بخشهای ویژه » محرم و عاشورا »

سیره ائمه اطهار (ع) در زنده نگه داشتن عاشورا

اشاره:

در میان حوادثى که در طول تاریخ بشریت به وقوع پیوسته، هیچ نهضت و حرکتى به پویایى و برجستگى قیام عاشورا نیست؛ نهضتى که در سرزمینى محدود، زمانى کوتاه و با فداکارى افراد معدودى رخ داد، اما توانست الگویى عملى براى آزاد مردان جهان ارائه کند و براى همیشه به عنوان انقلاب بزرگ بر تارک تاریخ بشر بدرخشد. در این مقاله سیره ائمه اطهار (ع) در زنده نگه داشتن عاشورا مورد اشاره قرار گرفته است.

 

آنچه بیش از همه حادثه کربلا را پرفروغ و سازنده جلوه می دهد، سیره ائمه اطهار علیهم السلام در زنده نگه داشتن این حماسه زیبا و احیاى آن فرهنگ است. امامان معصوم (ع) على رغم این که در دوران امامت خویش در محدودیت هاى شدیدى به سر مى بردند و حاکمان مستبد اموى و عباسى سایه شوم خود را بر شهرهاى اسلامى گسترده بودند، ولى با اتخاذ تصمیم های صحیح و موضع گیرى هاى مناسب و با استفاده از مؤثرترین شیوه ها توانستند از فرهنگ عاشورا و دستاوردهاى ارزشمند آن به صورت شایسته پاسدارى کنند و راه حماسه آفرینان کربلا را تداوم بخشند.

آنان این واقعه را به دید معجزه نگریسته اند و در سیره عملى خود به عنوان راهکارهاى مؤثر و زنده براى مبارزه علیه ظلم و ستم از آن بهره جسته اند که در این مقاله به روش هاى عملى آنان جهت حفظ این نهضت از تحریفات و زنده نگه داشتن آن اشاراتى گذرا خواهیم داشت.

توصیه به سوگوارى و عزادارى

ماه محرم الحرام از دیر باز مورد توجه و احترام مردم بوده است. ولى در فرهنگ شیعه به خاطر شهادت سومین پیشواى شیعیان و اصحاب او در سرزمین کربلا، این روز از جایگاه والایى برخوردار است. دهم ماه محرم با رخداد قیام سیدالشهدا (ع) در بین امامان (ع) و دوستداران اهل بیت به عظیم ترین روز سوگوارى و ماتم تبدیل شد.[۱] پیشوایان معصوم (ع) همواره جهت زنده نگه داشتن یاد و خاطره عاشورا، شیعیان را به سوگوارى و عزادارى توصیه نموده و اثرات و ثمرات این شعائر را تشریح مى نمودند. راز این که ائمه هدى (ع) بر ماتم سرایى شهداى کربلا تأکید نموده اند این است که: اولا دشمنان و مخالفان اهل بیت (ع) این روز را به جشن و سرور سپرى مى کردند و ثانیا این عزادارى ها و سوگوارى ها اگر آگاهانه، خالصانه و سازنده باشد، دل صاحب عزا را با دل حماسه سازان دشت نینوا پیوند مى دهد و این ارتباط خود باعث ازدیاد معرفت و قرب به بارگاه ملکوتى خواهد شد.

امام صادق (ع) در توصیف مصائب روز عاشورا این گونه فرمودند: «اما روز عاشورا روزى است که در آن حسین (ع) میان یارانش کشته بر زمین افتاد و یاران او نیز اطراف او بر خاک افتاده و عریان بودند.»[۲]

امام رضا (ع) دراین باره مى فرماید: «هر کس تلاش در رفع نیازهایش را در عاشورا به خاطر به پاداشتن عزا ترک کند، خداوند حوائج دنیا و آخرتش را برآورده سازد و هر کس عاشورا را روز مصیبت خویش قرار دهد، خداوند تبارک و تعالى روز قیامت را روز شادى و خوشحالى او قرار مى دهد.» [۳]

همچنین امام صادق (ع) فرمودند: «روز شهادت امام حسین (ع) سوزناک ترین روزهاست.» [۴]

در سیره اهل بیت عصمت و طهارت (ع) هرچه بیشتر تفحص گردد، مشاهده مى شود که آن بزرگواران براى ترویج فرهنگ عاشورا و تطبیق آن بر مصادیقش بر اساس مقتضیات هر عصر، اهتمامى وافر و تأکیدى مصرانه داشته اند. امام باقر (ع) در تعقیب این هدف و توجه دادن مردم به ستمى که بر اهل بیت (ع) روا شده، وصیت مى کند تا ده سال در موسم حج در منا براى امام حسین (ع) و همراهانش عزادارى کنند.[۵]

آن حضرت بودجه اى را براى چنین امرى اختصاص داد. عزادارى گروهى در ایام حج و سرزمین حساس منا، سؤالات معنادارى را در اذهان ترسیم مى کند و این خود بهترین نوع مبارزه غیر مستقیم ائمه (ع) براى توجه دادن افکار عمومى بر ضد جنایات اموى بود.

ائمه هدى (ع) غیر از آن که قولا و عملا در سیره و رفتار خود در جهت برپایى مجالس سوگوارى براى اباعبدالله (ع) تأکید و اصرار داشته اند، از مردم خواسته اند که در این امر مهم کوتاهى نکنند و به آنان نوید داده اند که براى عزاداران حسینى پاداش بسیار ویژه اى در نظر گرفته شده است.

از منابع روایى چنین برمى آید که هر کس بر مصائب ائمه خصوصا امام حسین (ع) بگرید و از این بابت محزون گردد:

۱. در روز جزاء با ائمه هدى (ع) محشور خواهد بود.[۶]

۲. حضرت سیدالشهدا (ع) براى سوگوار خود از خداوند طلب آمرزش مى کند.[۷]

۳. عزادار اباعبدالله (ع) مصداق کسى است که در شادى اهل عترت شادمان و در حزن آنان اندوهناک و محزون است.[۸]

۴. در هنگام احتضار سوگوار اباعبدالله (ع)، ائمه هدى (ع) حاضر مى شوند و عزرائیل را به مراعات حال وى توصیه مى کنند، به حدى که ملک الموت از مادر نسبت به او رئوف تر می شود.[۹]

۵. سوگوار حماسه ساز عاشورا، از آب گواراى کوثر جرعه هایى مى نوشد و به میوه هاى جنت متنعم مى شود.[۱۰]

۶. شفاعت رسول خدا (ص) شامل عزاداران امام حسین (ع) مى شود.[۱۱]

۷. قبر ماتم دار کربلا نورانى است و از عذاب برزخى مصون است.[۱۲]

۸. حقی بر خداوند ایجاد می شود که او را عذاب نکند.[۱۳]

۹. سوگواران و زائران در پرتو عرش الهى در مجلس منور در محضر اباعبدالله (ع) هستند. [۱۴]

گریستن و گریاندن

گریه براى مصائب امام حسین (ع) نوعى پیوند با راه و روش و هدف آن حضرت است که باعث آمادگى براى مبارزه و جهاد در راه خدا مى شود و نیروى ایمان و عقیده را از هر جهت بسیج مى کند و ناامیدى و زبونى را از انسان دور مى نماید. از آن جا که شهادت سالار شهیدان و یاران باوفایش از منظر عمومى، آثار ویرانگرى براى حکومت بنى امیه و سال ها بعد براى بنی عباس داشته و مشروعیت حاکمان این دو سلسله را زیر سؤال برده بود، براى این که این تراژدى غم بار به دست فراموشى سپرده نشود، امامان (ع) با گریه بر شهیدان نینوا و زنده نگه داشتن یاد و خاطره جانبازى هاى آنان، اهداف شهیدان کربلا را دنبال مى کردند. عظمت حادثه کربلا به قدرى دل خراش بود که شاهدان آن مصیبت تا زنده بودند آن را فراموش نکردند.

امام سجاد (ع) در مناسبت هاى گوناگون بر عزیزانش گریه مى کرد. اشک هاى آن حضرت عواطف را برمی انگیخت و در اذهان مخاطبان مظلومیت شهداى کربلا را ترسیم مى نمود. امام سجاد (ع) بنیان گذار فرهنگ گریه در میان مؤمنان بود و طى ۳۵ سال امامتش به این روش ادامه داد، [۱۵] تا جایى که یکى از «بکائین (بسیار گریه کننده) پنج گانه تاریخ»[۱۶] نامیده شد. وقتى راز آن همه گریه را از حضرت مى پرسیدند، ایشان مصائب جان گداز کربلا را بازگو مى کرد و مى فرمود: «مرا ملامت نکنید. همانا یعقوب (ع) پس از آن که یک فرزند خود را از دست داد، آن قدر گریست تا از غصه چشم هایش سفید شد، در حالی که یقین به مرگ فرزندش نداشت. ولى من به چشم خود در نصف روز دیدم که چهارده نفر از اهل بیت مرا سر بریدند.» [۱۷]

او نه تنها خود در سوگ شهداى کربلا مى گریست، بلکه شیعیان و مؤمنان را نیز ترغیب به گریستن بر آن شهدا مى کرد و مى فرمود: «هر مؤمنى که بر شهادت حسین (ع) بگرید به طورى که اشک بر گونه هایش جارى شود، خداوند براى او غرفه هایی در بهشت آماده مى سازد که تا ابد در آن اقامت خواهد گزید.» [۱۸]

امام صادق (ع) فرمودند: «على بن الحسین (ع) به یاد عاشورا بیست سال گریست و هرگز طعامى نمى خورد مگر این که گریه مى کرد.» [۱۹]

همچنین امام رضا (ع) فرمودند: «گریه کنندگان باید بر کسى همچون حسین (ع) گریه کنند، زیرا گریستن بر او گناهان بزرگ را فرو مى ریزد.»[۲۰]

امام صادق (ع) در روایتی دیگر فرمودند: «هر ناله و گریه اى مکروه است، مگر ناله و گریه بر حسین (ع).»[۲۱]

این اشک ها و گریه ها در عزاى مظلوم کربلا، فریاد مداوم علیه ستمگران و ابلاغ پیام خون مطهر شهدا بود. اگر گریه هاى ائمه (ع) نبود، حادثه عاشورا از خاطره ها محو مى شد و شعاع این مشعل فروزان فروکش مى کرد.

گریه عالم وجود در عزای امام حسین (ع)

مسأله گریه نظام هستى، به ویژه گریه آسمان بر شهادت حضرت اباعبدالله (ع) در روایات منقول از ائمه هدى (ع) منعکس شده است. راز این گریه، نشان دادن عظمت این مصیبت است به نحوى که در جزء جزء عالم هستى تأثیر آن نمود پیدا کرده است.

پس از بازگشت اهل بیت عصمت و طهارت (ع) از کربلا و ورود به مدینه، امام سجاد (ع) ضمن خطبه اى چنین فرمودند: «اى مردم! پس از این مصیبت عظمى کدام یک از مردانتان می تواند شاد باشد یا کدامین چشم مى تواند اشکش را حبس کند؟ همانا آسمان هاى هفت گانه بر قتل او گریستند و دریاها با امواجشان و آسمان ها با ارکانشان و زمین با پهنه وسیعش و درختان با شاخه هایشان و ماهیان اعماق دریا و ملائکه و اهل آسمان بر شهادت او گریستند.» [۲۲]

امام صادق (ع) در روایتى به صحابى بزرگوارش زراره فرمودند: «اى زراره! آسمان تا چهل روز بر حسین (ع) خون بارید و زمین تا چهل روز تار و تاریک بود و خورشید تا چهل روز گرفته و نورش سرخ بود و کوه ها تکه تکه شده و پراکنده گشتند و دریاها روان گردیده و فرشتگان تا چهل روز بر آن حضرت گریستند.»[۲۳]

همچنین امام رضا (ع) در روایتى به گریه آسمان هاى هفت گانه و زمین اشاره نموده اند. [۲۴]

از روایاتى که گذشت مى توان چنین استنباط کرد که اصل مسأله گریه هستى بر شهادت امام حسین (ع) امرى قطعى بوده که خود شاهدی براى زنده نگه داشتن این قیام است.

ترغیب شاعران به سرودن شعر و مرثیه

برپایى مجالس نوحه خوانی و خواندن شعر و مرثیه از عباداتى است که داراى ثواب و پاداش فراوانى در نزد پروردگار است.

امام صادق (ع) مى فرماید: «حمد و ستایش خداوندى را که در میان مردم کسانى را قرار داد که به سوى ما مى آیند و ما را مدح مى کنند و براى ما مرثیه مى خوانند.»[۲۵]

این نشان دهنده جایگاه «مرثیه» و «مدح» در فرهنگ شیعه و در راستاى احیاى فرهنگ اهل بیت (ع) است.

بیان مصائب و مراثى سرور شهیدان امام حسین (ع) به اندازه اى مهم و ضرورى است که پیشوایان معصوم (ع) همواره بدان سفارش کرده و خواستار زنده نگه داشتن نام و یاد آن امام (ع) به این شیوه شده اند. آنان خود نیز بدین امر پایبند بوده و در بزرگداشت این واقعه جان سوز، قلبى سوزان و زبانى نوحه گر داشته اند.

استاد شهید آیت الله مرتضى مطهرى (ره) در این زمینه مى نویسد: «ائمه دین خواستند قیام امام حسین (ع) به صورت یک مکتب و به صورت یک مشعل فروزان همیشه باقى بماند. این یک چراغى است از حق، از حقیقت دوستى و از حقیقت خواهى. این مکتب یک ندایى از حق طلبى، حریت و آزادى است و ائمه خواستند این مکتب آزادى و این مکتب مبارزه با ظلم براى همیشه باقى بماند. در زمان خود ائمه اطهار (ع) که این دستور صادر شد، سبب شد که جریان زنده و فعال و انقلابى به وجود آید. نام امام حسین (ع) شعار انقلاب علیه ظلم گشت، یک عده شاعر انقلابى به وجود آمدند مانند: کمیت اسدى، دعبل خزایى، سید حمیرى و…کمیت اسدى مى دانید کیست؟ همان کسى که با اشعارش از یک سپاه بیشتر براى بنى امیه ضرر داشت.» [۲۶]

مشهور است که چون اهل بیت عصمت و طهارت (ع) از شام به مدینه بازگشتند، در حوالى مدینه براى مدتى کوتاه اقامت نمودند. اهالى مدینه با شور و شوق خاصى به استقبال آنان رفتند. در میان استقبال کنندگان فردى بود به نام «بشیر بن جذلم» که چون امام سجاد (ع) او را دید، فرمود: «اى بشیر! پدرت شاعر بود. آیا تو هم از شاعرى بهره داری؟» وى جواب داد: «آرى! خود نیز شاعر هستم.» حضرت فرمودند: «ابیاتى بسراى و خبر ورود اهل بیت (ع) و مصیبت جان گداز کربلا را اعلام کن.» بشیر مى گوید بر مرکب خود سوار و با عجله وارد مدینه شدم و صدا به گریه بلند کردم و این اشعار را خواندم:

یا اهل یثرب لامقام لکم بها

قتل الحسین و ادمعى مدرار

الجسم منه بکربلا مضرّج

و الرأس منه على القناه یدار

یعنى: اى اهل یثرب (مدینه) دیگر در شهر نمانید چون حسین (ع) کشته شد. پس اشک فراوان از گونه ها جارى کنید. بدنش در کربلا آغشته به خون شده و سر مطهرش را بر سر نیزه کردند.

بعد از این مرثیه، شهر مدینه شکل ماتم به خود گرفت. همه اهل شهر از منازل بیرون آمدند و به گریه و زارى پرداختند و این ماتم سرایى تا چندین روز ادامه داشت.

در عصر امامت ائمه (ع) شعرایى چون کمیت اسدى، سید حمیرى، دعبل خزایى و… به سفارش آن بزرگواران براى فداکاران کربلا به مرثیه گویی پرداختند. اشعار حماسى و عمیق این یاران اهل بیت (ع) بنى امیه و بنی عباس را در هراس افکنده بود. [۲۷]

شاعر و مداح اهل بیت (ع) دعبل خزایى این گونه نقل کرده است: ایام محرم بود که به زیارت امام هشتم على بن موسی الرضا (ع) رفتم. دیدم آن حضرت با حالت حزن و اندوه نشسته و اصحاب هم دور او جمع شده اند. چون مرا دید، فرمود: «اى دعبل! دوست دارم شعرى بخوانى، زیرا این روزها غم و اندوهى است که بر خاندان ما رفته است و کسى که بر مصیبت جدم امام حسین (ع) بگرید، خداوند گناهان او را مى آمرزد.» سپس آن حضرت از جاى خویش برخاست و پرده اى را نصب کرد و اهل خانه را در پشت آن پرده قرار داد تا در مصائب جدشان عزادارى کنند. در این حال رو به سوى من کرد و فرمود: «براى جدم حسین (ع) مرثیه اى بخوان.» دعبل مى گوید: اشعارى خواندم به طورى که صداى گریه امام رضا (ع) و اهل بیت او بلند شد. [۲۸]

«زید شجام» مى گوید: با جمعى از کوفیان نزد امام جعفر صادق (ع) بودیم که جعفر بن عفان وارد شد. امام صادق (ع) او را نزدیک خود جاى داد. سپس فرمود: «شنیده ام تو برای عزادارى امام حسین (ع) خوب شعر مى گویى»، گفت: بلى! فرمود: «بگو!» پس جعفر شعرى درباره امام حسین (ع) سرود به طورى که امام صادق (ع) و تمام اطرافیان گریستند. سپس امام (ع) فرمود: «اى جعفر! به خدا قسم دیدم ملائکه اشعار تو را درباره حسین (ع) مى شنوند و آن ها هم گریه مى کنند. اى جعفر! خداوند همین الان بهشت را بر تو واجب کرد و گناهانت را بخشید.» [۲۹]

سفارش به زیارت سالار شهیدان

از شیوه هایی که امامان (ع) براى احیاى نهضت عاشورا به کار گرفتند، توجه فراوان به زیارت امام حسین (ع) بود. سفارش هاى فراوانى که از خاندان عترت و طهارت در باب بزرگداشت مقام آن حضرت و زیارت آن امام مظلوم در اوقات مختلف به ما رسیده است، عمق و میزان مقام الهى سالار عشق را به وضوح بیان مى کند.

امام سجاد (ع) در سخنان گهربار خویش، سفارش زیادى به زیارت امام حسین (ع) داشت. ایشان بعد از بازگشت به مدینه در بیرون شهر خیمه اى برپا کرد و چندین سال در آن اقامت گزید تا ملاقاتى با دشمنان عترت نداشته باشد. حضرت پیوسته در طول این مدت به قصد زیارت پدر و جد خویش به عراق مى آمد، ولى کسى متوجه نمى شد. [۳۰]

امام صادق (ع) فرموده اند: «اگر مردم فضیلت زیارت قبر امام حسین (ع) را مى دانستند از شوق جان مى باختند.» [۳۱]

سدیر صیرفى مى گوید امام صادق (ع) به من فرمود: «اى سدیر! آیا هر روز حسین (ع) را زیارت مى کنى؟» عرض کردم: «فدایت شوم نه»، فرمود: «چقدر جفاکار هستى!» سپس فرمود: «آیا هر جمعه او را زیارت مى کنى؟» عرض کردم نه، فرمود: «آیا هر ماه او را زیارت مى کنى؟» عرض کردم نه. فرمود: «آیا هر سال او را زیارت مى کنى؟» عرض کردم گاهى. حضرت فرمود: «شما به حسین (ع) چقدر جفا مى کنید! آیا نمى دانى که خداوند عز و جل دو میلیون فرشته دارد که پریشان حال بر حسین (ع) گریه مى کنند و او را زیارت مى کنند و خسته نمى شوند؟ چه مانعى دارد که قبر حسین (ع) را در هر جمعه پنج بار و یا در هر روز یک بار زیارت کرده باشى؟» عرض کردم: «فدایت شوم. میان ما و قبر حسین (ع) بسیار فاصله است.» حضرت فرمود: «زیارت را از راه دور انجام بده و آن بدین گونه است؛ برو بالاى پشت بام و به راست و چپ توجه کن. آن وقت سر به طرف آسمان بلند کن سپس به طرف قبله توجه کن و بگو: «السلام علیک یا اباعبدالله الحسین. السلام علیک و رحمه الله و برکاته» اگر چنین کنى براى تو یک زیارت مى نویسند معادل یک حج و یک عمره.» [۳۲]

امام رضا (ع) فرمودند: «هر کس قبر امام حسین (ع) را در کنار رود فرات زیارت کند، مانند کسى است که خداوند را در بالاى عرش زیارت کرده است ». [۳۳]

در آخر توجه به این نکته مهم است که از سیاست هاى ثابت و تغییرناپذیر امامان معصوم (ع) بعد از شهادت سالار شهیدان احیاء این نهضت بود. تأکید آنان بر عزادارى، گریه، فضائل، زیارت و… از عاشورا مشعلى جاویدان ساخت و کربلا را به صورت بزرگ ترین دژ مقاومت امت اسلامى در برابر کفر و نفاق و بیداد درآورد. امروزه با استفاده از سیره ائمه هدى (ع) عاشوراى حسینى سمبل ظلم ستیزی و عدالت خواهی و راه رهایى مظلومان جهان از سلطه مستکبران شناخته مى شود. اگرچه در طول تاریخ از سوى کوردلان تلاش هایى براى فراموش شدن نام حسین (ع) و خاموشى این مشعل هدایت صورت گرفته است، اما همه این تلاش هاى مذبوحانه نشانه وحشت آنان از جوشش خون پاک حسینى در رگ هاى نسل جوان است و على رغم همه این کوشش ها هر روز گرایش دل هاى صالحان و مؤمنان به سوى عاشورا و محرم افزون تر و گسترده تر مى گردد و محبت حسینى دل هاى مظلومان جهان را شیداى فرزند فاطمه (س) مى کند.

پی نوشت

[۱] ماهنامه مبلغان، شماره ۳۹، ص ۷۱٫

[۲] وَ اَمّا یَومَ عاشوراءَ فَیَومٌ اُصیبَ فیه الحُسین صریعاً بینَ اَصحابِهِ و اصحابُهُ حَولَهُ صَرعى عُراهٌ، اصول کافى، کلینى، ج ۴، ص ۱۴۷٫

[۳] من ترک السّعى فى حوائجه یوم عاشوراء قضى الله له حوائج الدّنیا و الآخره و من کان عاشوراء یوم مصیبته جعل الله عزّ و جلّ یوم القیامه یوم فرجه و سروره؛ عیون اخبار الرّضا، شیخ صدوق، ج ۱، ص ۲۹۸٫

[۴] انّ یوم الحسین اعظم مصیبهً من جمیع سائر الایّام؛ همان، ص ۲۲۵٫

[۵] کافی، ج ۵، ص ۱۱۷٫

[۶] بحارالانوار، ج ۴۵، ص۲۵۷٫

[۷] کامل الزیارات، ص۱۰۳٫

[۸] امالی صدوق، ص۱۳۰٫

[۹] کامل الزیارات، ص ۱۰۱٫

[۱۰] کامل الزیارات، ص ۱۰۲٫

[۱۱] بحار الانوار ، ج۴۴ ، ص۲۹۲٫

[۱۲] ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، ص۴۳٫

[۱۳] وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۴۵۲٫

[۱۴] امالی صدوق، ص۱۳۰٫

[۱۵] امالى شیخ صدوق، ص ۱۴۰٫

[۱۶] حضرت آدم (ع)، حضرت نوح (ع)، حضرت یعقوب (ع)، حضرت فاطمه (س) و امام سجاد (ع).

[۱۷] امالى شیخ صدوق، ص ۱۴۰٫

[۱۸] ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، شیخ صدوق، ص ۸۳٫

[۱۹] بحارالانوار، مجلسى، ج ۴۶، ص ۱۰۸٫

[۲۰] فعلى مثل الحسین فلیبک الباکون فانّ البکاء علیه یحطّ الذّنوب العظام؛ همان، ج ۴۴، ص ۲۸۳٫

[۲۱] کلّ الجزع و البکاء مکروهٌ سوى الجزع و البکاء على الحسین؛ همان، ج ۴۵، ص ۳۱۳٫

[۲۲] عوالم العلوم و المعارف، عبداللّه بحرانى، ج امام حسین (ع)، ص‏۴۵۹٫

[۲۳] بحارالانوار، ج ۴۵، ص ۲۰۷ . ۲۰۶٫

[۲۴] همان، ج ۴۴، ص ۲۸۶٫

[۲۵] الحمدلله الّذى جعل فى النّاس من یفد الینا و یمدحنا و یرثى لنا؛ وسایل الشیعه، حر عاملى، ج ۱۰، ص ۴۶۹٫

[۲۶] ده گفتار، شهید مطهرى، ص ۲۵۶٫

[۲۷] مجله پاسدار اسلام، شماره ۱۶۳، تیر ۱۳۷۴، ص ۳۲٫

[۲۸] بحارالانوار، ج ۴۵، ص ۲۷۵٫

[۲۹] وسایل الشیعه، ج ۴، ص ۵۹۴٫

[۳۰] الامام زین العابدین، علامه مقدم، ص ۴۲٫

[۳۱] لو یعلم النّاس ما فى زیاره قبر الحسین (ع) من الفضل لماتوا شوقاً؛ ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص ۳۱۹٫

[۳۲] وسایل الشیعه، ج ۱۰، ص ۳۸۶٫

[۳۳] من زار قبر ابى عبداللّه بشطّ الفرات کان کمن زار الله فوق عرشه؛ همان، ص ۱۸۳٫

منبع:ماهنامه پاسدار اسلام، شماره ۲۸۴