مجتبي(علیه السلام) در تفسير آيه شريفه (إِنّا کُلّ شَيْ‏ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَر)[10] فرمود: يعني ما هر چيز را براي دوزخيان (نيز) به اندازه اعمالشان آفريده ايم.[11]

2 – امام حسن مجتبي(علیه السلام) در تفسير آيه شريفه (وَ أَدْبارَ السّجُودِ)[12]فرموده است: مقصود آن دو رکعت نماز مستحبي پس از نماز مغرب است.[13]

3 – علي بن عيسي اربلي مي گويد: شيخ کمال الدين طلحه گفت: خداي عزّوجلّ به امام حسن مجتبي(علیه السلام) در تبيين امور و مقاصد اموري که به تدبير آنها مي پرداخت، فطرتي تيز و ژرف نگر روزي کرده و براي اصلاح پايه ها و مباني دين، هوشمندي استواري به او بخشيده و سرشتي ويژه او کرده بود که خميره آن، سرشار از صور و معاني دانش بود …. پس با انديشه در خور ستايش و قريحه خود، با رستگاري ميوه هاي اهداف دنبال شده را مي چيد، و در مسجد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مي نشست، و مردم در اطرافش حلقه مي زدند، و سخناني مي گفت که سوز عطش سؤال کنندگان را درمان مي کرد و دستاويز گويندگان مخالف را مي بريد.[14]

به عنوان نمونه، ابوالحسن علي بن احمد واحدي با سند خود، روايت مي کند که مردي گفت: من وارد مسجد مدينه شدم و ديدم مردم دور يک نفر گرد آمده اند و او از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سخن مي گفت. به او گفتم: مرا از تفسير آيه شريفه (وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ)[15]آگاه کن. گفت: بله، امّا «شاهد»، روز جمعه است و «مشهود»، روز عرفه. از او گذاشتم، و به يک نفر ديگر (که مردم اطرافش بودند و سخن مي گفت) رسيدم. و همان سؤال را پرسيدم، گفت: بله، امّا «شاهد» ، روز جمعه است و «مشهود»، روز عيد قربان.

از او نيز گذاشتم، و نزد جواني که صورتش همچون طلاي سرخ مي درخشيد و از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) سخن مي گفت، رسيدم و همان سؤال را پرسيدم، گفت: آري، امّا «شاهد»، محمّد(صلی الله علیه و آله) است و «مشهود»، روز قيامت. آيا نشنيدي که خداي سبحان مي فرمايد: «اي پيامبر ! ما تو را شاهد فرستاديم»[16] و نيز فرمود: «آن روز، روزي است که مردم را براي آن گرد مي آورند و ان، روز «مشهود» است. (که جملگي در آن حاضرند).[17] پرسيدم: اوّلي کيست؟ گفتند: ابن عبّاس، و پرسيدم: دومي کيست؟ گفتند: ابن عمر، و پرسيدم: سومي کيست؟ گفتند: حسن بن علي بن ابي طالب(علیه السلام) ، و پاسخ حسن(علیه السلام) از همه بهتر بود.[18]

4 – در تفسير آيه شريفه (في أَيّ‏ِ صُورَةٍ ما شاءَ رَکّبَکَ)[19] آمده که ابن شهر آشوب مي گويد: شيرازي در کتابش، با سند خود نقل کرده است که حسن بن علي بن ابي طالب(علیه السلام) درباره آيه شريفه مذکور فرمود: خداي سبحان، علي بن ابي طالب(علیه السلام) را در صلب ابوطالب، به صورت محمّد(صلی الله علیه و آله) آفريد.

از اين رو، شبيه ترين مردم به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) علي(علیه السلام) بود، و حسين بن علي(علیه السلام) شبيه ترين مردم به فاطمه(سلام الله علیها) است و من شبيه ترين مردم به خديجه کبري(سلام الله علیها) هستم.[20]

5 – در فضيلت قرائت سه آيه آخر سوره حشر از امام حسن(علیه السلام) نقل شده که آن حضرت فرمود:

هر کس چون صبح کند و سه آيه آخر سوره حشر را بخواند و در آن روز بميرد، مهر شهدا (بر پرونده اش) خواهد خورد، و چون شب کند و بخواند و در آن شب بميرد نيز ممهور به مهر شهدا مي شود.[21]

نویسنده: سلطاني رناني

منبع :کوثر ، پاييز 1386، شماره 71

پي نوشت ها:

[1] . کشف الغمة، ج1، ص573؛ بحارالانوار، ج78، ص112 و ج92، ص32.

[2] . إرشاد القلوب ديلمي، ص79.

[3] . کشف الغمة، ج1، ص537؛ موسوعة کلمات الامام الحسن7، ص364.

[4] . موسوعة کلمات الامام الحسن7، ص365.

[5] . مهج الدعوات، ج24، ح31؛ بحارالانوار، ج92، ص204، ح31.

[6] . توبه / 100.

[7] . تفسير فرات کوفي، ص169، ح217.

[8] . شوري /23.

[9] . بحارالانوار، ج23، ص232، ح26.

[10] . قمر / 49.

[11] . التوحيد، شيخ صدوق، ص382، ح30.

[12] . ق /40.

[13] . مستدرک الوسائل، ج3، ص62، ح3029.

[14] . ر.ک: موسوع کلمات الامام الحسن7، ص373ـ374

[15] . بروج / 3.

[16] . احزاب / 45.

[17] . همان.

[18] . الفصول المهمة، ص147؛ العوالم، ج 16، ص105، ح2.

[19] . انفطار / 8.

[20] . المناقب، ج4، ص2؛ تفسير نورالثقلين، ج5، ص522، ح11.

[21] . الدّر المنشور، جلال الدين سيوطي، ج2، ص202؛ بحارالانوار، ج92، ص310، ح3؛ موسوعة کلمات الامام الحسن7، بخش عقايد، ص373.