قاضی نورالله شوشتری

فقیه ، متکلم ، مفسر ، محدث ، مورخ ، ادیب ، شاعرایرانی

نورالله شریف الدین بن نورالدین محمد شاه بن مندۀ مرعشی حسینی ، اهل شوشتر . پدراو ، سید شریف الدین ، ازشاگردان فقیه معروف ، شیخ ابراهیم بن سلیمان قطیفی ، بود و از او اجازۀ روایت گرفته بود . شریف الدین آثار بسیاری هم داشته است و بنابر این دور ازانتظار نیست که نورالله ، که در خاندانی اهل علم پرورش یافته ، در همان دوران کودکی بسیار از علوم اولیه را آموخته باشد . نور الله در شوشتر در درس پدرش حاضر شد و سپس در۹۷۹ ق برای زیارت امام رضا (ع) به مشهد رفت و درآن جا نزد عبدالواحد شوشتری دانش آموخت . در۹۹۳ ق به هندوستان رفت ودرسلک مقربان سلطان اکبرشاه درآمد .او ، که دراین مدت به مباحث فقهی همۀ مذاهب پنج گانه اشراف کامل پیدا کرده بود ، نزد اکبرشاه چنان جایگاه ارزشمندی یافت که شاه سمت قضای آن دیاررا به اوپیش نهاد کرد واو به شرط عدم تقید به مذهبی خاص درامرقضا این منصب را پذیرفت . اکبرشاه هم خود قائل به اندیشۀ وحدث کلی ادیان اللهی و یک سانی نسبی همۀ ادیان بود ودرپی تثبیت اندیشۀ صلح کل برای افراد بشرو ، بنابراین ، این شرط شوشتری را پذیرفت (پزشک ، ذیل «اکبرشاه») .

قاضی نورالله براین منوال عمل می کرد ودرنهان به تألیف آثاری نیزمشغول بود و دو اثراحقاق الحق ومجالس المؤمنین را تدوین کرد . دراین زمان ، با درگذشت اکبرشاه و جانشینی جهانگیرشاه برمسند قدرت ، اوضاع اندکی تغییرکرد ؛ چون جهانگیربه اندازۀ اکبربرای عالمان وفقیهان ارزش قائل نبود وتسامح مذهبی اکبرشاه را هم نداشت . اکبرشاه با پیروان وعالمان همۀ ادیان به بهترین وجه برخورد می کرد ، اما جهانگیرچون اونبود .درهمین اثناء برخی ازدرباریان ، که ازمقام ومنزلت قاضی نورالله درحسد بودند ، ازتألیف مجالس المؤمنین قاضی آگاه یافتند وبا گفتن آن به جهانگیر موجبات شهادت اورا فراهم کردند . البته دربرخی منابع آمده که جمعی ازدرباریان سعی کردند با برنامۀ قبلی با بردن نام حضرت علی (ع) مذهب واقعی قاضی را برسلطان آشکارکنند تا دیگرنتواند با بردن تقیه کند وسرانجام این سعایت ها باعث شهادت اوشد . بدین ترتیب ، در۱۰۱۹ ق ، قاضی نورالله در۷۰ سالگی به شهادت رسید .پیکراورا دراکبرآباد به خاک سپردند ومزارش محل زیارت عامه و خاصه ازفریقین است (حکیم ، « زندگی نامه قاضی نورالله شوشتری» ، ص ۱۳ ؛ تشید ، « قاضی نورالله شوشتری » ، ص ۳۱) .

قاضی نورالله شوشتری کتاب های بسیاری تألیف کرده که برخی ازآن ها درمباحث علم رجال وحدیث است وبرخی در رد شبهات وارد برتشیع . مهم ترین اثراو ، مجالس المؤمنین ، درتراجم رجال ومشاهیرشیعه ، به فارسی تألیف شده است . قاضی نورالله عالمی اصولی وبه اجتهاد پایبند بود وبراخباریان طعنه می زد ، اما با توجه به نامه های میان او ومیریوسف علی استرآبادی اخباری مسلک مشخص است درزمان اواندیشۀ اخباری درسرزمین هند نیزنشانه های داشته است ؛ اندیشه ای محمد امین استرآبادی اندک زمانی بعدترآن را به صورت مدون درآورد (جعفریان ، « مکاتبات میریوسف علی . . .» ، ص ۲ – ۱۵ ؛ شوره زاری ، ص ۲۴) .

پی نوشت ها:

تشید ، « قاضی نورالله شوشتری » ، تاریخ اسلام، ش، ۳۰٫

جعفریان ، سول (۱۳۸۸) . « مکاتبات میریوسف علی استرآبادی با قاضی نورالله شوشتری (جدال اندیشگی میان تفکرشیعی اصولی با اخباری) » ، آینۀ پژوهش ، ش ۱۱۶ ، ۱۱۷ .

شوره زاری ، علی، معرفی و نقد کتاب مستطاب مجالس المؤمنین، کتاب نامه ماه.

حکیم، زندگی نامه قاضی نورالله شوشتری» ، بی تا، بی نا، بی جا.