سید هاشم بحرانی(ره)

سید هاشم بحرانی مفسر بزرگ شیعه در دوران صفویه

سید هاشم بحرانی (حدود ۱۰۵۰ – ۱۱۰۷ / ۱۱۰۹ ق)

محدث ، مفسر۱قرن های ۱۱و ۱۲ ق .

هاشم به سلیمان بن اسماعیل حسینی توبلی ، ازنوادگان سید مرتضی واهل کتکان ، قریه ای درتوبلی بحرین . دردیارخود رشد کرد وسپس رهسپارنجف و مشهد شد . درمشهد ، ازکسانی چون عبد العظیم بن عباس استرآبادی ، عالم فقیه اخباری ، کسب فیض کرد ودرنجف هم محضرشیخ فخرالدین طریحی را درک کرد (بحرانی ، هاشم ، البرهان فی التفسیر ، ج ۴ ، ص ۵۵۱؛ همو مدینه المعاجز ، ج ۴ ، ص ۳۱۱- ۳۱۲) . عبدالعظیم استرآبادی شاگرد بلافصل شیخ بهائی وخود ازبزرگان وسردمداران اخباری بود وطریحی هم به اندیشۀ اخباری گرایش یافت .

سید هاشم دربحرین به مقامات مهمی دست یافت ومقام قضا ورسیدگی به امور حسبه (معادل شهرداری امروزین) را عهده دار شد . هم چنین ، مأموریت ساماندهی اموراجتماعی ورسیدگی به مشکلات مظلومان را دردیوان مظالم برعهده داشت (بحرانی ، یوسف لؤلؤه البحرین ، ص ۶۳ ؛ بلادی ، ص ۱۳۹) . پس ازگذشت محمد بن ماجد ماحوزی دربحرین ، رسماً زعامت فقهی ومرجعیت دینی – اجتماعی آن سرزمین را عهده دارشد . ازشاگردان اویند حرعاملی ، شیخ حسن بحرانی ، علی بن عبدالله بن راشد مقایی بحرانی ، محمود بن عبدالسلام معنی ، سلیمان بن عبدالله ماحوزی (حرعاملی ، امل الآمل ، ج ۲ ص ۳۴۱؛ بحرانی ، یوسف ، همان ، ص ۷۵ ؛ حرزالدین ، ج ۲ ، ص ۳۲۹ – ۳۳۰؛ حسینی ، تراجم الرجال ، ج ۲ ، ص۸۶۳ ؛ همو ، تلامذه المجلسی ، ص ۲۲) . وی دردیارخود درگذشت وهمان جا به خاک سپرده شد (بحرانی ، یوسف ، لؤلؤه البحرین ، ص ۶۴ ؛ امین ، اعیان الشیعه ، ج ۱۰ ، ص ۲۴۹)

سید هاشم بحرانی آثاربسیاری دارد که شماری ازان ها درزمینۀ علوم قرآن وتفسیراست والمحجه فی ما نزل من القرآن فی القائم الحجه یکی ازآن هاست دراین اثر ،

چنان که ازنامش برمی آید درشأن حضرت مهدی (عج) بررسی شده است . اللوامع النورانیه نیزدروصف آیات راجع به فضایل امام علی (ع) است . الهادی وضیاء النادی والهداه القرآنیه  ونورالانوارفی تفسیرالقرأن ازدیگر آثار اوست (آقا بزرگ طهرانی ، الذریعه ، ج ۲۵ ، ص ۱۵۴؛ شهیدی صالحی ، ص ۲۴۲ ؛ فهیمی تبار ، ص ۷۹) . افزون براین آثار ، یکی ازمهم ترین اسباب شهرت بحرانی کتاب تفسیری البرهان فی تفسیر القرآن اوست که یکی ازمهم ترین تفاسیرروایی شیعی ، به ویژه درقرن های متأخر ، است . این اثردرشرعیات وموضوعات قصص واخبارواحادیث نبوی وفضایل اهل بیت (ع) وتناسب آن ها با آیات قرآن تدوین شده است . (بحرانی ، سید هاشم ، البرهان ، ج ۱، ص ۴) . مؤلف درمقدمۀ اثرخود آورده که علم به قرآن شامل حذف و اضمار(حذف نام امام معصومی که خود منبع حدیث است وبسنده کردن به ضمیر غایب) وحقیقت ومجازوغیره است وبی شک تثبیت این مفاهیم برای قاری نیازمند فراگیری آن ازاهل تنزیل وتأویل است .

ازهمین رو ، وی برآن نظربود که درعصر خود نااهلان برقرآن دست یافته اند وبه توضیح و تفسیروتبیین مفاهیم آن برای جامعه پرداخته اند واین آفتی است بزرگ برای جامعۀ ؛ چون سبب بروزسبک های جدیدی شده که درآن ها با روایات اهل بیت (ع) کم ترتوجه می شود . به همین سبب ، با احساس مسؤلیت وبا اعتقاد به این که علوم قرآنی فقط نزد اوصیای نبی اکرم (ص) مجموع است وفقط امامان (ع) توان تفسیری قرآن برایشان مهیاست ، التفات به روایات ایشان را سرلوحۀ کارخویش قرارداد (همان جا) . این تفکروشیوۀ عملکرد بحرانی دقیقاُ با رویکرد عصری به بازگشت به روایات اهل بیت (ع) ودررأس آن عنایت تام به کتب اربعۀ کاملاً همسوست . وی تفسیرخود را ، پس ازمقدمه ای کوتاه ، به سبک تفسیرعلی بن ابراهیم قمی وبا پرداختن به عظمت واهمیت قرآن و ثقلین آغازکرده و سپس سوره ها را به ترتیب بررسی وروایات امامان (ع) را دربارۀ هرآیه نقل کرده است . اوفقط به نقل روایات واخباربسنده کرده و ، با حذف سلسلۀ اسانید وانتقال آن ها به انتهای هربخش ، استفاده ازمتن را آسان ساخته است .

تفسیرالبرهان همۀ قرآن را دربردارد ودرآن مکی بودن ومدنی بودن آیات مشخص وروایات درفضلیت وخواص آن ها یاد شده وهرآیۀ به کمک روایات تفسیرشده است . بحرانی درتفسیرخود غالباً فقط آیات نیازمند توضیح را به همراه روایات مربوط به آن ها آورده است (علی زاده ، ، رقیه ، ص ۱۵۶) . ازشاخصه های مهم این اثرآن است که مؤلف درموارد لازم ، به ویژه درمورد اسرائیلیات ، با نقل روایات معصومان (ع) ، ازروایات ابهام زدایی کرده و خواننده را درسردرگمی وانهاده است . البته بهره گیری بحرانی ازروایات اهل بیت (ع) عجیب نیست ؛ چه ، اساس اندیشۀ وی دفاع ازمبانی تفکرشیعی وحفظ اخباروروایات اهل بیت (ع) بوده است . به همین سبب ، درتدوین تفسیرالبرهان ، روایات واحادیث اهل سنت را جداگانه درانتهای کتاب آورده شده است .

پی نوشت ها:

بحرانی ، هاشم (۱۴۱۳) . « مدینه المعاجز ، به کوشش عزت الله مولایی همدانی ، قم .

 (۱۳۴۴) . البرهان فی تفسیرالقرآن ، تصحیح محمد عبدالمطلب بکاء ونجی الله تفرشی ، تهران ، چاپ خانۀ آفتاب .

بحرانی ، یوسف (۱۳۶۳) . الحدائق الناضره ، قم .

(بی تا) . لؤلؤه البحرین ، قم ، موسسه آل البیت .

حر عاملی ، محمد، (۱۳۸۵ق) . امل الآمل ، به کوشش احمد حسینی ، بغداد .

امین ، محسن (بی تا) . اعیان الشیعه ، بیروت ، دارالتعارف للمطبوعات .

حرزالدین ، محمد (۱۴۰۵ق) . معارف الرجال ، قم ، ج ۲ .

امین ، محسن (بی تا) . اعیان الشیعه ، بیروت ، دارالتعارف للمطبوعات .

آقا بزرگ طهرانی ، محمد محسن (۱۳۶۶) ، طبقات اعلام الشیعه (احیا ، الداثر من القرن العاشر) ، تصحیح علی نقی منزوی ، تهران ، دانشگاه تهران .

فهیمی تبار ، حمید رضا (۱۳۶۸) . « اجتهاد و روش شناسی درتفسیرالبرهان » ، مطالعات قرآن وحدیث ، ش ۱.

علی زاده ، رقیه (۱۳۸۸) . « بررسی کتاب البرهان فی تفسیرالقرآن » ، بینات ، س ۱۶ ، ش ۳ .

منبع: نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران