علل و عوامل بوجود آورنده اعتیاد

در بسیارى از جوامع کنونى،‌اعتیاد به اشکال گوناگونى بروز کرده است. تا کنون اعتیاد به مواد مخدر، یکى از مشکلات بزرگ بهداشتى بوده، ولى امروزه اعتیاد به قمار، مسائل جنسى و اینترنت نیز به لیست مشکلات بهداشتى اضافه شده است.

بسیارى از عوامل دست به دست یکدیگر داده و فرد را به سمت اعتیاد سوق مى دهند. اگر علت اعتیاد را فقر بدانیم، معتادان متمول را نادیده گرفته ایم و اگر بیسوادى را مطرح کنیم قشر معتادان تحصیل کرده را نادیده گرفته ایم. پس نمى توان به تنهایى یک عامل را علت ایجاد اعتیاد دانست. به همین دلیل امروزه اعتقاد بر این است که اعتیاد، معلول مشکلات جسمى، روانى و اجتماعى است. بنابراین به یاد بسپاریم :  هیچ کس از اعتیاد در امان نیست.

فشارهاى روحى و بیماریهاى روانى

ارتباط میان برخى بیماریهاى روانى و اعتیاد مشخص شده است. به طور مثال فردى که از بیمارى افسردگى شدید رنج مى برد یا شخصى که رفتار ضد اجتماعى دارد، در معرض خطر اعتیاد است.

عدم توجه به رفع فشارهاى عصبى-روحى منجربه انباشته شدن احساس اضطراب ونگرانى دائمى در فرد مى شود. با بروز این حالت، زمینه استفاده از مواد اعتیادآور براى فرد به وجود مى آید و این یعنى شروع اعتیاد.

بنابراین با تشخیص به موقع فشارهاى روحى با بیماریهاى روانى و درمان آنها مى توان از احتمال آلودگى به مواد مخدر به میزان قابل توجهى کاست.

عوامل فردى

اگر همه عوامل به وجود آورنده اعتیاد مهیا باشد، باز در نهایت این خود فرد است که براى مصرف مواد تصمیم مى گیرد. پس باید توانایى هاى فردى را ارتقا بخشید تا شخص بتواند در مواقع خطر، خود را از چنگال اعتیاد دور سازد. در بین عوامل فردى حفاظت کننده مى توان از مهارت هاى زندگى یاد کرد. مهارتهاى زندگى طیف وسیعى از توانائیها هستند که مسلح شدن به هر یک از آنها شخص را در مراحل مختلف زندگى یارى خواهد داد تا با قدرت بیشترى در برابر مشکلات مقاومت کند. این مهارتها عبارتند از : مهارت حل مشکل، قدرت تصمیم گیرى، توانایى نه گفتن، هنر دوست یابى و … که اگر امروز این مهارتها را به فرزندان خود نیاموزیم، فردا در غیاب ما، در مقابل اصرار دوستان، قدرت مقاومت نخواهند داشت.

سن بحرانى

چرا برخى از والدین از فرزندانشان در سنین کودکى با دقت بسیار پرستارى مى کنند ولى در سنین پر خطر شانزده تا بیست و چهار سالگى آنها را در جامعه، بى دفاع رها کرده و تصور مى کنند که آنها رشد کافى یافته و از هر گونه خطرى به دورند؟

مشاغل سخت

مشاغل نیازمند به انرژى زیاد، همانند کارهاى شبانه، نگهبانى در زمان طولانى و رانندگى بین شهرى، بیش از سایر شغلها افراد را در معرض گرایش به مواد مخدر قرار میدهند.

شخصیت

تربیت خانواده، این شخصیت کودک است که آینده او را مى سازد. اگر ترسو، خجالتى، سرخورده یا بدون اعتماد به نفس باشد، احتمال گرایش او به اعتیاد نیز بیشتر خواهد شد. کنجکاوى و کسب لذت دو عامل عمده شروع اعتیاد در جوانان ایرانى است. تحقیقات نشان داده است که جوانها، عموماً براى ارضاى حس کنجکاوى خود، لذت جویى، تفریح و تفنن، مصرف مواد اعتیاد آور را تجربه مى کنند .

عوامل خانوادگى

الف-خانواده هاى پر تنش:

آمار افراد معتاد در خانواده هاى پرتنش که همیشه درگیر بحث و دعوا مى باشند، بیشتر از سایر خانواده هاست. این خانواده ها باید از میزان تنش موجود بکاهند و آگاهى خود را درباره اعتیاد بیشتر کنند و راههاى پیشگیرى از اعتیاد را نیز بشناسند.

ب-خانواده هاى بد سرپرست، بى سرپرست و تک سرپرست:

در این خانواده ها به خاطر عدم وجود یکى از والدین و یا عدم صلاحیت آنان در تربیت فرزندان، احتمال بروز اعتیاد افزایش مى یابد.

ارتباط کم رنگ عاطفى

وجود پیوندها و ارتباطات عمیق خانوادگى در پیشگیرى از اعتیاد نقش بسزایى دارد و هر قدر این روابط به سردى بگراید ، خطر اعتیاد در محیط خانواده نیز افزایش خواهد یافت.

مهارت والدین در تربیت فرزندان

اگروالدین به مهارت هاى لازم در خصوص تربیت فرزندان خود تسلط نداشته باشند. هر گونه ضعف در تربیت، شکل گیرى شخصیت آنان را دچار اختلال ساخته و این احتمال وجود دارد که روزى به مواد اعتیاد آور گرایش یابند. تربیت فرزندان بسیار وابسته، سرخورده، و … هر کدام عواقب و خطرات بسیارى را به دنبال دارد.

وجود فرد معتاد در خانواده

 حضور فرد معتاد در خانواده خطر بزرگى محسوب مى گردد که تمام اعضا آن را تهدید مى کند. وظیفه والدین این خانواده ها بسیار سنگین تر از سایرین است.

سهل انگارى در توجه به زنگهاى خطر: مصرف سیگار یک زنگ خطر بزرگ براى مصرف مواد مخدر است که در صورت سهل انگارى و عدم برخورد قاطع، زمینه اعتیاد را فراهم مى سازد.

عدم گفتگو پیرامون اعتیاد در خانواده

برخى خانواده ها براى جلوگیرى از تحریک حس کنجکاوى در فرزندان خود، از مطرح نمودن مسائل و ارائه اطلاعات صحیح به آنها خوددارى مى کنند. اگر شما اطلاعات صحیح را به فرزندان خود ندهید، ممکن است اطلاعات غلط را از دوستان خود کسب کنند.

برخى والدین، شنونده خوبى نیستند: این امر باعث مى شود تا فرزندان حرفهاى خود را به دیگران بزنند در نتیجه توصیه هاى آنها را به راهنماییهاى والدین خود ترجیح دهند.

اگر والدین الگوى صحیحى نباشند، فرزندان رفتارصحیح را نخواهند آموخت.

عوامل اجتماعى

الف-در دسترس بودن مواد

نزدیک به مکانهاى تجمع معتادان با محلهاى خرید و فروش مواد مخدر زندگى مى کنید، باید بیشتر مراقب فرزندانتان باشید.

ب-فقر و بیکارى

نداشتن تمکن مالى، منجر به بالا رفتن فشار هاى روحى و روانى مى گردد.د ر نتیجه خطر اعتیاد را افزایش مى دهد. هم چنین بیکارى نیز یکى از علل گرایش به مواد مخدر مى باشد، چون با نداشتن مشغولیت ذهنى مفید و سازنده، شخص بیشتر به مواد مخدر تمایل مى یابد.

عدم اطلاع رسانى جامع و کامل: عدم آگاهى جوانان و والدین از عوارض جسمى، روحى، و اجتماعى اعتیاد، همچنین نا آشنا بودن با راه هاى پیشگیرى، از عوامل افزایش دهنده آلودگى افراد به مواد مخدر مى باشند. ما والدین وظیفه داریم تا خطرات مصرف مواد و راه هاى پیشگیرى از اعتیاد را بشناسیم و آنها را به جوانان خود بیاموزیم.

ج-باورهاى نادرست اجتماعى

برخى از اقوام، مصرف مواد مخدر را ناپسند نمى دانند. در نتیجه گرایش به مصرف مواد در میان آنها بیشتر است.

د-ضعف فرهنگ مشاوره

 همان طور که قبلاً ذکر شد، فشارهاى روحى و مشکلات حل نشده باعث بالا رفتن اضطراب و نگرانى هاى شدید در فرد مى گردد. تا زمانى که شخص مشکل خود را حل ننموده است میزان اضطراب و تشویش درونى در او بالا مى رود. حال وقتى فرد خود نمى تواند مشکلش را حل نماید، بهتر است از افراد متخصص و متبحر در این زمینه کمک گیرد. ولى متاسفانه هنوز مشاوره جایگاه واقعى خود را در زندگى فردى و اجتماعى ما پیدا ننموده است. در نتیجه مشکلات روحى-روانى که در ایتدا به راحتى قابل درمان است، به مرور تبدیل به معضلات عظیمى مى گردند که درمان آنها بسیار مشکل و پیچیده خواهد شد.

امکانات تفریحى، فرهنگى، هنرى و ورزشى

براى آن که نوجوانان و جوانان را از مواد مخدر دور سازیم، باید به فکر برنامه هاى جایگزین باشیم. جوانها به اقتضاى سن و سالشان، کارهاى پر هیجان و خطرناک را دوست دارند. اگر والدین روحیه جوانان خود را درک نکنند و آنان را دائماً به ماندن در منزل وادار کنند، احتمال گرایش به مواد مخدر را در آنها افزایش مى دهند.

با فراهم ساختن امکانات تفریحى براى فرزندان خود مى توان آنها را از گرایش به مصرف مواد مخدر دور ساخت. برنامه ریزى صحیح در خانواده که منطبق با نیازهاى معقول و منطقى جوانان باشد، از گرایش آنها به مواد مخدر جلوگیرى خواهد نمود. بهره بردارى بهینه از سینماها، فرهنگسراها، کتابخانه ها، همچنین برگزارى مسابقات ورزشى ، فرهنگى و هنرى منطبق با نیازهاى جوانان، بخش عظیمى از اوقات فراغت آنها را به خود اختصاص خواهد داد، که بسیار موثر خواهد بود. تشویق نوجوانان به فعالیتهاى سالم و خلاق را نباید از یاد برد.

منبع: ستاد مبارزه با مواد مخدر ،کمیته کاهش تقاضا