سید نعمت الله جزایری

فقیه ، مفسر ، محدث میانه رو و مصلح دینی – اجتماعی و از رجال حوزی قرن های ۱۱و ۱۲ ق . سید نعمت الله فرزند عبدالله مصلح دینی – اجتماعی وازرجال خوزی ایرانی . جزایری با درایت وشیوه ای عالمانه ، درپایان کتاب پرشهرت الانوارالنعمانیه ، که آن را در۱۰۸۹ ق تألیف کرده (الانوار ، ج ۱، ص ۳۴۰) ، خود نگاشتی اززندگانی خود
به دست داده است. او در صباغیه ، از قُرای بصره، متولد شد و نزد پدر و برخی بزرگان علوم پایه و به ویژه قرآن را فراگرفت . کودک بود که برادرش ، سید نجم الدین او را همراه خود به حویزه (هویزه) برد و در آن جا ادبیات عرب را نزد شیخ حسین سبتی فرا گرفت . دشواری زندگی در آن دیار ، به ویژه بضاعت اندک مالی ، دو برادر را راهی شیرازکرد .

او در این دوره برای گذران زندگی ، در کنار تعلیم و تربیت ، برای امرار معاش به استنساخ برخی کتاب ها هم می پرداخت . در این شهر ، منطق را از حکیم شاه ابوالولی شیرازی و فلسفه را از ملا ابراهیم فرزند ملا صدرا و فقه و اصول را از شیخ جعفر بحرینی و سید هاشم احسایی و عبدالعلی حویزی و شیخ صالح بن عبدالکریم فراگرفت (همان ، ج ۴ ، ص ۳۰۸) . سپس به اصفهان رفت و در آن جا با محمد باقر مجلسی آشنا شد و نزدیک به چهارسال در منزل او زیست و امکان آن را یافت تا با مجلسی اول هم ارتباط داشته باشد و از او دانش بیاموزد .

از دیگر استادان و مشایخ او در آن دیار می توان از ملا محسن فیض کاشانی و حرعاملی و سید هاشم احسایی و محقق خوانساری و محقق سبزواری و میرزا رفیع طباطبایی و سید محمد جزایری نام برد (جزایری ، نعمت الله ، الانوار ، ج ۱، ص ۲۸۴ ؛ جزایری ، طیب ، ص ۴۲) .
جزایری ، که نزد بزرگان زمان خود دروس فراوانی آموخته بود ، در اصفهان به مدت هشت سال سبب شد تا برای استشفا به تربت مقدس ائمه (ع) در عتبات عالیات به عراق برود . چون شفا یافت ، به جزیره و از آن جا به حویزه (هویزه) رفت (جزایری ، نعمت الله ، الانوار ، ج ۴ ، ص ۳۱۸) و سپس به درخواست میرزا عبدالله مرعشی به شوشتر رفت و در خانۀ وی اقامت گزید .در نهایت ، پس از سفرهایی ، با پا فشاری شوشتریان ، به آن جا رفت و مورد استقبال مردم و فتحعلی خان ، حاکم شوشتر ، قرار گرفت ونزدیک مسجد جامع آن جا ساکن شد . حاج محمد تقی خان کلانتر ، ازبزرگان آن دیار ، مدرسه ای برای جزایری بنا کرد واو توانست درآن مدرسه به تعلیم وتربیت دانش اندوزان بپردازد (همان ، ج ۴ ، ص ۳۲۱) . علوم اسلامی ، که درشوشترمتروک مانده بود ، درزمان سید نعمت الله احیا شد . درمنابع نام شاگردان وی ، به ویژه بسیاری ازشاگردان اهل حویزه وشوشتر ، به چشم می خورد : شیخ یعقوب بختیاری حویزی ، قاضی نعمت الله بن محمد شوشتری ، محمد بن علی نجارشوشتری ، میرمحمد هادی بن محمد مرعشی شوشتری ، سید محمد شاه شوشتری ، قاضی مجد الدین دزفولی ، شیخ عوض حویزی ، ابوالحسن اصفهانی (جزایری ، طیب ، ص ۶۸) .
جزایری در۱۱۱۱ق برای زیارت بارگاه امام رضا (ع) به مشهد مقدس سفری کرد ودربازگشت به شوشتردرمیانۀ راه درخرم آباد بیمارشد ودرمنطقۀ پل دختردرگذشت ودرهمان جا به خاک سپرده شد .
جزایری ، با اعتقاد به وجود ظاهروباطنی برای قرآن ، تفسیربه رأی آیات اللهی را نکوهیده ومخصوصاً درکتاب لوامع الانوار ، که درشرح عیون الاخبارابن بابویه است (برای نسخه ها فکرت ، الفبایی ، ص ۴۸۶) ، با بهره گیری ازآیات فراوان قرآنی درامربه تدبر ، به اندیشیدن درقرآن توجه داده است (لوامع ، گ ۱۱) . برپایۀ همین نگاه به قرآن ، معتقد بود که هنگام نمازگزاردن قرائت صرفاً زبانی آیات کارآمد نیست وباید آن را فهمید وی ، با آگاهی کامل ازعلم قرائت ومباحث قرائی درزمینه های اختلافات واسناد وروایات هفت گانه و ده گانه وآیات القرآن وجزآن (الانوار ، ج ۲ ، ص ۳۵۶) ، نگاه خود به قرآن موجود را بیان کرده است .

ازنظراو ، درقرآن مدون عثمان روایات اهل بیت (ع) لحاظ نشده وقرآن اصیل همان قرآن امام علی (ع) است که آن را مخفی نگه داشته است . این قرآن اصیل پس ازآن حضرت دست به دست نزد همۀ امامان شیعه قرارگرفته ودرنهایت به امام مهدی (عج) رسیده است . اوبراساس روایات واخباربرآن بود که ، برای حفظ اتحاد مسلمانان ، باید تا زمان ظهورامامان زمان (عج) ازهمین قرائت موجود استفاده کرد تا آن که با ظهورآن حضرت امکان بهره بردن ازقرآن اصیل فراهم شود (همان ، ص ۳۶۱- ۳۶۴) .
ازموضوعات مهم درنظرجزایری جایگاه کتب اربعۀ شیعه است .افزون برآن که وی برای تکمیل شروح وحواشی مجموعۀ این کتب اربعه به شرح استبصاروتهذیب دست زد ، درجای جای آثارش هم توجه به این کتاب ها ونیزامهات آثارامامی هویداست . هم چنین ، درکل آثاراوتوجه به اسانید ورجال ومتون روایات (مقامات ، گ ۴۰۱[۱۴۴] بیانگراهمیت آن ها دراندیشۀ اوست . سید نعمت الله درجایی با گشودن مبحثی مفصل دربارۀ مصطلح الحدیث به تبیین وتقسیم بندی روایات ازمنظروثوق ونیزروش های جرح وتعدیل به منزلۀ بخشی ازدانش حدیث پرداخته است (کنزالمطالب ، گ ۳ ، ۴) . دراین میان ، مهم ترین شاخصه دراندیشۀ جزایری هماهنگ کردن آرا وعقاید گوناگون درسازۀ « خبر» است که درآثاراواین شیوه هماهنگ کردن مشاهده می شود .
به رغم دیدگاه اخباری ، توجه خاص اوبه فلسفه انکارناپذیراست وآنچه شاخصۀ اصلی سبک اویاد شد تلاش وی درهسو سازی وبرقراری هماهنگی میان فلسفه و روایات معصومان (ع) است (نورالبراهین ، ج ۱، ص ۳۲۴ ؛ لوامع ، گ ۶ ، ۹ ، جم) . او ، برخلاف بسیاری ازمعاصران والبته اخباریان دورۀ خویش ، که باوانهادن دلیل عقل و نیرتعقل اصولی به شکلی تک بُعدی به اخبارمی نگریستند ، تلاش کرد میان سمع وعقل پیوند زند . درنگاهی کلی به فلسفه وکلام نزد وی ، درمی یابیم که اندیشه وری و عقل گرایی دررویکرد او نمود دارد . درواقع ، آنچه جزایری ازملاصدرا به واسطۀ فرزند وی ، ابراهیم کسب کرده درنگاه اوبازخورده داشته است . تقسیم بندی او ازعقل ونقل وجایگاه والای استدلالات عقلی درنگاه او درآثارش هویداست (الانوار ، ج ۲ ، ص ۱۸۴ – ۱۸۵ ؛ ج ۳ ، ص ۸۰ ، ۱۰۱، ۱۰۳ ، ۱۳۱) . اوحتی با بیان روایتی به این امراشاره کرده که ثواب وعقاب اعمال نیزدایرمدارعقل انسانی است (همان ، ج ۲ ، ص ۱۸۵) .
باید توجه کرد که درذهن جزایری محوراصلی روایات شیعی است .درواقع ، او ابتنای همۀ مباحث را ، که سعی درهماهنگی وهمسویی آن ها داشت ، براخبارشیعی گذارده است . آثارسید نعمت الله به ترتیب زمان تألیف عبارت اند ازغایه المرام ، کشف الاسرار ، الانوارالنعمانیه ، کنزالمطالب ، مسکن الشجون ، زهرالربیع ، لوامع الانوار (زهرالربیع ، فصل اول ؛ کنز ، گ ۲ ؛ لوامع ، گ ۱۷۷) .
ازترتیب زمانی آثارکه بگذاریم ، جزایری آثاربسیاری درفقه وحدیث وتفسیرو رجال وعقاید وادب ونحوعرب وجزآن تألیف کرده که برخی ازآن ها منتشرشده است وباقی به صورت نسخه های عکسی درکتاب خانه ها نگه داری می شوند که فهرست آن ها درمتن شرح حال جزایری به قلم بسیاری کسان آمده است (رجایی ، ص ۲۸ – ۳۱؛ جزایری ، طیب ، ص ۱۰۶) .ازجملۀ این آثاراست غایه المرام (درشرح التهذیب) ، انیس الفرید معروف به نورالبراهین (درشرح التوحید ابن بابویه) ، هدیه المؤمنین و تحفه الراغبین (دراحکام طهارت وصلات) ، قاطع اللجاج شرح کتاب الاحتجاج ، ریاض الابرار(درمناقب ائمۀ الاطهار) ، عقود المرجان (درحواشی القرآن) (فکرت ، ص ۲۹۱؛ حرعاملی ، ج ۲ ص ۳۳۶ ؛ افندی ، ریاض العلماء ج ۵ ، ص ۲۵۴ – ۲۵۵ ؛ بحرانی ، لؤلؤه البحرین ، ص ۱۱۱؛ کنتوری ، ص ۱۰۴) . بسیاری ازاین آثاراززمان قاجاریه به بعد به فارسی ترجمه شد : ترجمۀ فارسی انوارنعمانی به قلم سیدعبدالرحمان وابوتراب کرمانشاهی در۱۲۲۶ ق به فرمان محمد علی میرزا قاجار (منزوی ، ج ۶ ، ص ۱۰۰) ؛ ترجمۀ فارسی وانگلیسی ازبخش انتهایی الانوارکه شرح حال خود مؤلف است (فانی ، ص ۳ – ۱۳) ؛ ترجمۀ فارسی نورالمبین با عنوان تحفه الاولیاء به قلم فرزند وی ، نورالدین (منزوی ، ج ۳ ، ص ۱۵۷۶) ؛ ترجمۀ فارسی ریاض الابرارکه پس از۱۱۰۸ ق صورت گرفته است (همو ، ج ۳ ، ص ۱۶۶۷) ؛ زهرالربیع که به فارسی ترجمه شده و به صورت چاپ سنگی انتشاریافته است .
پی نوشت ها:
مجلسی ، محمد باقر(۱۴۰۳ق) . بحارالانوار ، بیروت ، ج ۱، ۱۰ ، ۳۴ ، ۵۷ ، ۹۰ ، ۱۰۰ ، ۱۰۲ ، ۱۰۴ ، ۱۰۶ .
جزایری ، نعمت الله (۱۴۰۴ ق) . الانوارالنعمانیه ، به کوشش محمد علی قاضی طباطبایی ، بیروت .
جزایری ، نعمت الله (بی تا) . لوامع الانوار ، نسخۀ عکس کتاب خانۀ آیت الله مرعشی ، ش ۲۱۶ .
جزایری، سید نعمت الله، زهرالربیع، چاپ سنگی، تهران.
ربانی ، محمد حسن (۱۳۸۵) . « کنزالعرفان فی فقه القرآن تألیف مقداد بن عبدالله سیوری » ، فقه (کاوشی نو درفقه اسلامی) ، ش ۵۰ .
رجایی، مهدی، مقدمه بر نور البراهین، سید نعمت الله جزایری، قم.
فکرت، محمد آصف، فهرست الفبای کتب خطی کتاب خانه مرکزی آستان قدس رضوی، مشهد.
حرعاملی ، محمد (بی تا) . وسائل الشیعه، به کوشش ابوالحسن شعرانی ، بیروت، داراحیاء التراث العربى.

حمد باقر(۱۴۰۳ق) . بحارالانوار ، بیروت ، ج ۱، ۱۰ ، ۳۴ ، ۵۷ ، ۹۰ ، ۱۰۰ ، ۱۰۲ ، ۱۰۴ ، ۱۰۶ .
جزایری ، نعمت الله (۱۴۰۴ ق) . الانوارالنعمانیه ، به کوشش محمد علی قاضی طباطبایی ، بیروت .
جزایری ، نعمت الله (بی تا) . لوامع الانوار ، نسخۀ عکس کتاب خانۀ آیت الله مرعشی ، ش ۲۱۶ .
جزایری، سید نعمت الله، زهرالربیع، چاپ سنگی، تهران.
ربانی ، محمد حسن (۱۳۸۵) . « کنزالعرفان فی فقه القرآن تألیف مقداد بن عبدالله سیوری » ، فقه (کاوشی نو درفقه اسلامی) ، ش ۵۰ .
رجایی، مهدی، مقدمه بر نور البراهین، سید نعمت الله جزایری، قم.
فکرت، محمد آصف، فهرست الفبای کتب خطی کتاب خانه مرکزی آستان قدس رضوی، مشهد.
حرعاملی ، محمد (بی تا) . وسائل الشیعه، به کوشش ابوالحسن شعرانی ، بیروت، داراحیاء التراث العربى.