علل و عوامل بوجود آورنده اعتیاد

در بسيارى از جوامع کنونى،‌اعتياد به اشکال گوناگونى بروز کرده است. تا کنون اعتياد به مواد مخدر، يکى از مشکلات بزرگ بهداشتى بوده، ولى امروزه اعتياد به قمار، مسائل جنسى و اينترنت نيز به ليست مشکلات بهداشتى اضافه شده است.

بسيارى از عوامل دست به دست يکديگر داده و فرد را به سمت اعتياد سوق مى دهند. اگر علت اعتياد را فقر بدانيم، معتادان متمول را ناديده گرفته ايم و اگر بيسوادى را مطرح کنيم قشر معتادان تحصيل کرده را ناديده گرفته ايم. پس نمى توان به تنهايى يک عامل را علت ايجاد اعتياد دانست. به همين دليل امروزه اعتقاد بر اين است که اعتياد، معلول مشکلات جسمى، روانى و اجتماعى است. بنابراين به ياد بسپاريم :  هيچ کس از اعتياد در امان نيست.

فشارهاى روحى و بيماريهاى روانى

ارتباط ميان برخى بيماريهاى روانى و اعتياد مشخص شده است. به طور مثال فردى که از بيمارى افسردگى شديد رنج مى برد يا شخصى که رفتار ضد اجتماعى دارد، در معرض خطر اعتياد است.

عدم توجه به رفع فشارهاى عصبى-روحى منجربه انباشته شدن احساس اضطراب ونگرانى دائمى در فرد مى شود. با بروز اين حالت، زمينه استفاده از مواد اعتيادآور براى فرد به وجود مى آيد و اين يعنى شروع اعتياد.

بنابراين با تشخيص به موقع فشارهاى روحى با بيماريهاى روانى و درمان آنها مى توان از احتمال آلودگى به مواد مخدر به ميزان قابل توجهى کاست.

عوامل فردى

اگر همه عوامل به وجود آورنده اعتياد مهيا باشد، باز در نهايت اين خود فرد است که براى مصرف مواد تصميم مى گيرد. پس بايد توانايى هاى فردى را ارتقا بخشيد تا شخص بتواند در مواقع خطر، خود را از چنگال اعتياد دور سازد. در بين عوامل فردى حفاظت کننده مى توان از مهارت هاى زندگى ياد کرد. مهارتهاى زندگى طيف وسيعى از توانائيها هستند که مسلح شدن به هر يک از آنها شخص را در مراحل مختلف زندگى يارى خواهد داد تا با قدرت بيشترى در برابر مشکلات مقاومت کند. اين مهارتها عبارتند از : مهارت حل مشکل، قدرت تصميم گيرى، توانايى نه گفتن، هنر دوست يابى و … که اگر امروز اين مهارتها را به فرزندان خود نياموزيم، فردا در غياب ما، در مقابل اصرار دوستان، قدرت مقاومت نخواهند داشت.

سن بحرانى

چرا برخى از والدين از فرزندانشان در سنين کودکى با دقت بسيار پرستارى مى کنند ولى در سنين پر خطر شانزده تا بيست و چهار سالگى آنها را در جامعه، بى دفاع رها کرده و تصور مى کنند که آنها رشد کافى يافته و از هر گونه خطرى به دورند؟

مشاغل سخت

مشاغل نيازمند به انرژى زياد، همانند کارهاى شبانه، نگهبانى در زمان طولانى و رانندگى بين شهرى، بيش از ساير شغلها افراد را در معرض گرايش به مواد مخدر قرار ميدهند.

شخصيت

تربيت خانواده، اين شخصيت کودک است که آينده او را مى سازد. اگر ترسو، خجالتى، سرخورده يا بدون اعتماد به نفس باشد، احتمال گرايش او به اعتياد نيز بيشتر خواهد شد. کنجکاوى و کسب لذت دو عامل عمده شروع اعتياد در جوانان ايرانى است. تحقيقات نشان داده است که جوانها، عموماً براى ارضاى حس کنجکاوى خود، لذت جويى، تفريح و تفنن، مصرف مواد اعتياد آور را تجربه مى کنند .

عوامل خانوادگى

الف-خانواده هاى پر تنش:

آمار افراد معتاد در خانواده هاى پرتنش که هميشه درگير بحث و دعوا مى باشند، بيشتر از ساير خانواده هاست. اين خانواده ها بايد از ميزان تنش موجود بکاهند و آگاهى خود را درباره اعتياد بيشتر کنند و راههاى پيشگيرى از اعتياد را نيز بشناسند.

ب-خانواده هاى بد سرپرست، بى سرپرست و تک سرپرست:

در اين خانواده ها به خاطر عدم وجود يکى از والدين و يا عدم صلاحيت آنان در تربيت فرزندان، احتمال بروز اعتياد افزايش مى يابد.

ارتباط کم رنگ عاطفى

وجود پيوندها و ارتباطات عميق خانوادگى در پيشگيرى از اعتياد نقش بسزايى دارد و هر قدر اين روابط به سردى بگرايد ، خطر اعتياد در محيط خانواده نيز افزايش خواهد يافت.

مهارت والدين در تربيت فرزندان

اگروالدين به مهارت هاى لازم در خصوص تربيت فرزندان خود تسلط نداشته باشند. هر گونه ضعف در تربيت، شکل گيرى شخصيت آنان را دچار اختلال ساخته و اين احتمال وجود دارد که روزى به مواد اعتياد آور گرايش يابند. تربيت فرزندان بسيار وابسته، سرخورده، و … هر کدام عواقب و خطرات بسيارى را به دنبال دارد.

وجود فرد معتاد در خانواده

 حضور فرد معتاد در خانواده خطر بزرگى محسوب مى گردد که تمام اعضا آن را تهديد مى کند. وظيفه والدين اين خانواده ها بسيار سنگين تر از سايرين است.

سهل انگارى در توجه به زنگهاى خطر: مصرف سيگار يک زنگ خطر بزرگ براى مصرف مواد مخدر است که در صورت سهل انگارى و عدم برخورد قاطع، زمينه اعتياد را فراهم مى سازد.

عدم گفتگو پيرامون اعتياد در خانواده

برخى خانواده ها براى جلوگيرى از تحريک حس کنجکاوى در فرزندان خود، از مطرح نمودن مسائل و ارائه اطلاعات صحيح به آنها خوددارى مى کنند. اگر شما اطلاعات صحيح را به فرزندان خود ندهيد، ممکن است اطلاعات غلط را از دوستان خود کسب کنند.

برخى والدين، شنونده خوبى نيستند: اين امر باعث مى شود تا فرزندان حرفهاى خود را به ديگران بزنند در نتيجه توصيه هاى آنها را به راهنماييهاى والدين خود ترجيح دهند.

اگر والدين الگوى صحيحى نباشند، فرزندان رفتارصحيح را نخواهند آموخت.

عوامل اجتماعى

الف-در دسترس بودن مواد

نزديک به مکانهاى تجمع معتادان با محلهاى خريد و فروش مواد مخدر زندگى مى کنيد، بايد بيشتر مراقب فرزندانتان باشيد.

ب-فقر و بيکارى

نداشتن تمکن مالى، منجر به بالا رفتن فشار هاى روحى و روانى مى گردد.د ر نتيجه خطر اعتياد را افزايش مى دهد. هم چنين بيکارى نيز يکى از علل گرايش به مواد مخدر مى باشد، چون با نداشتن مشغوليت ذهنى مفيد و سازنده، شخص بيشتر به مواد مخدر تمايل مى يابد.

عدم اطلاع رسانى جامع و کامل: عدم آگاهى جوانان و والدين از عوارض جسمى، روحى، و اجتماعى اعتياد، همچنين نا آشنا بودن با راه هاى پيشگيرى، از عوامل افزايش دهنده آلودگى افراد به مواد مخدر مى باشند. ما والدين وظيفه داريم تا خطرات مصرف مواد و راه هاى پيشگيرى از اعتياد را بشناسيم و آنها را به جوانان خود بياموزيم.

ج-باورهاى نادرست اجتماعى

برخى از اقوام، مصرف مواد مخدر را ناپسند نمى دانند. در نتيجه گرايش به مصرف مواد در ميان آنها بيشتر است.

د-ضعف فرهنگ مشاوره

 همان طور که قبلاً ذکر شد، فشارهاى روحى و مشکلات حل نشده باعث بالا رفتن اضطراب و نگرانى هاى شديد در فرد مى گردد. تا زمانى که شخص مشکل خود را حل ننموده است ميزان اضطراب و تشويش درونى در او بالا مى رود. حال وقتى فرد خود نمى تواند مشکلش را حل نمايد، بهتر است از افراد متخصص و متبحر در اين زمينه کمک گيرد. ولى متاسفانه هنوز مشاوره جايگاه واقعى خود را در زندگى فردى و اجتماعى ما پيدا ننموده است. در نتيجه مشکلات روحى-روانى که در ايتدا به راحتى قابل درمان است، به مرور تبديل به معضلات عظيمى مى گردند که درمان آنها بسيار مشکل و پيچيده خواهد شد.

امکانات تفريحى، فرهنگى، هنرى و ورزشى

براى آن که نوجوانان و جوانان را از مواد مخدر دور سازيم، بايد به فکر برنامه هاى جايگزين باشيم. جوانها به اقتضاى سن و سالشان، کارهاى پر هيجان و خطرناک را دوست دارند. اگر والدين روحيه جوانان خود را درک نکنند و آنان را دائماً به ماندن در منزل وادار کنند، احتمال گرايش به مواد مخدر را در آنها افزايش مى دهند.

با فراهم ساختن امکانات تفريحى براى فرزندان خود مى توان آنها را از گرايش به مصرف مواد مخدر دور ساخت. برنامه ريزى صحيح در خانواده که منطبق با نيازهاى معقول و منطقى جوانان باشد، از گرايش آنها به مواد مخدر جلوگيرى خواهد نمود. بهره بردارى بهينه از سينماها، فرهنگسراها، کتابخانه ها، همچنين برگزارى مسابقات ورزشى ، فرهنگى و هنرى منطبق با نيازهاى جوانان، بخش عظيمى از اوقات فراغت آنها را به خود اختصاص خواهد داد، که بسيار موثر خواهد بود. تشويق نوجوانان به فعاليتهاى سالم و خلاق را نبايد از ياد برد.

منبع: ستاد مبارزه با مواد مخدر ،کميته کاهش تقاضا