دلایل-و-آسیب-های-کاهش-نقش-نظارتی-خانواده-2

دلایل و آسیب های کاهش نقش نظارتی خانواده(۲)

آسیب‌های حمایت بدون نظارت و هدایت

۱. کاهش اقتدار والدین، انسجام خانواده

خانواده مهم‌ترین نظام اجتماعی است که مانند دیگر نظام ها دارای یک سازمان است و طبیعتاً باید سلسله مراتبی بر آن حاکم باشد. لازمه‌ی سلسله مراتب، اقتدار کافی و در عین حال عادلانه‌ی برخی از اعضا در خانواده است. از آنجا که والدین در خانواده بیشترین و مهم‌ترین وظایف را بر عهده دارند، باید از اقتدار کافی و بیش از دیگران برخوردار باشند. اگر این سلسله مراتب در خانواده رعایت نشود و والدین از اقتدار کافی برخوردار نباشند و در تصمیم گیری های مهم به خواسته های فرزندان تن دهند یا هر عضو جدا از دیگران تصمیم گیری کند، خانواده انسجام لازم را از دست خواهد داد؛ زیرا محور خانواده، یعنی والدین، قادر به حل مشکلات نخواهند بود و خانواده ممکن است در اثر خواسته های غیرمنطقی فرزندان دچار آسیب های جدی شود.۱۰

امروزه نقش کنترلى و نظارتى خانواده نیز که غالباً والدین آن را اعمال مى‌کنند، بسیار کم‌رنگ شده است.نفى سرپرستى پدر و حرکت به سمت الگوی خانواده‌ی افقى،که تمام اعضا را در یک سطح قرار مى‌دهد، امکان و انگیزه‌ی نظارت را از والدین سلب مى‌کند و شخصیت والدین را در ایفاى نقش مسئولانه تضعیف می‌نماید.

۲. فرزندسالاری

متأسفانه رعایت نکردن اصل اعتدال در تربیت فرزندان و حمایت صرف والدین از آن‌ها، آسیب‌های مهمی را در خانواده به دنبال داشته است که مهم‌ترین آن‌ها گسترش فرزندسالاری در خانواده‌های ایرانی است.

فرزندسالاری یعنی وضعیتی که در آن، فرزندان، مستقیم یا غیرمستقیم، محور و اساس تصمیم‌گیری‌ها، فعالیت‌ها و مجموعه‌ی امور مختلف خانواده قرار می‌گیرند و همه‌ی مسائل خانواده، به طور کلی بر اساس نیازها، خواسته‌ها و اهداف آنان استوار می‌شود.۱۱

مهم‌ترین پیامدهای فرزندسالاری عبارت‌اند از: بالا رفتن انتظارات بچه ها، افزایش مراقبت های والدین از فرزندان، وسواس شدید والدین نسبت به بچه ها، افزایش هزینه ای که والدین صرف فرزندان خود می کنند، تبدیل فرزندان به موجود پرهزینه ای که دائماً در کانون توجه والدین قرار دارد و…۱۲

در خانواده‌های فرزندمحور، با اینکه از فرزندان حمایت زیادی می‌شود، بچه‌ها در خانواده و در قبال این همه حمایت، مسئولیت کمی بر عهده می‌گیرند.۱۳ انتظار آنان از والدین روزبه‌روز بیشتر و انتظار والدین از آنان کمتر می‌شود.

مهم‌ترین ویژگی فرزندسالاری، عدم حس مسئولیت پذیری و عدم استقلال در خانواده های فرزندسالار است. چنین خانواده هایی شرایط رشد و شکوفایی و خلاقیت های اجتماعی را از فرد می گیرند. قدرت انتخاب و تصمیم‌گیری و حل مسائل و مشکلات فردی و اجتماعی در چنین فرزندانی بسیار پایین است.۱۴

فرزندان خانواده‌های فرزندسالار معمولاً سست‌عنصر و بی‌اراده یا حداقل کم‌اراده‌اند.۱۵ به دلیل عادت کردن به آزادی مطلق، زمینه‌های بزهکاری در عرصه‌ی اجتماع برای چنین بچه‌هایی بیشتر است.

هنجارشکنی های گسترده ای که امروز در سطح جوامع شاهد آن هستیم و رفتارهای غیراخلاقی که از جوانان و نوجوانان دیده می شود و کم‌کم قبح آن‌ها از بین می رود و خانواده ها به نوعی تسلیم و پذیرش در این زمینه روی می آورند، متأثر از عوامل متعددی است؛ اما یکی از مهم‌ترین عوامل آن عدم شکل گیری صحیح شخصیت فرزندان در خانواده است که فرزندسالاری حاکم بر خانواده ها به آن دامن می زند.

۳. نارضایتی والدین

یکی از مهم‌ترین پیامدهای این امر، نارضایتی خود والدین از فرزندان و زندگی خانوادگی است. در بسیاری از موارد که والدین تمام توجه خود را صرف فرزندان کرده باشند، این مسئله می‌تواند منجر به کاهش میزان رضایت‌مندی همسران از زندگی زناشویی گردد.

از طرف دیگر، رواج فرزندسالاری و افزایش روحیه‌ی خودمحوری و فردگرایانه در فرزندان، مشکلاتی را در روابط آن‌ها با والدین ایجاد می‌کند که یکی از مهم‌ترین پیامدهای منفی آن، احساس بیهودگی و خسران در پدر و مادر، به ویژه در قدرناشناسی فرزندان نسبت به آنان، خواهد بود.

۴. بروز آسیب‌های اجتماعی

کاهش اقتدار والدین و کم‌رنگ شدن نقش نظارتی و هدایت‌گر آن‌ها، منجر به بروز آسیب‌هایی در خانواده خواهد شد. اقتدار در خانواده، زمانی معنا می‌یابد که خانواده در عین حمایت و خدمت‌رسانی به اعضایش، تاحدودی قدرت مراقبت از خود را در قبال هجمه‌های بیرونی داشته باشد؛ اما با از دست رفتن اقتدار والدین و انسجام خانواده،این نهاد‌دیگر روی پای خود نیست که چنین قدرتی داشته باشد.۱۶

در نتیجه‌ی این امر، امروزه شاهد بروز آسیب‌هایی در سطح جامعه هستیم که فرزندان و خانواده‌ها را تهدید می‌کند، از جمله عادی شدن روابط دختر و پسر، افزایش آمار اعتیاد، افزایش خانه‌های مجردی و…

نهادهای جایگزین

با کم‌رنگ شدن نظارت والدین بر فرزندان، طبیعی است که نهادهای دیگری در زمینه‌ی کنترل و نظارت بر فرزندان تأثیرگذار خواهند بود. در حقیقت قصور خانواده در این حوزه، پررنگ شدن نقش نهادها و عواملی چون رسانه‌ها (ملی و فراملی)، مهد کودک، مدرسه، هم‌سالان و گروه دوستی و… را به دنبال خواهد داشت.

نتیجه‌گیری

کاهش تأثیر والدین و پررنگ شدن نقش نهادهای جایگزین، قطعاً آسیب‌هایی را به دنبال خواهد داشت. البته بدیهی است همه‌ی عواملی که ذکر شد مزایای فراوانی در تربیت و هدایت فرزندان خواهند داشت. رسانه‌ها (ترجیحاً رسانه‌های ملی) چنانچه در کنار والدین و با هدایت آن‌ها مورد استفاده قرار گیرند، می‌توانند آموخته‌ها و تجارب بسیاری برای فرزندان به ارمغان بیاورند. مدرسه و دوستان نیز در جامعه‌پذیری و آموزش فرزندان نقش سازنده‌ای دارند و چنانچه با نظارت و هدایت والدین همراه باشند، در سایر ابعاد زندگی فرزندان نیز تأثیرگذار خواهند بود.

اما مشکل از آنجا آغاز می‌شود که والدین صرفاً نقش حمایتی داشته باشند و تمام نظارت و هدایت را بر عهده‌ی نهادهای جایگزین قرار دهند. بدیهی است که هیچ کس به اندازه‌ی والدین و خانواده برای فرزندان، دلسوز و خیرخواه نیست و نمی‌تواند خیر و صلاح فرزندان را به خوبی تشخیص دهد. خانواده اولین جایی است که کودک با آن آشنا می‌شود و از آن‌ها یاد می‌گیرد. اگر والدین از این فرصت استفاده کنند و از همان سال‌های اولیه پایه‌های تربیتی فرزندان به خوبی شکل بگیرد و مستحکم شود و فرزندان با خانواده انس بگیرند، قطعاً در آینده در برابر آسیب‌های اجتماعی کمتر دچار لغزش و اشتباه خواهند شد.(*)

پی‌نوشت‌ها:

۱. زن و بازیابی هویت حقیقی، علی خامنه­ای، انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۳۹۰.

۲. سبک زندگی اسلامی و ابزار سنجش آن، محمد کاویانی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۱.

۳. آسیب‌شناسی خانواده (مجموعه مقالات)، به کوشش سید جعفر حق‌شناس، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۸۸.

۴. فرزندسالاری، مهدوی، محمدصادق و حسن غنیمتی، پژوهشنامه‌ی علوم انسانی، ش ۳۵، ۱۳۸۱.

۵. خانواده در اسلام، حسین بستان‌ نجفی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰.

۶. کنر العمال، متقی الهندی، ج ۱۶، ص ۴۴۲.

۷. سوره‌ی مبارکه تحریم، آیه‌ی ۶.

۸. بحارالانوار، ج ۱۵، ص ۱۷۸.

۹. نهج‌البلاغه، ترجمه‌ی سید رضی، ج ۴، ص ۸۲.

۱۰. خانواده در نگرش اسلام و روان‌شناسی، محمدرضا سالاری‌فر، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰.

۱۱. فرزندسالاری، ص ۸۹.

۱۲. همان، ص ۳۱.

۱۳. Kaufmann,f.X. Familie und Modernitaet, 1988. P:391-416.

۱۴. خانواده در نگرش اسلام و روان‌شناسی، ص ۱۱۵.

۱۵. هشدارهای تربیتی، علی‌اکبر مظاهری، ص ۱۰۳.

۱۶. آسیب‌شناسی خانواده، همان.
منبع: برهان