ویژه نامه » ماه مبارک رمضان » رویدادهای ماه رمضان »

قرآن در سخن امام حسن مجتبى (علیه السلام)

اشاره:

یکى از رسالت هاى مهم امامان معصوم تبلیغ دین، بیان احکام و تفسیر قرآن است. میراث قرآنى باقى مانده و ارزشمند وجود مبارک امام حسن مجتبی(علیه السلام) از نمونه هاى اعلى و عظیم ذخایر تفسیرى معصومان (علیهم السلام) است. در این مقاله با نگرش قرآنى و تفسیرى امام حسن مجتبی(علیه السلام) آشنا مى شویم.

منزلت و پیشوایى قرآن در زندگى

قرآن در آیات فراوانى به بیان منزلت رفیع و شأن والاى خویش پرداخته است تا هیچ کس حجتى در رویگردانى از قرآن نداشته باشد و کسى هم که به قرآن روى مى آورد، با معرفت و بینش در وادى آن گام نهد. اهل بیت: که عارف به حقیقت قرآن هستند، همپاى آن، این منزلت و فضیلت را به خوبى تبیین کرده اند. اینک نمونه اى از سخنان امام حسن مجتبی(علیه السلام) در این خصوص ذکر مى شود:

اربلى از امام حسن(علیه السلام) نقل مى کند که فرمود: در این قرآن، چراغ هاى نور و شفاى سینه هاست. پس باید سالک، در نور آن سلوک کند و با این ویژگى، دل خود را لگام زند؛ زیرا این اندیشیدن (و از نور قرآن بهره بردن) حیات دل بیناست؛ همان سان که آدمى در تاریکى ها، با (تابش) نور، روشنایى مى گیرد.[۱]

دیلمى مى گوید: امام حسن(علیه السلام) فرمود: در دنیا جز این قرآن، چیزى باقى نمانده است. پس آن را امام خود قرار دهید تا شما را به هدایت (فطرتتان) راهنمایى کند. سزاوارترین مردم به قرآن، کسى است که به آن عمل مى کند؛ هر چند آن را حفظ نکرده باشد و دورترین مردم از قرآن، کسى است که به آن عمل نمى کند؛ هر چند آن را بخواند.[۲]

در این حدیث، مقصود امام حسن(علیه السلام) این است که قرآن کریم را امام خویش در سیره عملى و زندگانى قرار دهید و بر اساس آن عمل کنید.

قرآن قاضى، اعمال در قیامت

امام حسن(علیه السلام) فرمود: این قرآن در روز قیامت مى آید، در حالى که راهبر است و پیش برنده؛ مردمى را که حلال خدا را حلال، و حرام خدا را حرام گرفته اند و به متشابهات قرآن، ایمان آورده اند، به بهشت رهنمون مى شوند و مردمى را که حدود و احکام الهى را تباه کرده اند و حرام هاى خدا را حلال گرفته اند، به آتش مى راند.[۳]

و نیز مى فرمود: هر کس درباره قرآن، با رأى و پیش داورى خود سخن گوید و تفسیر کند، گر چه حق باشد، باز گناه کرده است.[۴]

پاداش قرائت قرآن

قطب الدین راوندى در کلامى از امام حسن(علیه السلام) نقل مى کند که فرمود: «من قرأ القرآن کان له دعوه مجابه امّا معجّله و إمّا مؤجّله؛[۵] هر کس قرآن بخواند، یک دعاى مستجاب دارد، یا زود یا دیر.

قرآن و اهل بیت:

«عن الحسن بن علی(علیه السلام) انه حمدالله تعالى و اثنى علیه و قال: ) وَ السّابِقُونَ اْلأَوّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرینَ وَ اْلأَنْصارِ وَ الّذینَ اتّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ([۶] فکما أنَّ للسّابقین فضلهم على من بعد هم کذلک لأبى على بن أبى طالب(علیه السلام) فضیلته على السّابقین بسبقه السّابقین … و عَلَّمَ رسول الله (صلی الله علیه و آله)النّاس الصّلوات فقال: قولوا: اللّهم صلّ على محمّد و آل محمّد کما صلیت على إبراهیم و آل إبراهیم أنّک حمید مجید، فحقّنا على کلّ مسلم أن یصلّى علینا مع الصّلاه فریضه واجبه من الله، وَ أحلَ الله الرسوله الغنیمه و أحلّها لنا و حرّم الصّدقات علیه و حرّمها علینا، کرامه أکرمنا الله و فضیله فضّلنا الله بها؛

حسن بن علی(علیه السلام) پس از حمد و ثناى خداوند فرمود : و پیشگامان نخستین از مهاجران و انصار، کسانى که با نیکوکارى از آنان پیروى کردند، پس همچنان که پیشگامان بر کسانى که پس از آنان هستند، برترى دارند، پدرم على بن ابى طالب(علیه السلام) نیز ـ چون پیشتاز پیشگامان است ـ بر پیشتازان برترى دارد … و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) صلوات را به مردم آموخت و فرمود : بگویید: خدایا! بر محمّد و آل محمد درود فرست؛ چنان که بر ابراهیم و آل ابراهیم درود فرستادى، همانا تو ستوده بزرگوارى. پس حق ما بر هر مسلمانى، به عنوان یک فریضه واجب خداوندى، این است که در تشهّد هر نمازى، بر ما صلوات فرستد. و خدا غنایم را براى پیامبر خود حلال کرد و براى ما نیز، و صدقات را بر او حرام کرد و بر ما نیز، این ها کرامت و فضیلتى از خدا بر ماست».[۷]

علامه مجلسى مى گوید: امام حسن ضمن خطبه اى فرمود:

«أنا من أهل البیت الّذین افترض الله مودّتهم على کلَّ مسلم. فقال: ) قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلاّ الْمَوَدّهَ فِى الْقُرْبی‏ وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَهً نَزِدْ لَهُ فیها حُسْنًا([۸] و اقتراف الحسنه مودّتنا أهل البیت؛[۹]

امام حسن مجتبی(علیه السلام) براى مردم سخنرانى کرد و فرمود: من از آن خاندانم که خدا دوستى صمیمى آنان را بر هر مسلمانى، واجب کرد و فرمود: بگو به ازاى آن (رسالت) پاداشى از شما خواستار نیستم، مگر دوستى درباره خویشاوندان، و هر کسى نیکى، محبّت ما خاندان پیامبر(صلی الله علیه و آله) است».

تفسیر آیات قرآنى

سیره و روایات تفسیرى باقى مانده از کریم اهل بیت امام حسن مجتبی(علیه السلام) بسیار ارزشمند است و دست مایه بسیار مهم براى مفسّران و علاقه مندان به تفسیر قرآن به شمار مى رود. ما به اختصار نمونه هایى را ذکر مى کنیم:

  1. امام حسن مجتبی(علیه السلام) در تفسیر آیه شریفه ) إِنّا کُلّ شَیْ‏ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍٍ([۱۰]فرمود: یعنى ما هر چیز را براى دوزخیان (نیز) به اندازه اعمالشان آفریده ایم.[۱۱]
  2. امام حسن مجتبی(علیه السلام) در تفسیر آیه شریفه ) وَ أَدْبارَ السّجُودِ ([۱۲] فرموده است: مقصود آن دو رکعت نماز مستحبى پس از نماز مغرب است.[۱۳]
  3. على بن عیسى اربلى مى گوید: شیخ کمال الدین طلحه گفت: خداى عزّوجلّ به امام حسن مجتبی(علیه السلام) در تبیین امور و مقاصد امورى که به تدبیر آنها مى پرداخت، فطرتى تیز و ژرف نگر روزى کرده و براى اصلاح پایه ها و مبانى دین، هوشمندى استوارى به او بخشیده و سرشتى ویژه او کرده بود که خمیره آن، سرشار از صور و معانى دانش بود …. پس با اندیشه در خور ستایش و قریحه خود، با رستگارى میوه هاى اهداف دنبال شده را مى چید، و در مسجد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) مى نشست، و مردم در اطرافش حلقه مى زدند، و سخنانى مى گفت که سوز عطش سؤال کنندگان را درمان مى کرد و دستاویز گویندگان مخالف را مى برید.[۱۴]

به عنوان نمونه، ابوالحسن على بن احمد واحدى با سند خود، روایت مى کند که مردى گفت: من وارد مسجد مدینه شدم و دیدم مردم دور یک نفر گرد آمده اند و او از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) سخن مى گفت. به او گفتم: مرا از تفسیر آیه شریفه )وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ( [۱۵] آگاه کن. گفت: بله، امّا «شاهد»، روز جمعه است و «مشهود»، روز عرفه. از او گذاشتم، و به یک نفر دیگر (که مردم اطرافش بودند و سخن مى گفت) رسیدم. و همان سؤال را پرسیدم، گفت: بله، امّا «شاهد» ، روز جمعه است و «مشهود»، روز عید قربان. از او نیز گذاشتم، و نزد جوانى که صورتش همچون طلاى سرخ مى درخشید و از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) سخن مى گفت، رسیدم و همان سؤال را پرسیدم، گفت: آرى، امّا «شاهد»، محمّد (صلی الله علیه و آله) است و «مشهود»، روز قیامت. آیا نشنیدى که خداى سبحان مى فرماید: «اى پیامبر ! ما تو را شاهد فرستادیم»[۱۶] و نیز فرمود: «آن روز، روزى است که مردم را براى آن گرد مى آورند و ان، روز «مشهود» است. (که جملگى در آن حاضرند).[۱۷] پرسیدم: اوّلى کیست؟ گفتند: ابن عبّاس، و پرسیدم: دومى کیست؟ گفتند: ابن عمر، و پرسیدم: سومى کیست؟ گفتند: حسن بن على بن ابى طالب(علیه السلام)، و پاسخ حسن(علیه السلام) از همه بهتر بود.[۱۸]

  1. در تفسیر آیه شریفه ) فى أَیّ‏ِ صُورَهٍ ما شاءَ رَکّبَکَ( [۱۹] آمده که ابن شهر آشوب مى گوید: شیرازى در کتابش، با سند خود نقل کرده است که حسن بن على بن ابى طالب(علیه السلام) درباره آیه شریفه مذکور فرمود: خداى سبحان، على بن ابى طالب(علیه السلام) را در صلب ابوطالب، به صورت محمّد (صلی الله علیه و آله) آفرید. از این رو، شبیه ترین مردم به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) علی(علیه السلام) بود، و حسین بن علی(علیه السلام) شبیه ترین مردم به فاطمه(علیها السلام) است و من شبیه ترین مردم به خدیجه کبری (علیها السلام)هستم.[۲۰]
  2. در فضیلت قرائت سه آیه آخر سوره حشر از امام حسن(علیه السلام) نقل شده که آن حضرت فرمود:

هر کس چون صبح کند و سه آیه آخر سوره حشر را بخواند و در آن روز بمیرد، مهر شهدا (بر پرونده اش) خواهد خورد، و چون شب کند و بخواند و در آن شب بمیرد نیز ممهور به مهر شهدا مى شود.[۲۱]

پی نوشت:

[۱] . کشف الغمه، ج۱، ص۵۷۳؛ بحارالانوار، ج۷۸، ص۱۱۲ و ج۹۲، ص۳۲٫

[۲] . إرشاد القلوب دیلمى، ص۷۹٫

[۳] . کشف الغمه، ج۱، ص۵۳۷؛ موسوعه کلمات الامام الحسن(علیه السلام)، ص۳۶۴٫

[۴] . موسوعه کلمات الامام الحسن(علیه السلام)، ص۳۶۵٫

[۵] . مهج الدعوات، ج۲۴، ح۳۱؛ بحارالانوار، ج۹۲، ص۲۰۴، ح۳۱٫

[۶] . توبه / ۱۰۰٫

[۷] . تفسیر فرات کوفى، ص۱۶۹، ح۲۱۷٫

[۸] . شورى /۲۳٫

[۹] . بحارالانوار، ج۲۳، ص۲۳۲، ح۲۶٫

[۱۰] . قمر / ۴۹٫

[۱۱] . التوحید، شیخ صدوق، ص۳۸۲، ح۳۰٫

[۱۲] . ق /۴۰٫

[۱۳] . مستدرک الوسائل، ج۳، ص۶۲، ح۳۰۲۹٫

[۱۴] . ر.ک: موسوع کلمات الامام الحسن(علیه السلام)، ص۳۷۳ـ۳۷۴

[۱۵] . بروج / ۳٫

[۱۶] . احزاب / ۴۵٫

[۱۷] . همان.

[۱۸] . الفصول المهمه، ص۱۴۷؛ العوالم، ج ۱۶، ص۱۰۵، ح۲٫

[۱۹] . انفطار / ۸٫

[۲۰] . المناقب، ج۴، ص۲؛ تفسیر نورالثقلین، ج۵، ص۵۲۲، ح۱۱٫

[۲۱] . الدّر المنشور، جلال الدین سیوطى، ج۲، ص۲۰۲؛ بحارالانوار، ج۹۲، ص۳۱۰، ح۳؛ موسوعه کلمات الامام الحسن(علیه السلام)، بخش عقاید، ص۳۷۳٫

منبع :کوثر ، پاییز ۱۳۸۶، شماره ۷۱