فرهنگ و تمدن شیعه » شخصیتها » عالمان دین »

شیخ رضى الدین محمد بن حسن استرآبادى

اشاره:

شیخ رضى الدین محمد بن حسن استرآبادى معروف به شیخ رضى و ملقب به نجم الائمه از مفاخر دانشمندان شیعه در عرصه ادبیات عرب، صرف و نحو و بلاغت است و بقول علامه خوانسارى از نوادر روزگار است و اعجوبه زمان، کسى که عجم و عرب به او افتخار مى کند و شیعه به وجودش بر دیگر فرق اسلامى مباهات مى کند. اجمالاً مى دانیم که شیخ رضى از مردم استرآباد (گرگان کنونى) ایران بوده، و در نجف اشرف سکونت داشته است.

تألیفات:

وى در اواسط سده هفتم هجرى مى زیسته آثار گران قدرى از خود به یادگار گذاشته است، و در کنار بارگاه ملکوتى مولاى متقیان و امیر مؤمنان على (علیه السلام) آثار گران بهاى علمى و ادبى کم نظیر خود را پدید آورده است. دو کتابى که مایه شهرت شیخ رضى شده یکى شرح کافیه، و دیگرى شرح شافیه است که کتاب (کافیه) در علم نحو، و (شافیه) در علم صرف است. علامه خوانسارى در ادامه شرح حال شیخ رضى مى افزاید: و نیز شرح قصائد هفت گانه ابن ابى الحدید معتزلى در مدح مولا امیر المؤمنین (علیه السلام) از اوست و کتاب هایى دیگر.

گفتار بزرگان:

۱. سیوطى مى گوید: مانند او کسى شرحى بر کافیه ننوشته است، بلکه در غالب کتب نحو نظیر آن در جمع و تحقیق و حسن تعلیل یافت نمى شود. دانشوران توجه خاصى به آن دارند و دست به دست مى گردانند استادان این عصر و پیش از آنان در مصنفات و دروس خود اعتماد به آن دارند. رضى در شرح کافیه با علماى نحو، بحث هاى زیاد نظریات فراوان دارد، و داراى اقوال و آرائى است که منحصر به فرد است.

۲. میر سید شریف جرجانى: او هم از بزرگان علماى صرف و نحو و علوم ادبى است و خود بر این شرح تعلیقاتى نوشته است در اجازه اى که به یکى از شاگردانش داده است این شرح و مؤلف آنرا ـ یعنى شیخ رضى نجم الائمه ـ را سخت ستوده است، و اوست که به شیخ رضى لقب نجم الائمه را داده است.
۳ـ قاضى نور الله شوشترى در کتاب مجالس المؤمنین مى نویسد :

آن شرح را (شرح کافیه) بر وجهى که در خطبه آن ذکر نموده در آستانه مقدس غروى و مشهد مقدس مرتضوى (نجف اشرف) نوشته و گفته که اگر قبول طبع اهل روزگار خواهد بود، از برکات وقوع در آن جوار است.
۴ . محمد بن حسن بن محمد اصفهانى مشهور به فاضل هندى مى گوید : کتاب شرح شافیه شیخ رضى ستاره تابناک حق و حقیقت و ملت و دین، کسى که مروارید سخنان او فروزانتر از ستارگان آسمان است و… او در بین پیشوایان علوم ادبى و صرف و نحو پادشاهى است که سنى و شیعه در تمام سرزمین ها ـ یعنى همه جا ـ فرمانش رانده مى شود و همگى از او اطاعت مى کنند.
۵ ـ علامه خوانسارى پس از گفتار سیوطى ـ که پیش از این بیان گردید ـ مى گوید: تعجب از حافظ سیوطى است که معروف به تتبع و مهارت است چگونه شرح حال این دانشمند را به اختصار برگزار کرده است؟! ، بهر حال وى یکى از نوادر روزگار و شگفتى هاى زمان و باعث افتخار عجم بر عرب و شیعه بر سایر فرقه‌هاى اسلامى است ، پس از شرحى مى نویسد: نسخه اى از شرح شافیه او در علم صرف نزد ماست که فاضل هندى آنرا تصحیح نموده، و در آخر از اینکه آنرا بدست آورده و در تملک دارد اظهار مسرت نموده و نوشته است: الحمد لله الذى اطلع هذا النجم الزاهر بل البدر الباهر فى اقلیم ملکى البائر.

تذکر یک نکته:

۱.باید دانست که (رضى) در میان علماى شیعه به سه تن اطلاق مى شود.

۲.محمد بن حسین موسوى بغدادى معروف به (سید رضى) مؤلف کتاب با عظمت نهج البلاغه .
۳.نجم الائمه رضى که (شیخ رضى) و (شارح رضى) هم خوانده مىشود (مورد بحث ما).
۴.درآقا رضى قزوینى مؤلف کتاب لسان الخواص .
بین ۳ تن اولى و دومى معروفتر هستند و شاخصه هرکدام این است که اولى سید است و دومى شیخ. و این پسوند خود نشانه خوبى براى امتیاز این دو دانشمند بزرگوار عالم تشیع است.

وفات:

عدم ثبت شرح حال وى در مصادر قدیمى باعث شده که در سال وفات او اختلاف شود به نحوى که برخى آنرا سال ۶۸۴ هـ.ق نوشته اند، اما در آخر نسخه شافیه تصریح شده که کتاب در سال ۶۸۸ هـ.ق به پایان رسیده است. همین نکته ثابت مى کند که شیخ رضى لا اقل تا این زمان حیات داشته است.