فرهنگ و تمدن شیعه » شخصیتها » عالمان دین »

سید حسین حسینى مرعشى (ره)سلطان العلماء

اشاره:

سید حسین بن رفیع الدین محمد بن شجاع الدین محمود بن سید على حسینى مرعشى در سال ۱۰۰۱ ‏هجرى قمرى در اصفهان چشم به جهان گشود‎ نسب او به امام چهارم امام زین العابدین علیه ‏السلام مى‏ رسد و اجداد او از علماء و ‏حکام مازندران بوده ‏اند. جد اعلاى او سید میر بزرگ مرعشى مدتى از عمر شریفش را در ‏مازندران حکومت مى‏ کرده است.

سید شجاع الدین محمود بن میر سید على، جد سلطان العلماء و پدر بزرگوارش سید رفیع ‏الدین محمد بن محمود نیز از بزرگان علم و فضل در زمان خود بوده‏ اند‎.‎

‎تحصیلات

سید حسین بن محمد در خاندان علم و فضل چشم به جهان گشود و رشد کرد. بهترین استاد و مربى ‏او پدر بزرگوارش بود. با شروع به تحصیل، با ملا خلیل بن غازى ( متوفاى ۱۰۸۹ قمرى) ‏هم‏درس و هم‏بحث مى‏ شود. این دو علاوه بر اینکه هم‏درس بوده ‏اند، هم‏ سن نیز بوده ‏اند‎.‎

در مورد ملا خلیل در ریاض العلماء این طور گفته شده است: فاضل متکلم أصولی جامع دقیق ‏النظر قوی الفکر من أجله مشاهیر عصرنا و أکمل أکابر فضلاء دهرنا.(ریاض العلماء ج ۲ ص ‏‏۲۶۱‏‎) صاحب أمل الآمل درباره او مى‏ گوید: فاضل علامه حکیم متکلم محقق موفق فقیه محدث ثقه جامع ‏للفضائل ماهر معاصر(أمل الآمل ج ۲ ص ۹۲‏‎) داشتن چنین هم‏ بحث و همراهى فاضل، در رشد علمى سلطان العلماء تأثیر بسزایى داشته است. این ‏دو علاوه بر استفاده از محضر پدر بزرگوار سلطان العلماء، از محضر شیخ بهائى متوفاى ۱۰۳۰ قمرى و ملا محمد زمانى و ملا حسین یزدى ندوشتى نیز، نهایت استفاده رابرده ‏اند‎.ارتباط او با  ملا خلیل به حدى بوده که کتاب شافی فی شرح الکافی تألیف ملا خلیل را به ‏اسم سلطان العلماء منتشر نموده است. (الذریعه ج ۳ ص ۶ و ۷‏‎)

‎ ‎وزارت

به تدریج بارشد علمى خلیفه السلطان، او مورد عنایت شاه عباس اول واقع شده و پس از ‏وفات سلمان خان در سال ۱۰۳۳ قمرى، به وزارت گماشته مى‏ شود‎ در همان زمان پدر بزرگوار ایشان میرزا رفیع محمد صدر، صدارت شاه عباس را به عهده داشته ‏و آن دو، در یک خانه به مراجعات مردم پاسخ مى ‏داده‏ اند‎.‎

سلطان العلماء حدود چهار تا پنج سال وزارت شاه عباس را به عهده داشته و علاوه بر آن، ‏داماد او نیز بوده و در سال ۱۰۳۳ با دختر او ازدواج کرده است‏‎.‎

از این ازدواج چهار پسر به نام هاى سید ابراهیم، سید حسین، سید رفیع الدین محمد و سید ‏على که همه از فضلا و بزرگان زمان خود و داراى مقام اجتهاد و استنباط بوده‏اند، حاصل ‏شده است‎ ایشان پس از رحلت شاه عباس، مدت دو سال وزارت شاه صفى را به عهده داشته که در یکى ‏از جنگ ها بین او و شاه صفى درگیرى پیش مى‏آید که جزئیات آن در منابع تاریخى موجود نیست. ‏در نتیجه این درگیرى، او در سال ۱۰۴۱ از وزارت عزل شده و تمام فرزندانش کور شده و خود‏او نیز به قم تبعید گشت.‎ او در قم بین ده تا پانزده سال مشغول به مطالعه و تدریس و تألیف مى‏ گردد که کتاب ‏حاشیه برمعالم الدین را نیز در این زمان نوشته است‎ بعد از مدتى شاه صفى او را به اصفهان خوانده و او را به وزارت منصوب کرد. هنگامى که ‏خلیفه السلطان براى حج به مکه مکرمه رفته بود، شاه صفى از دنیا رفت و شاه عباس دوم ‏به سلطنت رسید و پس از قتل میر تقى خان در سال ۱۰۵۲، او را به وزارت منصوب کرد که تا ‏آخر عمر شریفش در سال (۱۰۶۴ قمرى) ، مدت هشت سال و شش ماه وزارت شاه عباس دوم را به ‏عهده داشت‎.‎

ویژگی ها

از ویژگی هاى مهم سلطان العلماء استعداد سرشار او است. او در حالى که مدتى از عمر ‏شریفش را در منصب هاى اجرایى مشغول به کار  بوده، از نظر علمى نیز تا حدى رشد کرده که ‏نمونه آن تألیف کتاب هاى متعدد در رشته ‏هاى مختلف منطق، اخلاق، تفسیر، فقه و اصول است‎.‎

از خصوصیات دیگر این بزرگوار اینکه سرپرستى بسیارى از علویین و فقرا و اهل علم را به ‏عهده داشته و شب هاى تاریک غذا براى آنان مى‏ برده و بین آنان توزیع مى‏ کرده است‎ از دیگر آثار او اقامه نماز جمعه در اصفهان و ترتیب دفاترى براى اوقاف بوده است‎ او چندین بار به زیارت خانه خدا رفته که چند بار آن با پاى پیاده بوده است‏‎ وى مدارس علمیه ‏اى را بنیان نهاده و اولین کسى است که مراکز درمانى را در دولت صفویه ‏بنیان نهاده است‎.‎

نمونه دیگر آن، تدریس آن بزرگوار است. در أعیان الشیعه به نقل از سید شهاب الدین ‏تبریزى اینگونه نوشته شده: کان من أشهر مدرسی عصره، یحضر درسه نحو ألفین و یصعد المنبر و ‏یلقی الدرس. بل قیل إنه لم ینصب فی عصر الصفویه منبر لمدرس کما نصب له(أعیان الشیعه ج ‏‏۶ ص ۱۶۵‏‎)‎

در محضر درس او بزرگانى از فقها حضور داشته ‏اند که از مشهورترین آنان علامه مجلسى صاحب ‏بحارالأنوار است‎ از ویژگی هاى دیگر او سفرهایش به مناطق مختلف و از جمله قسطنطنیه است. او به مصر نیز ‏مسافرت کرده و با علماى قاهره به تبادل نظر پرداخته است. هم چنین به یمن مسافرت کرده و ‏با
امام زیدیه ملاقات داشته است‎ او در سفرش به قسطنطنیه با ابى مسعود، مفتى آنان و صاحب تفسیر معروف، مناظراتى داشته ‏که بعدها فرزندش سید على آن را به صورت کتابى تدوین کرده است‎ از خصوصیات دیگر، توانایى روحى بسیار بالاى او است که پس از اینکه فرزندانش به وسیله ‏شاه صفى کور مى ‏شوند با صبر و مقاومت در قم به تألیف و تحقیق پرداخته و با تحمل این ‏مصایب، آثار ارزشمندى را از خود بر جاى گذاشته است. اگر چه این تحمل و صبر از عظمت ‏روحى او حکایت دارد، امّا از قساوت و حق ناشناسى و ناجوانمردى شاه صفى صفوى نیز حکایت ‏مى ‏کند‎.‎

‎ ‎بزرگان این خاندان

خاندان سلطان العلماء، چه اجداد طاهرین او و چه فرزندان و بازماندگانش، خاندان ‏فضیلت و علم و تقوا مى ‏باشند که از جمله آنان است‎:‎

‏۱‏‎ . ‎درباره سید شجاع الدین محمود بن سید على، جد ایشان، در تاریخ عالم آرا اینطور ‏آمده است: کان من مشاهیر المدرسین بأصفهان، یجتمع المحصلون من کل فج عمیق فی المعقول و ‏المنقول. وقف عده أملاک لمصارف الخیریّه. (أعیان الشیعه ج ۱۰ ص ۱۰۸ به نقل تاریخ عالم ‏آرا‎(‎

‏۲‏‎ . ‎در مورد پدر بزرگوارشان رفیع الدین محمد بن شجاع الدین محمود (متوفاى ۱۳۰۴ قمرى)‏در أعیان اینطور گفته شده است: کان عالم عصره فی المعقول و المنقول، نال الصداره من ‏الشاه طهماسب و من الشاه عباس أیضا، کان المترجم مع السید الداماد و الشیخ البهائی ‏شریک البحث و الدرس و کان من مشاهیر المدرسین فی ذلک العصر. (أعیان الشیعه ج ۱۰ ص ۵۵‏‎)

‏۳‏‎ . ‎راجع به برادر بزرگوار سلطان العلماء، میرزا قوام الدین بن میرزا رفیع الدین محمد، ‏در أعیان اینطور آمده: کان عالماً فاضلاً بارعاً شاعراً لبیباً تقلد الصداره العظمى من ‏قبل الشاه عباس الأوّل بعد وفاه والده المیرزا رفیع الدین محمد.(أعیان الشیعه ج ۸ ص ‏‏۴۵۱‏‎)

گفتار دانشمندان

أمل الآمل‎ :عالم محقق مدقق عظیم الشأن جلیل القدر صدر العلماء(أمل الآمل ج ۲ ص ۹۲‏‎)

ریاض العلماء‎:فاضل عالم محقق مدقق جامع فی أکثر الفنون، شاعر، منشى‏ء، کان علاّمه عصره و أستاذ علماء ‏دهره، صاحب التصانیف المحرره و التآلیف المجوّده المقرّره )ریاض العلماء ج ۲ ص ۵۱‏‎)

أعیان الشیعه‎:‎

‎‎و مجمل القول إنّه فقیه أصولی محدث حکیم متکلم مفسر محقق مدقق أخلاقی جامع لأصناف العلوم ‏العقلیه و النقلیه، مؤلف مهذب التألیف هذا مع تحمله أعباء الوزاره و شؤون إداره ‏المملکه (أعیان الشیعه ج ۶ ص ۱۶۴‏‎)‎

جامع الرواه‎:‎

‎‎جلیل القدر عظیم الشأن رفیع المنزله من وجوه هذه الطائفه و ثقاتها و أثباتها و ‏أعیانها، أمره فی الجلاله و عظم الشأن و سمو الرتبه و الثقه أشهر من أن یذکر و فوق ما ‏یحوم حوله العباره، کان عالماً بالعلوم العقلیه و النقلیه، له تصانیف…(أعیان ‏الشیعه به نقل از جامع الرواه ج ۶ ص ۶۱‏‎)‎

الفوائد الرضویه‎:‎

‎‎وزیر و رکن معتمد کبیر، عالم محقق، مدقق عظیم الشأن، جلیل القدر، علاء الدوله و الدین ‏و الدنیا، صاحب صداره الأئمه و العلماء، إلیه أمر النصب و العزل من أهل العلم و ‏الفضل )الفوائد الرضویه ص ۱۵۹‏‎)

روضات الجنات‎:‎

‎»‎السید السند الوزیر، و الرکن المعتمد الکبیر، علاء الدوله و الدین، کان من أعاظم ‏الفضلاء و الأعیان، و أناخم النبلاء فی أفنان فی کل ما أتى علیه حق التحقیق و مدققاً حل ‏ما توجه إلیه کل التدقیق، عجیب الفطره و الوجدان، غریب الفکره و الإمعان، بدیع ‏التصرف فی العلوم، رفیع التدرب فی الرسوم، مالک أزمّه الحکومه بین الخلائق فی زمانه، و صاحب ‏صداره الأئمه و العلماء فی أوانه، مفوضاً إلیه أمر النصب و العزل من أهل العلم و ‏الفضل (روضات الجنات ج ۲ ص ۳۴۶‏‎)

‎ ‎اساتید

‏۱‏‎ . ‎ملا محمود زمانى

‏۲‏‎ . ‎ملا حسین یزدى ندوشتى

‏۳‏‎ . ‎سید محمد بن على بن محمد حسنى

‏۴‏‎ . ‎شیخ بهایى بهاء الدین محمد بن حسین بن عبد الصمد (متوفاى ۱۰۳۰ قمرى‏‎(‎

‏۵‏‎ . ‎پدر بزرگوارش، سید رفیع الدین محمد بن شجاع الدین محمود حسینى

‎ ‎شاگردان

‏۱‏‎ . ‎میرزا عنایت اللّه بن آغا محمد مؤمن بن محمد باقر اصفهانى، دایى صاحب ریاض (متوفاى ‏قبل از ۱۰۷۴ قمرى‏‎(‎

‏۲‏‎ . ‎محمد داود تویسرکانى

‏۳‏‎ . ‎سید حسن، سید على، سید محمد و سید ابراهیم، فرزندان سلطان العلماء

‏۴‏‎ . ‎آقا حسین خوانسارى صاحب مشارق الشموس

‏۵‏‎ . ‎علامه مجلسى صاحب بحار الأنوار

‏۶‏‎ . ‎میرزا عیسى پدر سید على صاحب الریاض

‏۷‏‎ . ‎میرزا عبد الرزاق کاشانى

‏۸‏‎ . ‎ملا ابو الخیر محمد تقى فارسى صاحب رساله معرفه التقویم

‏۹‏‎ . ‎ملا محمد سلیم رازى

‎ ‎تألیفات

‏۱‏‎ . ‎توضیح الأخلاق، خلاصه کتاب اخلاق ناصرى، تألیف خواجه نصیر الدین طوسى است‎.‎

‏۲‏‎ . ‎حاشیه بر تهذیب و استبصار

‏۳‏‎ . ‎دیوان سلطان العلماء

‏۴‏‎ . ‎آداب الحج

‏۵‏‎ . ‎أنموذج العلوم

‏۶‏‎ . ‎حاشیه بر تفسیر بیضاوى

‏۷‏‎ . ‎حاشیه بر حاشیه خفرى بر شرح تجرید قوشچى

‏۸‏‎ . ‎حاشیه بر شرح لمعه

‏۹‏‎ . ‎حاشیه بر شرح اربعین حدیث شیخ بهایى

‏۱۰‏‎ . ‎حاشیه بر شرح مختصر الأصول عضدى

‏۱۱‏‎ . ‎حاشیه بر شرح شمسیه

‏۱۲‏‎ . ‎حاشیه بر معالم

‏۱۳‏‎ . ‎حاشیه بر شرح مطالع

‏۱۴‏‎ . ‎حاشیه بر مختلف علاّمه

‏۱۵‏‎ . ‎حاشیه بر کشاف

‏۱۶‏‎ . ‎حاشیه بر زبده الأصول شیخ بهایى

‏۱۷‏‎ . ‎حاشیه بر شرائع الإسلام

‏۱۸‏‎ . ‎حاشیه بر من لا یحضره الفقیه، (بر بعضى ابواب آن‎(‎

‏۱۹‏‎ . ‎حاشیه بر حاشیه قدیمه جلالیه

‏۲۰‏‎ . ‎رساله مناظراته مع الشیخ أبی السعود فی القسطنطنیه. این کتاب حاصل زحمات فرزندش ‏سید على است‎.‎

فرزندان

سلطان العلماء داراى چهار پسر بوده است که درباره آنان مؤلف أعیان الشیعه این طور ‏مى‏ نویسد: السید إبراهیم بن سلطان العلماء (م ۱۰۹۸ ق)، کان فقیهاً محدثاً أصولیاً‏متکلماً شاعراً قرأ على والده (أعیان الشیعه ج ۲ ص ۱۳۵‏‎)‎

او داراى تصانیف متعددى بوده است که در الذریعه اینطور آمده است: الحواشی على کتب ‏کثیره من الأصول و الفقه و غیرها للسید میرزا إبراهیم بن سلطان العلماء (الذریعه ج ۷ ص ۱۰۷‏‎)

سید حسن بن سید حسین سلطان العلماء: کان عالماً فاضلاً فقیهاً محدثاً متکلماً من تلامذه ‏والده (أعیان الشیعه ج ۵ ص ۵۱‏‎) سید محمد بن سید حسین سلطان العلماء: کان فقیهاً عالماً محدثاً ورعاً قرأ على والده، و له ‏آثار عملیه و حواشی على کتب الفقه و الحدیثأعیان الشیعه ج ۹ ص ۲۵۲‏‎ و راجع به
چهار فرزند اینطور آورده است: کلهم علماء فضلاء(أعیان الشیعه ج ۶ ص ‏‏۱۶۵‏‎)‎

‎‎ ‎وفات

عالم جلیل القدر، سلطان العلماء حسینى، پس از برگشتن از فتح قندهار در سال ۱۰۶۴ قمرى، ‏در مازندران دار فانى را وداع گفت و بدن مطهر او را به نجف اشرف برده و در محلى بنام ‏کشوانیه، در جنوب شرقى حرم مطهر به خاک سپردند. قبر او هم اکنون سالم است و در داخل ‏اتاق کوچکى در کشوانیه قرار دارد‎ . در مورد قبر او در الذریعه جلد ۶ صفحه ۱۹۴ این طور آمده است: لکن الیوم لا أنزله بل ‏المشایخ الذی أدرکنا لم یعثروا علیه‎«.‎