تلاوت قرآن در سیره معصومان علیهم السلام

اشاره:

ماه رمضان ماه ارتباط و انس بیشتر با قرآن، همراه با خیر و برکت فراوان باز به سوی ما رو کرده است. ما باید با بهره گیری از رحمت بی کران الهی در این ماه و تضرع و  خشوع به درگاه خالق بی نیاز از خوان کرم او بیشتر استفاده کنیم. یکی از اعمال برجسته ماه مبارک رمضان ارتباط و انس بیشتر با قرآن است. برای بهره گیری از انوار معنوی قرآن باید به دامان معصومان علیهم السلام چنگ بزنیم. آنان در سخن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله همتای قرآن معرفی شده اند و از هم جدا نخواهند شد تا در کنار حوض کوثر بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شوند.۱ بنابراین شایسته است آنان را چراغ راه خود قرار داده و از نوع ارتباط ایشان با کلام وحی الگو بگیریم؛ چرا که قرآن آنان را هادی امت نامیده۲ و جز از راه اقتدا به ایشان به سر منزل مقصود نخواهیم رسید.

ماه رمضان ماه قرآن

همان گونه که با آمدن بهار شادابی و طراوت طبیعت جان ها را تازه می کند و روح تازه ای در کالبد طبیعت می دمد، با آمدن ماه رمضان، بهار قرآن و بهار معنویت و عبودیت، شادابی و طراوت معنوی خاصی در جامعه مسلمانان پدیدار می گردد و انوار قدسیه قرآنی دلها و جانها را منور می کند.

از نظر معصومین علیهم السلام ماه مبارک رمضان به ویژه از نظر تلاوت قرآن از برجستگی خاصی برخوردار است، به گونه ای که ماه رمضان را به بهار تشبیه کرده اند. امام

باقر علیه السلام در این باره می فرماید:

لکل شئ ربیع و ربیع القرآن شهر رمضان.۳

برای هر چیزی بهاری است و بهار قرآن ماه رمضان است.

امام رضا علیه السلام از پدرانش از حضرت علی علیه السلام نقل می کند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آخرین جمعه ماه شعبان خطبه ای برای مردم خواند و فرمود:

ایها الناس انه قد اقبل الیکم شهراللّه بالبرکه و الرحمه و المغفره… فاسألوا اللّه ربکم

بنیات صادقه و قلوب طاهره ان یوفقکم لصیامه و تلاوه کتابه… و من تلا فیه آیه من القرآن کان له مثل اجر من ختم القرآن فی غیره من الشهور…۴

ای مردم همانا روی آورده است بر شما، ماه خداوند که با برکت و رحمت و مغفرت همراه است…. پس از خداوندی که پروردگار شما است بخواهید، با نیت های راست و دل های پاک که شما را موفق بدارد برای روزه گرفتن در این ماه و تلاوت کتابش. (پس بدانید) هر کس در این ماه آیه ای از قرآن را بخواند

برای او همانند پاداش کسی است که یک ختم قرآن را در غیر ماه رمضان خوانده باشد.

معصومین و تلاوت قرآن

ملاحظه کتابهای سیره و تاریخ و احادیث اهل بیت علیهم السلام ارتباط دائمی آنان با قرآن را مشهود و ملموس می سازد. ام سلمه می گوید: رسول خدا نمی خوابید تا مسبحات را قرائت کند و می فرمود: در این سوره ها آیه ای است که از هزار آیه برتر است. گفتند مسبحات کدام سوره ها است فرمود: سوره حدید، حشر، صف، جمعه و

تغابن. ۵

و از جابر نقل شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله نمی خوابید تا سوره تبارک و الم تنزیل را قرائت کند.۶

تلاوت قرآن از آداب همیشگی حضرات معصومین علیهم السلام بوده و اخباری که در این باره رسیده حکایت از اهتمام فوق العاده آنان به قرائت قرآن دارد. آنان خود، قرآن

را بسیار می خواندند و دوست می داشتند که مسلمانان نیز چنین کنند.

امیرمؤنان علی علیه السلام می فرماید:

… و فیه ربیع القلوب و ینابیع العلم و ما للقلب جلاء غیره… قرآن بهار دلها و چشمه های دانش است و جز قرآن جلایی برای قلب نیست.۷

امام علی علیه السلام چنان بود که دو ثلث آخر شب را به نماز و مناجات و تلاوت قرآن مشغول بود و ثلث اول شب را استراحت می کرد.۸

هنگامی که فرق مبارک امام علی علیه السلام را در چنین ایامی شکافتند و بشریت را تا ابد عزادار کردند ایشان باز هم آیات الهی را زمزمه می کرد و این آیات را تلاوت فرمود: «منها خلقنکم و فیها نعیدکم و منها نخرجکم تاره اخری» و نیز آیه «هذا ما وعدنا اللّه و رسوله و صدق اللّه و رسوله».

ابی عبد الرحمن سلمی که خود از قاریان بزرگ جهان اسلام است می گوید:

کسی را ندیده ام که قرآن را بیش از علی بن ابیطالب علیه السلام بخواند. ۹

پیشوایان معصوم ما همواره در زندگی همراه قرآن بودند. در شرائط مختلف، در گشایش و راحتی، در سختی و گرفتاری، حتی در صحنه نبرد با دشمنان زمزمه قرآن داشتند.

یکی از زیباترین مظاهر عشق به تلاوت قرآن در شب عاشورا جلوه نمود.

حضرت سید الشهدا علیه السلام آن شب را از سپاه کوفه فرصت خواست تا بتواند تا صبح قرآن بخواند و با خدای خود رازو نیاز کند. آن شب از خیمه های یاران امام

حسین علیه السلام صدای صوت قرآن و ذکر و دعا زیاد شنیده می شد.۱۰

در مسیر مدینه به کوفه هنگامی که خبر شهادت مسلم بن عقیل را به امام حسین علیه السلام دادند این آیه شریفه را تلاوت فرمود: من المومنین رجال صدقوا ما عاهدوااللّه

علیه فمنهم من قضی نحبه و منهم من ینتظر و ما بدلوا تبدیلا.۱۱

انس و ارتباط حضرات معصومین با قرآن چنان شکوهمند و پرمعنا بود که هرگزبا آن احساس تنهایی نمی کردند و بدون آن مشرق و مغرب عالم نمی توانست جای خالی قرآن را در زندگیشان پر کند. امام زین العابدین علیه السلام می فرمود:لومات من بین المشرق و المغرب لما استوحشت بعد ان یکون القرآن معی.

اگر همه آنان که میان مشرق و مغرب عالم اند بمیرند [و من تنها بمانم] بیمی به دل راه نمی دهم بعد از آنکه قرآن در کنار من است.۱۲

معصومان علیهم السلام آن گاه که قرآن تلاوت می کردند، گویی در مهبط وحی نشسته اند و خداوند در گوش آنان زمزمه می کند و اگر قرائت آنان به گوش کسی می رسید

گمان می برد که در حال گفت و گو هستند و روی سخن با مخاطبی در پیش روی خود دارند.

مالک پیشوای فرقه مالکیه می گوید: من مدتی نزد امام صادق علیه السلام رفت و آمد داشتم. در این مدت وی را ندیدیم مگر در یکی از سه حالت؛ یا در حال نماز بود، یا

در حال سکوت به سر می برد و یا آن که قرآن تلاوت می کرد.۱۳

معاویه بن عمار می گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس قرآن را بخواند بی نیاز باشد و دیگر نیازی پس از آن برای او نباشد وگرنه (اگر قرآن او را بی نیاز نسازد)

هیچ چیز بی نیاز کننده او نخواهد بود.۱۴

امام موسی بن جعفر علیهماالسلام مدتی از عمر گرامی خود را در زندان های هارون گذراند. تمام کسانی که خبری از امام در آن سالها گفته یا نوشته اند عبادت خدا و

تلاوت قرآن را برنامه روزانه امام گزارش کرده اند.

پس از آن که فضل بن ربیع حاضر به قتل امام نشد، هارون دستور داد که حضرت را نزد فضل بن یحیی برمکی فرستاده و زندانی کنند. فضل بن یحیی یکی از اطاق های خانه خود را به آن حضرت اختصاص داد و در ضمن دستور داد مواظب اعمال آن حضرت باشند. به او خبر دادند این مرد در همه شبانه روز کارش

نماز و دعا و تلاوت قرآن است.۱۵

در سیره و سخنان معصومان علیهم السلام بسیارمی بینیم که آن بزرگواران به زبان قرآن پاسخگویی کرده اند و هر پرسشی را به آیه ای از قرآن پاسخ می دادند تا سوال

کننده و دیگران را به قرآن توجه دهند. انگشت اشاره آنان همواره به سوی قرآن بوده است و آن را شفای هر درد و داروی هر مرض و جواب هر سؤل می دانستند.

در کتاب عیون اخبارالرضا آمده: مأمون هرگاه امام رضا علیه السلام را می آزمود و از او درباره چیزی سؤل می کرد امام پاسخ او را از قرآن می داد.۱۶

رجاء بن ضحاک نیز می گوید: حضرت رضا علیه السلام در راه خراسان چون به میان رختخواب می رفت تلاوت بسیار می فرمود و چون به آیه ای می رسید که در آن ذکر

بهشت یا دوزخ بود می گریست و از خدا تقاضای بهشت و دوری از جهنم می نمود.۱۷

امام هادی علیه السلام نیز بعد از نماز صبح نمی خوابید و به تعقیب و ذکر و تلاوت قرآن مشغول می شد و این روش و برنامه هر روز آن بزرگوار بود.۱۸

همچنین در سیره معصومین علیهم السلام آمده که آن بزرگواران هنگام رویارویی با مردم و بشارت و انذار و موعظه مردم به آیات قرآن متمسک می شدند و در سیره ایشان

قرائت قرآن، نوعی تبلیغ و گسترش دینداری نیز بوده است. مثلا درباره امام عسکری علیه السلام نقل شده آن گاه که مردم را مژده می داد و یا آنان را از عذاب خدا می ترساند قرآن تلاوت می کرد.۱۹

اقتدای به قرآن

ویژگی مهم قرآن در سیره معصومین علیهم السلام امام و راهنما بودن قرآن است. پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله به مردم سفارش می کرد به قرآن پناه ببرید و آن را امام و پیشوای خود قرار دهید و از مردم می خواست به قرآن اقتدا کنند. ایشان می فرماید:

… من جعله امامه قاده إلی الجنه و من جعله خلفه ساقه إلی النّار.۲۰

هر کس آن (قرآن) را پیش روی خود قرار دهد او را به سوی بهشت رهنمون می شود و هر کس آن را پشت سر خود قرار دهد (و به آن بی اعتنایی کند) او را به سوی جهنم خواهد راند.

بانوی بزرگوار اسلام، فاطمه علیهاالسلام در خطبه ای که پس از ارتحال پدر گرامی اش در مسجد پیامبر در جمع اصحاب ایراد فرمود قرآن را وسیله نجات و راه سعادت و

موجب خشنودی خداوند خواند:

… و قائد الی الرضوان اتباعه و مؤ الی النجاه اشیاعه. قرآن پیروان خود را به سوی خشنودی خداوند می کشاند و راه نجات را به آنان می نمایاند.۲۱

ائمه هدی علیهم السلام قرآن را هدایتگر و امام مسلمین می دانستند و از مردم می خواستند تا در تمام شئون زندگی به هدایت قرآن متمسک شوند. امام حسن علیه السلام فرمود:مابقی فی الدنیا بقیه غیر هذا القرآن فاتخذوه اماما یدلکم علی هدیکم….در دنیا غیر از این قرآن باقی نمانده، پس او را پیشوای خود قرار دهید تا شما را به راه نجات هدایت کند.۲۲

قرآن، ملاک سنجش

ائمه هدی علیهم السلام قرآن را ملاک سنجش افراد می دانستند و بزرگی و شخصیت مسلمانان را به میزان مطابقت اعمال و رفتار آنان با قرآن می دانستند. از نظر ایشان ملاک خوبی و بدی قضاوت مردم نبود بلکه همواره به پیروان خود تأکید می کردند خود را به قرآن عرضه کنید و قدر و منزلت خود را با قرآن مورد سنجش

قرار دهید.

امام باقر علیه السلام خطاب به جابر بن یزید جعفی می فرماید:و اعلم بانک لا تکون لنا ولیا حتی لو اجتمع علیک اهل مصرک و قالوا: انک رجل سوء لم یحزنک ذلک. و لو قالوا انک رجل صالح لم یسرک ذلک. ولکن اعرض نفسک علی کتاب اللّه فان کنت سالکا سبیله، زاهدا فی تزهیده، راغبا فی ترغیبه خائفا من تخویفه فاثبت و ابشر فانه لا یضرک ماقیل فیک و ان کنت مبائنا للقرآن فماذا الذی یغرک من نفسک.

بدان که تو ولی (یار و پیرو) ما نخواهی شد جز آنگاه که اگر همشهریانت همه بگویند: مرد بدی هستی نگران نشوی و اگر همه بگویند مرد خوبی هستی دلخوش نگردی. بلکه (در هر صورت) خود را به کتاب خدا عرضه کنی، اگر به راه آن می روی و در آن چه خواسته پارسا باشی، و بدانچه خواسته راغب باشی و از تهدیدش بیمناک، ثابت باش و بشارت باد برتو که هر چه بگویند زیانی به تو نمی رسد و اگر از قرآن جدائی چرا به خود مغرور شوی؟. ..۲۳

همچنین معصومین علیهم السلام یکی از نشانه های شناخت شیعیان و پیروان خود را انس و ارتباط با قرآن می دانستند. در این خصوص نیز جابر بن یزید جعفی از امام

باقر روایت می کند که ایشان فرمود:

یا جابر أیکتفی من انتحل التشیع ان یقول بحبنا، فواللّه ما شیعتنا الا من اتقی اللّه و اطاعه و… ما کانوا یعرفون یا جابر الا بالتواضع و… تلاوت القرآن.۲۴

ای جابر آیا کسی که ادعای تشیع می کند کافی است که شعار دوستی ما را سر دهد؟ به خدا سوگند شیعه ما نیست مگر کسی که تقوای الهی داشته باشدو او را

اطاعت کند… شیعیان ما شناخته نمی شوند جز به نشانه تواضع و خشوع و…خواندن قرآن.

خضوع و خشوع در تلاوت

در سیره معصومین علیهم السلام خضوع و خشوع در تلاوت بسیار پررنگ دیده می شد. در مصباح الشریعه از امام صادق علیه السلام نقل شده است که:من قرأ القرآن و لم یخضع له و لم یرق قلبه و لم ینشئ حزنا و وجلا فی سره فقد استهان بعظم شأن اللّه و خسر خسرانا مبینا.

هر که تلاوت قرآن کند ودر تلاوت او خضوع و خشوع نباشد و از تلاوت قرآن او را رقتی حاصل نشود و ترس الهی در دل او بهم نرسد پس این قاری مرتبه و منزلت خداوند را حقیر شمرده و زیان آشکاری نموده است.

آن حضرت در ادامه می فرماید:فقاری القرآن یحتاج الی ثلاثه اشیاء، قلب خاشع و بدن فارغ و موضع خال فإذا خشع اللّه قلبه فر منه الشیطان الرجیم.

قاری قرآن (در رسیدن به ثواب تلاوت قرآن و رسیدن به فواید آن) محتاج به سه چیز است. یکی دل خاشع، دوم بدن آسوده و سوم جای خالی. آن گاه که خداوند قلبش را خاشع ساخت شیطان از او می گریزد.۲۵

امام سجاد علیه السلام می فرمود: هر گاه عمویم حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام قرآن می خواند، به عبارت «یا ایها الذین امنوا» نمی رسید مگر آن که چندین بار لبیک

می گفت.۲۶ این اعلام آمادگی و اجابت، از حالات روحی آن حضرت هنگام تلاوت قرآن و خضوع و خشوع ایشان در برابر خداوند پرده بر می دارد.

تلاوت و تدبر بدون تدبر در قرآن نمی توان از ذخائر بیکران و پرخیر و برکت کلام خدا بهره ای جست و همچنین نمی توان از ظلمت شک و تردید و حیرت و سرگردانی نفاق،

خود را رهانید و به ایمانی راسخ و یقینی استوار دست یافت و نیز بدون تدبر در قرآن؛ عمق آیات را نمی توان دریافت و به حقایق شگفت و حیرت آورش پی برد.

آن که در آیات به تدبر می نشیند می تواند با تمام وجود و با تمام مشاعرش، در جای جای قرآن، حضور خدا را حس کند و دل و جانش را از نور خدا سرشار نماید.

حاملان حقیقی قرآن و حجتهای عظیم الهی ائمه معصومین علیهم السلام مکرر به پیروان خویش سفارش و تأکید فرموده اند که حتما قرآن را با تدبر و تفکر بخوانند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرمود: وای به حال کسی که آیات الهی را بر زبان آورد ولی در آنها تدبر نکند.

عایشه گوید: شبی از شبها که پیامبر در منزل من بود به استراحت پرداخت.

هنوز آرام نگرفته بود که از جا برخاست و وضو گرفت و به نماز ایستاد و آنقدر در  حال نماز و در جذبه خاص الهی اشک ریخت که جلو لباسش از اشک چشمش تر شد. سپس سر به سجده نهاد و چندان گریست که زمین از اشک چشمش تر شد. و همچنان تا طلوع صبح منقلب و گریان بود. هنگامی که بلال او را به نماز صبح خواند پیامبر را گریان دید عرض کرد چرا چنین گریانید شما که مشمول لطف خدا هستید. فرمود: افلا اکون للّه عبدا شکورا. سپس فرمود خداوند در شبی که گذشت آیات تکان دهنده ای برمن نازل کرده است. (آیات ۱۹۰ تا ۱۹۴ سوره مبارکه آل عمران) و در پایان فرمود: ویل لمن قرأها و لم یتفکر فیها.۲۷

در کتاب مصباح الشریعه از امام صادق علیه السلام منقول است:

. .. و قف عند وعده و وعیده و تفکر فی امثاله و مواعظه.در هنگام قرائت هر گاه به آیه رحمت و وعده به درجات بهشت می رسی،لحظه ای توقف کن و بگو اللهم ارزقنا و چون به آیه عذاب و وعید به درکات جهنم که می رسی استعاذه کن و بگو اللهم عافنا و به آیه های امثال و مواعظ که می رسی با تفکر و تأمل بگذر نه از روی غفلت.۲۸

همچنین امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه «الذین ءاتیناهم الکتاب یتلونه حق تلاوته

اولئک یومنون به. ..» می فرماید:یرتلون آیاته و یتفهمون معانیه و یعملون باحکامه و یرجون وعده و یخشون عذابه و یتمثلون قصصه و یعتبرون امثاله و یاتون اوامره و یجتنبون نواهیه. و ما هو واللّه بحفظ آیاته و سرد حروفه و تلاوه سوره و درس اعشاره و اخماسه. حفظوا حروفه و اضاعوا حدوده و انما هو تدبر آیاته یقول اللّه تعالی «کتاب انزلناه الیک مبارک لیدبروا آیاته».

به شیوه ترتیل آیاتش را می خوانند و معانیش را فهم می کنند و به احکام آن عمل می نمایند و امید به وعده الهی دارند و از عذابش در خوف و هراس به سر می برند و قصص آن را مجسم می بینند و از مثلهایش عبرت می گیرند، اوامرش را اجرا می کنند و از محرماتش دوری می گزینند و آن به خدا قسم تنها با حفظ آیات و چینش منظم حروف و تلاوت سوره ها و تحقیق یک دهم و یک پنجم قرآن حاصل نمی شود. آنان حروفش را حفظ و حدودش را تباه کردند. و جز این نیست که آن (حق تلاوت) همان تدبر در آیاتش می باشد چرا که خداوند می فرماید: «آن کتابی است بسیار با عظمت که آن را به سویت فروفرستادیم و بسیار پرخیر و برکت است تا در آیاتش تدبر نمایند.» (آیه ۲۹ سوره

مبارکه ص).۲۹

آیه یاد شده به همه مسلمانان می آموزد که یکی از آداب تلاوت قرآن توجه به معانی قرآن و اندیشیدن در آیات آن است. چرا که هر مسلمانی موقعی که قرآن می خواند باید به معانی آیات توجه کند. پیام آیه را بفهمد و خود را مخاطب کلام خدا بداند تا زمینه عمل به آیات قرآن را در خود فراهم سازد.

در نقلی آمده است که حضرت امام رضا علیه السلام در هر سه روز یکبار قرآن را ختم می کرد و می فرمود:

اگر بخواهم در کمتر از سه روز می توانم ختم کنم ولیکن به هیچ آیه نمی گذرم،مگر آن که در معنی آیه تفکر و در سبب نزولش تأمل می کنم و به یاد می آورم که در چه وقت نازل گردیده، بنابراین در هر سه روز یک ختم می کنم.۳۰

زهری گوید علی بن الحسین علیهماالسلام فرمود:آیات قرآن خزانه های علم هستند پس هرگاه خزانه ای گشوده شود شایسته است که به آنچه در آن است نظر کنی.۳۱

زیبایی تلاوت

معصومین علیهم السلام قرآن را بسیار زیبا تلاوت می کردند و دیگران را نیز به زیباخوانی قرآن تشویق می کردند. از پیامبر عظیم الشأن اسلام نقل شده است:لیس منا من لم یتغن بالقرآن.از ما نیست کسی که قرآن را به آواز خوش نمی خواند.۳۲

امام باقر فرموده اند:ان رسول اللّه کان احسن صوتا بالقرآن.پیامبر صلی الله علیه و آله قرآن را از همه زیباتر می خواند.۳۳

و امام صادق علیه السلام می فرماید:ان القرآن نزل بالحزن فاقرؤه بالحزن.قرآن برای اندوه (و تأثیر در نفوس مردم) نازل شده پس آن را با آوای حزین  بخوانید.۳۴

همچین آن حضرت از پیامبر علیهم السلام نقل می کند که:لکلّ شی حلیه و حلیه القرآن الصّوت الحسن.هر چیزی زینتی دارد و زینت قرآن آواز خوش است.۳۵

و نیز ایشان می فرمود:

کان علی بن الحسین علیهماالسلام احسن الناس صوتا بالقرآن و کان السقاوون یمرون فیقفون ببابه یسمعون قرائته القرآن.

علی بن الحسین علیهماالسلام از همه مردم زیباتر قرآن تلاوت می کردند و سقایان که برای آب دادن به مردم عبور می کردند درب منزل امام زین العابدین توقف می کردند تا قرائت قرآن آن حضرت را گوش کنند.۳۶

در احوالات امام موسی بن جعفر از قول شیخ مفید نقل شده که او عابدترین و فقیه ترین و بخشنده ترین و بزرگ منش ترین مردم زمان خود بود، زیاد تضرع و ابتهال بدرگاه خداوند متعال داشت… هیچ کس مثل او حافظ قرآن نبود، با آواز خوشی قرآن می خواند، قرآن خواندنش حزن و اندوه مطبوعی به دل می داد، شنوندگان از شنیدن قرآنش می گریستند. مردم مدینه به او لقب زین المجتهدین داده بودند.۳۷

امام رضا نیز از مسلمانان می خواستند برای تلاوت قرآن، صداهای خود را نیکو سازند و بکوشند صدایی خوش و هنرمندانه پیدا کنند تا بتوانند قرآن را زیباتر تلاوت کنند. ایشان می فرماید:

حسنوا بالقرآن اصواتکم، فان صوت الحسن یزید القران حسنا.برای قرآن صوت خود رانیکو سازید چرا که صدای نیکو بر زیبایی قرآن می افزاید.۳۸

سیره خاص در ماه رمضان

گرچه توجه به قرآن در سراسر زندگی معصومین علیهم السلام مشهود است ولی آن  بزرگواران به تلاوت قرآن در ماه رمضان اهمیت ویژه ای می دادند و در جواب پرسشهای دینی شیعیان خود به این موضوع اشاره فرموده اند.

علی ابن ابی حمزه گوید: خدمت حضرت صادق علیه السلام شرفیاب شدم، پس ابوبصیر به آن حضرت عرض کرد: قربانت گردم در ماه رمضان همه قرآن را در یکشب بخوانم؟ فرمود نه. عرض کرد در دو شب؟ فرمود نه. عرض کرد در سه شب؟ فرمود

آری… سپس فرمود: ای ابامحمد برای ماه رمضان حقی و حرمتی است که ماههای دیگر مانند آن نیستند (یعنی اینکه اذنت دادم در سه شب قرآن را ختم کنی به خاطر حرمت ماه رمضان و امتیازش با ماههای دیگر است) و اصحاب حضرت محمد صلی الله علیه و آله قرآن را در یکماه یا کمتر می خواندند و هر آیینه نباید قرآن با سرعت و شتاب خوانده شود و باید هموار و شمرده و با آهنگ خوش خوانده شود و هرگاه به آیه ای که در آن نام بهشت برده شده است گذر کنی بایست و از خدای عزوجل بهشت را بخواه و چون به آیه ای که در آن ذکر دوزخ است گذر کنی نزد آن توقف کن

و از دوزخ به خدا پناه ببر!

در احوالات رسول گرامی اسلام نقل شده که ایشان در دهه آخر ماه رمضان مشغول اعتکاف می شد و رختخواب خود را جمع می کرد و به عبادت و تلاوت قرآن مشغول بود.۳۹

معصومین علیهم السلام قرآن را وسیله تقرب به خداوند در ماه رمضان می دانستند ودستوراتی نیز در این زمینه به شیعیان خود داده اند.

زراره از حضرت باقر علیه السلام نقل می کند که فرمود:در دهه دوم ماه رمضان قرآن را بردار و باز کن و پیش رویت بگذار و این دعا را بخوان «اللهم انی اسئلک بکتابک المنزل و ما فیه و فیه اسمک الاعظم الاکبر واسماؤ الحسنی و ما یخاف و یرجی ان تجعلنی من عتقائک من النّار» و هر حاجتی که خواهی از خدا بخواه.۴۰

درباره امام باقر علیه السلام گفته اند که آن بزرگوار، در ماه مبارک رمضان ده بار قرآن را ختم می کرد؛ یعنی هرسه روز یک بار.۴۱

نتیجه گیری

با توجه به سیره معصومین علیهم السلام و تامل و دقت نظر در سخنان ارزشمند ایشان متوجه خواهیم شد حضرات معصومین توجه زیادی به تلاوت قرآن داشته اند و پیروان خود را سفارش به انس با قرآن می نمودند و این سفارش در ماه رمضان با تأکید بیشتری همراه بوده است. همچنین تدبر در آیات و خضوع و خشوع در هنگام تلاوت آیات نورانی قرآن در سیره معصومین علیهم السلام بسیار بارز و مشخص بوده است.

پی نوشت:

۱. اشاره به حدیث متواتر ثقلین.

۲. سوره رعد، آیه ۷ (انما انت منذر و لکل قوم هاد).

۳. وسائل الشیعه، ج ۷، ص ۲۱۸ (با ب ۱۷ از ابواب احکام شهر رمضان).

۴. وسائل الشیعه، ج ۷، ص ۲۲۸ ـ ۲۲۷.

۵. سنن النبی، علامه سید محمدحسین طباطبایی، ترجمه حسین استادولی، ص ۱۵۸.

۶. همان.

۷. نهج البلاغه صبحی صالح، خطبه ۱۷۵.

۸. شواهد التنزیل، ترجمه روحانی، ص ۲۷۱.

۹. ری شهری، موسوعه الامام علی بن ابیطالب، ج ۱۰، ص ۵۷.

۱۰. شهید مطهری، مرتضی، تفسیر سوره نحل، ص ۱۰۵.

۱۱. مجموعه آثار شهید مطهری، ج ۱۷، ص ۱۴۹.

۱۲. بحار الانوار، ج ۴۶، ص ۱۰۷.

۱۳. بحار الانوار، ج ۱۷، ص ۳۲.

۱۴. ثواب الاعمال، ترجمه غفاری، ص ۲۳۰.

۱۵. همان.

۱۶. صدوق، عیون اخبار الرضا، ج ۲، ص ۱۹۳.

۱۷. بحار الانوار، ج ۹۲، ص ۲۱۸، باب ۲۷ به نقل از عیون اخبار الرضا، ج ۲، ص ۱۸۳، باب ۴۴.

۱۸. تاریخ زندگی ائمه علیهم السلام، ص ۲۶۴.

۱۹. شذرات الذهب، ج ۲ ص ۱۲۸ به نقل از کتاب ترنم قرآن در سیره معصومین.

۲۰. بحارالانوار، ج ۹۲، ص ۱۷.

۲۱. علل الشرایع، ص ۲۴۸.

۲۲. ارشاد القلوب، ترجمه طباطبایی، ص ۳۱۵.

۲۳. تحف العقول، ترجمه احمد جنتی، ص ۴۵۰ و ۴۵۱.

۲۴. اصول کافی، ج ۲، ص ۷۴.

۲۵. شرح مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه، عبدالرزاق گیلانی، ترجمه سید جلال الدین محدث، ص ۹۷.

۲۶. بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۳۳۱.

۲۷. تفسیر نمونه، ج ۳، ص ۲۱۳.

۲۸. شرح مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه، عبد الرزاق گیلانی، ترجمه سید جلال الدین محدث، ص ۹۷.

۲۹. میزان الحکمه، ج ۸، ص ۸۴.

۳۰. بحار الانوار، ج ۹۲، ص ۲۰۴، باب ۲۴، به نقل از خصال، ج ۲، ص ۱۸۰.

۳۱. آداب راز و نیاز به درگاه بی نیاز، ص ۲۴۳.

۳۲. بحارالانوار، ج ۹۲، ص ۱۹۱.

۳۳. اصول کافی، ج ۲، ص ۴۱۹.

۳۴. همان، ج ۴، ص ۴۱۸.

۳۵. همان، ص ۴۲۰.

۳۶. الحقایق فی محاسن الاخلاق، فیض کاشانی، ص ۲۴۷.

۳۷. شهید مطهری، مرتضی، بیست گفتار ص ۱۶۹.

۳۸. عیون اخبار الرضا، ج ۲، ص ۶۹.

۳۹. وسائل الشیعه، ج ۱۰، ص ۵۳۳.

۴۰. اصول کافی، ج ۴، ترجمه سید جواد مصطفوی، کتاب فضل قرآن، ص ۴۳۸.

۴۱. وسائل الشیعه، ج ۷، ص ۲۱۹.

منبع :حصون – مرداد و شهریور ماه ۱۳۸۹ ، شماره ۲۵ –

خطبه پیامبر اکرم (ص) در آخرین جمعه ماه شعبان

 عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله خَطَبَنَا ذَاتَ یَوْمٍ فَقَالَ:

 أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ قَدْ أَقْبَلَ إِلَیْکُمْ شَهْرُ اللَّهِ بِالْبَرَکَهِ وَ الرَّحْمَهِ وَ الْمَغْفِرَهِ شَهْرٌ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ أَفْضَلُ الشُّهُورِ وَ أَیَّامُهُ أَفْضَلُ الْأَیَّامِ وَ لَیَالِیهِ أَفْضَلُ اللَّیَالِی وَ سَاعَاتُهُ أَفْضَلُ السَّاعَاتِ.

ای مردم! ماه خدا با برکت و رحمت و آمرزش به سوی شما رو کرده است.
ماهی که نزد خدا، بهترین ماه‌هاست و روزهایش بهترین روزها و شب‌هایش بهترین شب‌ها و ساعت‌هایش بهترین ساعت‌هاست.

هُوَ شَهْرٌ دُعِیتُمْ فِیهِ إِلَی ضِیَافَهِ اللَّهِ وَ جُعِلْتُمْ فِیهِ مِنْ أَهْلِ کَرَامَهِ اللَّهِ أَنْفَاسُکُمْ فِیهِ تَسْبِیحٌ وَ نَوْمُکُمْ فِیهِ عِبَادَهٌ وَ عَمَلُکُمْ فِیهِ مَقْبُولٌ وَ دُعَاؤُکُمْ فِیهِ مُسْتَجَابٌ فَاسْأَلُوا اللَّهَ رَبَّکُمْ بِنِیَّاتٍ صَادِقَهٍ وَ قُلُوبٍ طَاهِرَهٍ أَنْ یُوَفِّقَکُمْ لِصِیَامِهِ وَ تِلَاوَهِ کِتَابِهِ.

ماهی که در آن شما را به مهمانی خدا دعوت کرده اند و شما در آن از اهل کرامت خدا شده اید. نفس های شما در آن ثواب تسبیح و ذکر خدا دارد و خواب شما ثواب عبادت.
اعمال شما در آن پذیرفته است و دعاهای شما مستجاب، پس، از پروردگار خویش با نیت های راستین و دل‌های پاک، بخواهید که توفیق روزه این ماه و تلاوت قرآن در آن را به شما عنایت فرماید.

 فَإِنَّ الشَّقِیَّ مَنْ حُرِمَ غُفْرَانَ اللَّهِ فِی هَذَا الشَّهْرِ الْعَظِیمِ وَ اذْکُرُوا بِجُوعِکُمْ وَ عَطَشِکُمْ فِیهِ جُوعَ یَوْمِ الْقِیَامَهِ وَ عَطَشَهُ وَ تَصَدَّقُوا عَلَی فُقَرَائِکُمْ وَ مَسَاکِینِکُمْ وَ وَقِّرُوا کِبَارَکُمْ وَارْحَمُواصِغَارَکُمْ وَ صِلُوا أَرْحَامَکُمْ.

پس شقی و بدبخت، آن کسی است که در این ماه بزرگ، از آمرزش خدا بی بهره شود. در این ماه با گرسنگی و تشنگی خود، گرسنگی و تشنگی روز قیامت را بیاد آورید. به فقیران و درماندگان کمک ویاری کنید.

به پیران و کهن‌سالان احترام و به کودکانتان ملاطفت و مهربانی نموده و با خویشاوندان رفت و آمد داشته باشید.

وَ احْفَظُوا أَلْسِنَتَکُمْ وَ غُضُّوا عَمَّا لَا یَحِلُّ النَّظَرُ إِلَیْهِ أَبْصَارَکُمْ وَ عَمَّا لَا یَحِلُّ الِاسْتِمَاعُ إِلَیْهِ أَسْمَاعَکُمْ وَ تَحَنَّنُوا عَلَی أَیْتَامِ النَّاسِ یُتَحَنَّنْ عَلَی أَیْتَامِکُمْ وَ تُوبُوا إِلَی اللَّهِ مِنْ ذُنُوبِکُمْ.

 زبان خود را از گفتار ناشایست نگاه دارید. دیدگان خود را از دیدن ناروا و حرام بپوشانید و گوش‌های خود را از شنیدن آنچه نادرست است، باز دارید. با یتیمان مردم مهربانی کنید تا بعد از شما با یتیمان شما مهربانی کنند. از گناهان خود به سوی خدا توبه و بازگشت کنید.

وَ ارْفَعُوا إِلَیْهِ أَیْدِیَکُمْ بِالدُّعَاءِ فِی أَوْقَاتِ صَلَاتِکُمْ‏ فَإِنَّهَا أَفْضَلُ السَّاعَاتِ یَنْظُرُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِیهَا بِالرَّحْمَهِ إِلَی عِبَادِهِ یُجِیبُهُمْ إِذَا نَاجَوْهُ وَ یُلَبِّیهِمْ إِذَا نَادَوْهُ وَ یُعْطِیهِمْ إِذَا سَأَلُوهُ وَ یَسْتَجِیبُ لَهُمْ إِذَا دَعَوْهُ.

 در اوقات نماز، دست‌های خود را به دعا بردارید، زیرا که وقت نماز بهترین ساعت‌هاست و در این اوقات، حق تعالی با رحمت، به بندگانش می نگرد و اگر با او مناجات کنند، پاسخشان دهد و چنانچه او را ندا کنند لبیکشان گوید و اگر از او بخواهند عطا کند و چون او را بخوانند مستجابشان گرداند.

 أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَنْفُسَکُمْ مَرْهُونَهٌ بِأَعْمَالِکُمْ فَفُکُّوهَا بِاسْتِغْفَارِکُمْ وَ ظُهُورَکُمْ ثَقِیلَهٌ مِنْ أَوْزَارِکُمْ فَخَفِّفُوا عَنْهَا بِطُولِ سُجُودِکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَقْسَمَ بِعِزَّتِهِ أَنْ لَا یُعَذِّبَ الْمُصَلِّینَ وَ السَّاجِدِینَ وَ أَنْ لَا یُرَوِّعَهُمْ بِالنَّارِ یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِینَ.

 ای مردم! جان‌هایتان در گرو اعمال شماست. پس با طلب آمرزش از خدا، آن‌ها را از گرو، خارج کنید. پشت شما از بار گناهان سنگین است، پس با طولانی کردن سجده‌ها، آن را سبک گردانید و بدانید که حق تعالی به عزت خود سوگند یاد کرده است که نمازگزاران و سجده کنندگان در این ماه را عذاب نکند و در روز قیامت آن‌ها را از آتش دوزخ در امان دارد.

 أَیُّهَا النَّاسُ مَنْ فَطَّرَ مِنْکُمْ صَائِماً مُؤْمِناً فِی هَذَا الشَّهْرِ کَانَ لَهُ بِذَلِکَ عِنْدَ اللَّهِ عِتْقُ نَسَمَهٍ وَ مَغْفِرَهٌ لِمَا مَضَی مِنْ ذُنُوبِهِ، قِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَلَیْسَ کُلُّنَا یَقْدِرُ عَلَی ذَلِکَ فَقَالَ ص اتَّقُوا النَّارَ وَ لَوْ بِشِقِّ تَمْرَهٍ اتَّقُوا النَّارَ وَ لَوْ بِشَرْبَهٍ مِنْ مَاء.ٍ

 ای مردم! هرکه از شما روزه دار مؤمنی را در این ماه افطار دهد، نزد خدا پاداش بنده آزاد کردن و آمرزش گناهان گذشته‌اش را خواهد داشت.

برخی از اصحاب گفتند: یا رسول الله! همه ما قادر به انجام آن نیستیم. حضرت فرمود: با افطار دادن روزه داران، از آتش جهنم به پرهیزید اگرچه به نصف دانه خرما و یا به یک جرعه آب باشد.

أَیُّهَا النَّاسُ مَنْ حَسَّنَ مِنْکُمْ فِی هَذَا الشَّهْرِ خُلُقَهُ کَانَ لَهُ جَوَازاً عَلَی الصِّرَاطِ یَوْمَ تَزِلُّ فِیهِ الْأَقْدَامُ وَ مَنْ خَفَّفَ فِی هَذَا الشَّهْرِ عَمَّا مَلَکَتْ یَمِینُهُ خَفَّفَ اللَّهُ عَلَیْهِ حِسَابَهُ وَ مَنْ کَفَّ فِیهِ شَرَّهُ کَفَّ اللَّهُ عَنْهُ غَضَبَهُ یَوْمَ یَلْقَاهُ وَ مَنْ أَکْرَمَ فِیهِ یَتِیماً أَکْرَمَهُ اللَّهُ یَوْمَ یَلْقَاهُ.

 ای مردم! هرکس اخلاق خود را در این ماه نیکو کند، از صراط، آسان بگذرد، آن روز که قدم‌ها، بر آن بلغزد. هرکس در  این ماه کارهای غلامان و مستخدمان خود را سبک گرداند، خدا در قیامت حساب او را آسان کند.
هرکس در این ماه از آزار رساندن به مردم خودداری کند، حق تعالی، روز قیامت، خشم خود را از او بازدارد.

 هرکس در این ماه یتیم بی پدری را گرامی دارد، خدا او را در قیامت عزیز گرداند.

 وَ مَنْ وَصَلَ فِیهِ رَحِمَهُ وَصَلَهُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ یَوْمَ یَلْقَاهُ وَ مَنْ قَطَعَ فِیهِ رَحِمَهُ قَطَعَ اللَّهُ عَنْهُ رَحْمَتَهُ یَوْمَ یَلْقَاهُ وَ مَنْ تَطَوَّعَ فِیهِ بِصَلَاهٍ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بَرَاءَهً مِنَ النَّارِ وَ مَنْ أَدَّی فِیهِ فَرْضاً کَانَ لَهُ ثَوَابُ مَنْ أَدَّی سَبْعِینَ فَرِیضَهً فِیمَا سِوَاهُ مِنَ الشُّهُورِ.

 هر کس در این ماه صله رحم کند و با خویشان بپیوندد، خدا او را در قیامت به رحمت خود واصل گرداند و هرکس در   این ماه رابطه اش را با خویشان خود قطع کند، خداوند در قیامت رحمت خود را از او دریغ نماید.
هرکس در این ماه نماز مستحبی بپا دارد، خداوند او را از آتش جهنم برهاند و کسی که نماز واجبی بجا آورد، خداوند  ثواب هفتاد نماز واجب در ماه‌های دیگر را به او عطا کند.

 وَ مَنْ أَکْثَرَ فِیهِ مِنَ الصَّلَاهِ عَلَیَّ ثَقَّلَ اللَّهُ مِیزَانَهُ یَوْمَ تَخِفُّ الْمَوَازِینُ وَ مَنْ تَلَا فِیهِ آیَهً مِنَ الْقُرْآنِ کَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ خَتَمَ الْقُرْآنَ فِی غَیْرِهِ مِنَ الشُّهُورِ.

هر کس در این ماه بسیار بر من صلوات فرستد، خداوند کفه سبک اعمال او را سنگین گرداند.

و هر کس که در این ماه یک آیه از قرآن تلاوت کند، ثواب کسی را دارد که در ماه‌های دیگر قرآن را ختم کرده باشد.

 أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَبْوَابَ الْجِنَانِ فِی هَذَا الشَّهْرِ مُفَتَّحَهٌ فَاسْأَلُوا رَبَّکُمْ أَنْ لَا یُغَلِّقَهَا عَنْکُمْ وَ أَبْوَابَ النِّیرَانِ مُغَلَّقَهٌ فَاسْأَلُوا رَبَّکُمْ أَنْ لَا یُفَتِّحَهَا عَلَیْکُمْ وَالشَّیَاطِینَ مَغْلُولَهٌ فَاسْأَلُوا رَبَّکُمْ أَنْ لَا یُسَلِّطَهَا عَلَیْکُمْ.

 ای مردم! درهای بهشت در این ماه گشوده است، از پروردگار خود بخواهید که آن‌ها را بر روی شما نبندد.

و درهای جهنم در این ماه بسته است، از خدا بخواهید که آن‌ها را بر روی شما نگشاید.
شیاطین در این ماه در غل و زنجیرند. از خدا بخواهید که آن‌ها را بر شما مسلط نگرداند.

 قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقُمْتُ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِی هَذَا الشَّهْرِ؟ فَقَالَ یَا أَبَا الْحَسَنِ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ فِی هَذَا الشَّهْرِ الْوَرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ.

 علی علیه السلام می فرماید: در این حال از جا برخاسته و عرض کردم، ای پیامبر خدا! برترین اعمال در این ماه چیست؟ حضرت فرمود: ای ابا الحسن! برترین اعمال در این ماه پرهیز از محرمات است.

ثُمَّ بَکَی فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا یُبْکِیکَ فَقَالَ یَا عَلِیُّ أَبْکِی لِمَا یَسْتَحِلُّ مِنْکَ فِی هَذَا الشَّهْرِ کَأَنِّی بِکَ وَ أَنْتَ تُصَلِّی لِرَبِّکَ وَ قَدِ انْبَعَثَ أَشْقَی الْأَوَّلِینَ شَقِیقُ عَاقِرِ نَاقَهِ ثَمُودَ فَضَرَبَکَ ضَرْبَهً عَلَی قَرْنِکَ فَخَضَبَ مِنْهَا لِحْیَتَکَ

سپس گریست. گفتم: ای پیامبر خدا! سبب گریه شما چیست؟

فرمود: «ای علی! بر این می‌گریم که حرمت تو را در این ماه می شکنند. گویا می بینم تو در حال نماز برای پروردگار خویشی، که نگون‌بخت‌ترینِ اوّلین و آخرین، همو که برادر پی کننده ناقه قوم ثمود است، برمی خیزد و بر فرق سرت ضربتی می زند و محاسنت، از خون سرت رنگین می شود.»

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه‌السلام فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ ذَلِکَ فِی سَلَامَهٍ مِنْ دِینِی. فَقَالَ علیه‌السلام  فِی سَلَامَهٍ مِنْ دِینِکَ.

گفتم: ای پیامبر خدا! آیا در آن حالت، دینم سالم است؟

فرمود: «دینت، سالم است.»

 ثُمَّ قَالَ یَا عَلِیُّ مَنْ قَتَلَکَ فَقَدْ قَتَلَنِی وَ مَنْ أَبْغَضَکَ فَقَدْ أَبْغَضَنِی وَ مَنْ سَبَّکَ فَقَدْ سَبَّنِی لِأَنَّکَ مِنِّی کَنَفْسِی رُوحُکَ مِنْ رُوحِی وَ طِینَتُکَ مِنْ طِینَتِی إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی خَلَقَنِی وَ إِیَّاکَ وَ اصْطَفَانِی وَ إِیَّاکَ وَ اخْتَارَنِی لِلنُّبُوَّهِ وَ اخْتَارَکَ لِلْإِمَامَهِ وَ مَنْ أَنْکَرَ إِمَامَتَکَ فَقَدْ أَنْکَرَ نُبُوَّتِی یَا عَلِیُّ أَنْتَ وَصِیِّی وَ أَبُو وُلْدِی وَ زَوْجُ ابْنَتِی وَ خَلِیفَتِی عَلَی أُمَّتِی فِی حَیَاتِی وَ بَعْدَ مَوْتِی أَمْرُکَ أَمْرِی وَ نَهْیُکَ نَهْیِی أُقْسِمُ بِالَّذِی بَعَثَنِی بِالنُّبُوَّهِ وَ جَعَلَنِی خَیْرَ الْبَرِیَّهِ إِنَّکَ لَحُجَّهُ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ وَ أَمِینُهُ عَلَی سِرِّهِ وَ خَلِیفَتُهُ فی عِبَادِهِ 

سپس فرمود: «ای علی! هر کس تو را بکشد، مرا کشته است و هر کس تو را دشمن بدارد، مرا دشمن داشته است و هر کس تو را ناسزا گوید، مرا ناسزا گفته است؛ چرا که تو از من هستی، همچون جان من. روح تو، از روح من است و سرشت تو، از سرشت من.»

خدای متعال، من و تو را آفرید و من و تو را برگزید و مرا برای پیامبری، و تو را برای امامت، انتخاب کرد، هر کس امامت تو را انکار کند، نبوّت مرا انکار کرده است.

ای علی! تو وصیّ من، پدر فرزندان من، همسر دختر من و جانشین من بر امّتم هستی، در حال حیاتم و پس از مرگم، فرمان تو، فرمان من است و نهی تو، نهی من است. سوگند به خدایی که مرا به نبوّت برانگیخت و مرا بهترینِ آفریدگان قرار داد، تو حجّت پروردگار بر خلق اویی و امین او بر رازش و جانشین او بر بندگانش.

منبع :  اقبال الاعمال، جلد ۱ صفحه ۲ , سید بن طاووس

مروری بر مضامین خطبه شعبانیه رسول اکرم(ص)

اشاره:

امیرمؤمنان علی علیه السلام از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می پرسد: ای پیامبر خدا! برترین کارها در این ماه چیست؟ حضرت فرمود: «ای ابوالحسن! برترین کارها در این ماه، ورع و پرهیز از حرام های الهی است.» ماه رمضان ماه روزه است. از نظر قرآن هدف و حکمت روزه، دست یابی به تقواست که میزان و معیار سنجش کرامت و انسانیت انسان است. اگر انسان نتواند در ماه رمضان روشی را اتخاذ کند که او را به تقوا برساند در زمان های دیگر سال شاید این امر دست یافتنی نباشد؛ چرا که در این ماه دشمن های بیرونی انسان درغل و زنجیر هستند و انسان تنها باید با هواهای نفسانی خود مبارزه کند و آن ها را تحت کنترل عقل و فطرت سالم درآورد. او اگر نتواند در این ماه بر نفس خود مسلط شود در ماه های دیگر می بایست به غیر از نفس با وسوسه های شیاطین نیز مبارزه کند و شرایط سخت تری را برای خودسازی تجربه کند.

نویسنده با مراجعه به خطبه شعبانیه پیامبر(ص) وظایف روزه داران و شرایط استثنایی ماه مبارک رمضان را تشریح کرده است.

ماه مبارک رمضان، کارگاه تقوای الهی خداوند به صراحت در آیه ۲۸۳ سوره بقره حکمت و فلسفه روزه و روزه داری را دست یابی به تقوا می داند. تقوا که از واژه وقایه عربی گرفته شده به معنای سپرگرفتن است. این بدان معناست که انسان در طول زندگی وحیات دنیوی خود همواره از سوی دشمنی تهدید می شود و لازم است خود را در میدان مبارزه دائمی بداند و دمی از خود و دشمن غافل نشود. پس لازم است تا سپری را در اختیار گیرد و تحت حفاظت آن، خود را از دشمن و تیرهای آشکار و نهانش در امان نگه دارد.

از آیات قرآن و روایات اسلامی به دست می آید که انسان دارای دو دشمن اصلی است. یکی دشمن نفسانی اوست که همواره با اوست. نفس انسانی در شرایط مادی دنیوی به جای آنکه همان اعتدال فطری را رعایت کند[۱] و فرمان عقل و فطرت را گوش دهد[۲] به برخی از قوای خود بیشتر بها می دهد و اجازه می دهد که مثلا قوه شهوت یا عضب یا هر دوی آنها زمام امور را در دست گیرند و در مسیر افراط و تفریط درآید. از همین رو گفته شده «اعدی عدوک نفسک التی بین جنبیک؛ دشمن ترین دشمنان همان نفس درون آدمی است.»

از سوی دیگر، انسان یک دشمن قسم خورده دیگری دارد که اجازه نمی دهد تا در مسیر فطرت و عقل و وحی حرکت کند. این دشمن ابلیس و شیاطین پیرو او هستند. ابلیس از دو دسته پیروان جنی و انسانی برخوردار است. او که خواهان مقام خلافت برای خود بود، هنگامی که خلافت به انسان داده شد، کفر و عصیان می ورزد و پس از کسب مهلت تا روز معین[۳] سوگند می خورد تا نگذارد فرزندان حضرت آدم(ع) در مسیر خلافت حرکت کرده و این مقام را به دست آورند.[۴]

شرایط ابلیس و جنیان نسبت به انسان ها کمی بهتر است؛ زیرا آنان هرچند تنها وسوسه می کنند و کار دیگری نمی توانند انجام دهند، چون سلطه ای بر انسان ندارند[۵]  ولی به سبب آنکه دیده نمی شود[۶] می توانند در گوش جان آدمی زمزمه های وسوسه انگیزی داشته باشند که انسان گمان می کند اینها افکار و اندیشه ها و تصمیمات خودش است. از این رو، آدمی گناهانی را مرتکب می شود و به قوای غضبی و شهوانی خود اجازه می دهد تا افراط و ظلم هایی را مرتکب شود. این اعمال، اندک اندک به قوای ادراکی و شناختی انسان را آسیب می رساند[۷] به گونه ای که گوش و چشم دیگر حقایق را نمی تواند بشنود و ببیند و قلب نیز از تحلیل حقیقت باز می ماند و واژگونه تحلیل می کند و حق را باطل و باطل را حق می یابد،[۸] چرا که بر گوش و چشم پرده هایی کشیده و بر قلب ها مهر خورده و بسته شده است.[۹] انسان گناهکار که فطرت سالم خود را از دست می دهد به جای آنکه از وحی الهی بهره مند شود، تحت تاثیر وحی شیطانی قرار می گیرد و به جای پذیرش حق، علیه آن موضع گیری کرده و به مجادله با آن می پردازد.[۱۰]

اما خداوند به انسان عنایت خاصی دارد و اجازه نمی دهد تا ابلیس و شیاطین به سادگی تسلط یابند. اینجاست که کارهایی را برای بهبود وضعیت بشر انجام داده تا امکان تسلط و چیرگی شیطان به سادگی فراهم نیاید. از جمله این کارها، برنامه های خاصی چون روزه داری به ویژه در ماه رمضان است؛ زیرا در این ماه مبارک دشمن بیرونی با محدودیت های شدیدی مواجه است و دیگر نمی تواند آزادانه حرکت و یا کاری علیه انسان بکند.

ماه رمضان یک فرصت استثنایی برای بازسازی و بازگشت به سوی حق و راستی و درستی و توبه به درگاه خداوندی است. رحمت خاص خداوندی در این ماه شامل بندگان می شود تا انسان با روزه داری و انجام وظایف و تکالیف ویژه آن بتواند نخست بر هواهای نفسانی مسلط شود و آنگاه پس از ماه رمضان به سبب همان بستر تقوایی که فراهم آمده بتواند در برابر وسوسه های شیطانی مقاومت کرده و در مسیر تقوای کامل گام بردارد.

ویژگی های ماه رمضان از نظر پیامبر(ص)

حضرت امام رضا(ع) از پدرش از جدش این روایت را نقل کرده اند که امام علی(ع) چنین فرمود: در روزی از روزهای آخر شعبان و در آستانه ماه مبارک رمضان رسول خدا(ص) خطبه مهمی خواند. این خطبه به خطبه شعبانیه معروف است.

۱- فضیلت ماه رمضان:

پیامبر(ص) نخست به بیان فضیلت ماه رمضان می پردازد و می فرماید: «ای مردم! ماه خدا، همراه با برکت و رحمت و آمرزش، به شما روی آورده است؛ ماهی که نزد خدا برترین ماه هاست و روزهایش برترین روزها، شب هایش برترین شب ها و ساعاتش برترین ساعات است.»

پیامبر(ص) در این خطبه در بیان فضیلت ماه مبارک رمضان نسبت به دیگر ماه های سال مواردی را برمی شمارد که از جمله آنها می توان به ماه برکت، رحمت و آمرزش، بهترین ماه ها در نزد خداوند، ساعاتش بهترین ساعات، خواب مومنان عبادت، ضیافت الهی، ماه میهمان خدا، یک شب برابر هزار شب، دعاهای مومنان مستجاب، نزول قرآن، تلاوت یک آیه از قرآن ثواب یک ختم قرآن، آمرزش گناهان، تسبیح نفس ها، ماه سربلندی و سرافرازی مومنین در پیکار با خواسته های نفسانی و جبران غفلت انسان ها از خدا و توبه و بازگشت به سوی خدا اشاره کرد.

۲- ماه مهمانی و ضیافت الهی:

پیامبر سپس به نکته دیگری اشاره می کند که جایگاه و ارزش این ماه را بسیار بالاتر از هر ماهی قرار می دهد؛ پیامبر(ص) می فرماید که این ماه، ماه ضیافت الله است و خداوند به انسان این کرامت را بخشیده تا مهمان سفره الهی شود: «ماهی است که در آن به مهمانی خدا دعوت شده اید و از شایستگان کرامت الهی قرار داده شده اید».

۳- پاداش های استثنایی:

از دیگر ویژگی های این ماه این است که خداوند در این ماه حتی برای اعمال غیراختیاری و غیرارادی روزه داران چون نفس کشیدن و خوابیدن و مانند آن ثواب و پاداش قرار داده و اعمال خوب و صالح در آن مقبول است و دعاها مورد اجابت قرار می گیرد: نفس هایتان در آن، تسبیح است؛ خوابتان در آن، عبادت؛ عملتان در آن، پذیرفته؛ و دعایتان در آن، مورد اجابت الهی است.»

تکالیف و وظایف روزه دار

پیامبر(ص) پس از بیان فضیلت ماه رمضان، به تکالیف و وظایف روزه داران اشاره می کند؛ چرا که حضور در مهمانی و ضیافت الهی نیازمند تحقق شرایطی است.

۱- شرط حضور در مهمانی خدا:

هر انسانی اگر به مهمانی شخص بزرگی می رود، کارها و مقدماتی را انجام می دهد تا در مهمانی بهترین و نیکوترین حضور را داشته باشد و به بهترین شکل از آن حضور بهره مند شود. پیامبر(ص) شرایط حضور در ضیافت الهی را این گونه بیان می کند: «با نیت های راست و دل های پاک، از پروردگارتان بخواهید تا برای روزه داری آن و تلاوت کتاب خویش، توفیقتان دهد؛ چرا که بدبخت، کسی است که در این ماه بزرگ، از آمرزش الهی محروم بماند.»

۲- معنابخشی به کارها با یاد قیامت:

اصولا انسان اگر شناخت و معرفت درستی از هستی نداشته باشد، نمی تواند نیت صادقی داشته باشد؛ چرا که شناخت و معرفت نسبت به هستی به ویژه قیامت و آخرت است که فلسفه زندگی دنیایی را دگرگون می کند و همه اندیشه ها و باورها و نگرش ها و رفتارهای ما را متحول می سازد. آخرت شناسی و آخرت گرایی، انسان را برای اهداف بلند آماده کرده و کارها را به شکلی دیگر تنظیم می کند. هر کاری که انسان انجام می دهد بی پذیرش قیامت و آخرت، تنها در دایره محدود دنیوی معنا می یابد و ارزش و اعتبار آن تنها در کسب لذات زودگذر مادی و دنیوی خلاصه می شود؛ اما اگر فلسفه زندگی ما با شناخت کامل از هستی از جمله قیامت و آخرت و زندگی اخروی همراه شود، هر عملی معنای دیگر پیدا می کند و انسان کار را برای آن انجام می دهد که آثار آن در آخرت و سازه های اخروی نمودار می شود. اعمال خیر در چارچوب فلسفه زندگی اخروی انجام می شود و سبک زندگی به طور کامل تغییر می یابد.

پس وقتی هر کاری را می کند تنها لذات دنیوی را مد نظر قرار نمی دهد بلکه خواهان رضایت الهی و تاثیر آن در زندگی پس از دنیاست. از این رو پیامبر(ص) به نقش آخرت گرایی در تحول معنادار فلسفه و سبک زندگی و رفتار انسانی توجه می دهد و می فرماید: «با گرسنگی و تشنگی خود در این ماه، گرسنگی و تشنگی روز قیامت را یاد کنید؛ به نیازمندان و بینوایانتان صدقه بدهید؛ به بزرگان خود احترام و بر کوچک هایتان ترحم و به بستگانتان نیکی کنید؛ زبانتان را نگه دارید؛ چشم هایتان را از آنچه نگاه به آن حلال نیست، بپوشانید؛ گوش هایتان را از آنچه شنیدنش حلال نیست، فرو بندید؛ به یتیمان مردم، محبت کنید تا بر یتیمان شما محبت ورزند.» در این بخش، پیامبر(ص) براموری به ویژه صدقه به فقیران، رعایت اخلاق اجتماعی، تقوا و مهار زبان، چشم و گوش و نیز اکرام یتیمان تاکید می کند.

۳- تصفیه باطن با توبه و دعا:

پیامبر(ص) از مردمان می خواهد تا نسبت به کارهای خطا توبه کنند و در مسیر راست فطرت و عقل و وحی قرار گیرند و برای جلب عنایت و رحمت خاص خداوندی دست های نیایش خود را به آسمان بردارند؛ چرا که انجام دستورهای خداوندی نیازمند بازگشت به مسیر فطرت و رفتاری مبتنی بر تقوای عقلانی است. لذا لازم است که انسان برای بهره مندی از الطاف الهی، نخست خانه دل خود را از هرگونه رذایل و پلیدی پاک کند و با پاک کردن خانه دل، اجازه دهد که انوار الهی وارد شود. اگر دلی از خیالات موهوم و باطل و کینه و حسادت، بغض و عدوات تصفیه نشده باشد، نمی تواند کارهای خیر انجام دهد؛ باید خود را باصفا کرد تا کارهای نیک با نیت خیر انجام گیرد. خانه آلوده به گناه همانند نهر و رودی آلوده است که هر آب پاکی را نیز آلوده می کند و دست کم به تیرگی می کشاند و اعمال خیر را به نیت ریا و منت و مانند آن آلوده می کند. از این رو مسئله توبه و دعا و استغفار به عنوان راهکارهایی برای بسترسازی فضای مناسب در دستور کار قرار می گیرد و پیامبر(ص) می فرماید: «از گناهانتان به پیشگاه خداوند توبه کنید؛ در هنگام نمازها، دستانتان را بر آستان او به دعا بلند کنید، که آن هنگام (وقت نماز)، برترین ساعت هاست و خداوند با نظر رحمت به بندگانش می نگرد و هرگاه با او مناجات کنند، پاسخشان می دهد و چون او را صدا بزنند، جوابشان می گوید و چون او را بخوانند، اجابتشان می کند. ای مردم! جان های شما در گرو کارهای شماست، پس با آمرزش خواهی خود، آنها را آزاد سازید؛ و پشت های شما از بار گناهانتان سنگین است، پس با طول دادن سجده های خود، آنها را سبک کنید و بدانید که خداوند- که یادش والاست- به عزت خود، سوگند خورده است که نمازگزاران و سجده کنندگان را عذاب نمی کند و در روزی که مردم در پیشگاه پروردگار جهانیان ]برای حساب[ می ایستند، آنان را با آتش، هراسان نمی سازد.

پاداش افطاری دادن

پیامبر(ص) پس از آنکه وظایف و تکالیف روزه دار را از نظر فکری و رفتاری در حوزه های عبادیات و اعمال صالح و همچنین اخلاق فردی و اجتماعی بیان می کند، راه های رهایی از کیفرهای اخروی الهی را با انجام برخی از اعمال خیر در همین دنیا توضیح می دهد ای مردم! هر که از شما در این ماه، روزه داری را افطار دهد، پاداش او برای آن، نزد خدا، آزاد کردن یک برده و آمرزش گناهان گذشته اوست. پس گفتند: ای پیامبر خدا! همه ما توانایی این کار را نداریم! پیامبر فرمود: «خود را از آتش نگه دارید، هر چند با یک دانه خرما باشد؛ خود را از آتش نگه دارید، هر چند با یک جرعه آب.»

آثار و برکات روزه داری

پیامبر(ص) در بخشی دیگر از خطبه شعبانیه که برای استقبال از ماه رمضان و بیان اهمیت و ارزش روزه داری و ذکر قوانین آن بوده، آثار و برکات روزه داری را بیان می کند.

۱- آثار خوش خویی در ماه رمضان:

پیامبر(ص) مهم ترین اثر ماه رمضان را در خوش خویی روزه دار می داند و از همین رو در نخستین سخن خود درباره آثار و برکات ماه رمضان و اعمال آن به نقش ماه رمضان در نیکوکردن خلق و خو اشاره کرده و آن را مورد توجه قرار می دهد؛ چرا که آنچه از عبادات مراد است و به عنوان فلسفه بندگی مطرح می باشد. دست یابی به حسن خلق است. پیامبر(ص) در بیان فلسفه بعثت خویش به اتمام مکارم اخلاقی اشاره کرده و مهم ترین عامل ورود انسان را به بهشت داشتن حسن خلق دانسته و گفته که بدخو به بهشت نمی رود. ایشان در اینجا نیز می فرماید: ای مردم! هر کس اخلاقش را در این ماه، نیکو سازد، برای او وسیله عبور از صراط خواهد بود، در آن روز که گام ها بر صراط می لغزد.

۲- آسان گیری درباره زیردستان و مدیریت خشم:

از جمله نمودهای حسن خلق که تأثیر مهمی در زندگی فردی و اجتماعی دارد، آسان گیری نسبت به زیردستان و کارگزاران است. اگر خداوند اجازه داده تا بر دیگری نوعی سلطه داشته باشید و شما را بردیگری فضیلت بخشیده نمی بایست از آن سوء استفاده کرد و بر مردم سخت گرفت. ماه رمضان می بایست به شخص بیاموزد که نسبت به دیگران نرم و آسان گیر باشد و سخت گیری نکند. رحمت آورد تا خداوند بر او رحم آورد. همچنین انسان باید به گونه ای رفتار کند که شری به دیگری نرساند و مردم از شر او در امان باشند. پیامبر(ص) به نقش این حسن خلق اشاره می کند و می فرماید: هر کس در این ماه بر بردگان (زیردستان) خود آسان بگیرد، خداوند حساب او را سبک خواهد گرفت؛ و هر کس در این ماه، شر خود را از دیگران باز دارد، خداوند در روز دیدارش، غضب خویش را از او باز خواهد داشت.

۳٫ یتیم نوازی:

یکی از آسیب پذیرترین اقشار اجتماعی یتیمان هستند. لذا توجه ویژه به آنان به عنوان یک عمل بسیار مهم اخلاقی بارها در قرآن تأکید شده و پیامبر(ص) اطعام و اکرام آنان در این ماه را بسیار ارزشمند دانسته و به آثار آن اشاره می کند و می فرماید: «هر که در این ماه، یتیمی را گرامی بدارد، در روز دیدار، خداوند، گرامی اش خواهد داشت.»

۴٫ صله رحم:

این نیز یکی از مسائل مهم اخلاق اجتماعی است که در اسلام مورد تأکید بوده و صله رحم را به عنوان عامل برکت و افزایش عمر دانسته اند. در اینجا پیامبر(ص) از آثار روزه داری را مراعات حال خویشان و تقویت پیوند خویشاوندی دانسته و با اشاره به آثار آن بر آن است تا این اخلاق اجتماعی در ماه رمضان تقویت شود. ایشان می فرماید: «هر که در این ماه به خویشاوند خود نیکی کند، در روز دیدار، خداوند با رحمتش به او نیکی خواهد کرد؛ و هر کس در آن از خویشان خود ببرد، خداوند در روز دیدار، رحمتش را از او قطع خواهد نمود.

۵٫ اعمال عبادی بویژه نماز:

از نظر آموزه های اسلامی نماز مرز میان کفر و ایمان است و مهم ترین عمل عبادی در ارتباط میان بنده و خدا، همین نماز است که بارها در آیات قرآن مورد تأکید است. روزه دار می بایست به نماز بیش از پیش در این ماه اهتمام ورزد. از این رو نماز مستحبی در این ماه بسیار ارزشمند دانسته شده است؛ زیرا ابلیس و شیاطین از نماز و سجده، بسیار عصبانی می شوند و چون خود اهل سجده نیستند اهل سجده را دشمن می دارند و از این عصبانیت به خود می پیچند. پیامبر(ص) با اشاره به آثار نماز در این ماه، روزه داران را به انجام آن تشویق و ترغیب می کند و می فرماید: و هر کس در آن، نماز مستحبی بخواند، برای او دوری از آتش، نوشته می شود؛ و هر کس واجبی را در آن ادا کند، پاداش کسی را دارد که هفتاد واجب را در ماه های دیگر، ادا کرده است.

۶٫ صلوات بر پیامبر(ص):

از دیگر اعمال بسیار مستحب در ماه رمضان، صلوات است. خداوند و فرشتگان بر پیامبر(ص) صلوات می فرستند و انجام این عمل در این ماه به شخص کمک می کند تا تحت ولایت پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) قرار گیرد و از ولایت شیطان بیرون رود. کسی که صلوات می فرستد پیمانه وجودش را از برکت وجودی ولایت پر می کند و کسی که اهل ولایت باشد، در میزان قیامت پر پیمانه خواهد بود؛ چرا که چیزی سنگین تر از ولایت و محبت به آن در دنیا و قیامت نیست. از همین رو برای توسل و جلب محبت و بهره مندی از شفاعت آن حضرت(ص) بر صلوات به عنوان یکی از مهم ترین ابزارها و وسائل تأکید شده و پیامبر(ص) می فرماید: «هرکس در این ماه بر من زیاد صلوات بفرستد، خداوند در روزی که وزنه اعمال، سبک می شود، وزنه اعمال او را سنگین می کند.

۷٫ تلات قرآن:

ماه رمضان بهار قرآن است و در این ماه است که قرآن نازل شده است. این کتاب الهی با نزول در این ماه زندگی انسان را معنای دیگر بخشیده و انسان را به کرامت الهی و خلافت خداوندی بسیار نزدیک کرده است. پس بهره مندی از ماه رمضان برای استفاده از قرآن با تلاوت و تدبر در آن بسیار مهم است. پیامبر(ص) در این باره نیز می فرماید: و هرکس در آن، آیه ای از قرآن تلاوت کند، پاداش کسی را دارد که در ماه های دیگر، ختم قرآن کرده است.

۸٫ نیایش به درگاه خداوند:

از دیگر کارهای مهم در این ماه دعا است. در این ماه درهای بهشت باز می شود و انسان باید از خدا بخواهد تا هرگز درهای دوزخ را بر او نگشاید. این از فضایل این ماه است که درهای بهشت باز و درهای دوزخ بسته است. پیامبر(ص) می فرماید: «ای مردم! در این ماه، درهای بهشت، بازند. پس، از پروردگارتان بخواهید که آنها را بر شما نبندد؛ و درهای دوزخ، بسته اند، پس، از پروردگارتان بخواهید که آنها را بر شما نگشاید.

۹٫ دعا و اسارت شیاطین:

یکی دیگر از جنبه های دعا می بایست مربوط به مسئله شیاطین باشد؛ چنانکه گفته شد از فضایل ماه رمضان محدودیت هایی است که نسبت به شیاطین روا داشته شده تا انسان ها بتوانند در کمال آرامش به خودسازی و تزکیه نفس بپردازند و به دور از وسوسه های شیطانی با هواهای نفسانی خود مبارزه کنند. از آن جایی که ماه رمضان ماه دعا و تضرع است، یکی از مهم ترین دعاها باید این باشد که پس از ماه رمضان شیاطین بر او مسلط نشوند و خداوند همچنان با تقوایی که شخص به دست آورده شیاطین را در بند نگه دارد و اجازه تسلط به آنان ندهد. از این رو پیامبر(ص) به این مسئله توجه داده و می فرماید: «و شیطان ها دربندند. پس، از پروردگارتان بخواهید که آنها را بر شما مسلط نسازد.»

بهترین اعمال در ماه رمضان

در روایت آمده که در اینجا امیرمؤمنان علی(ع) از جا برمی خیزد از پیامبر(ص) می پرسد: ای پیامبر خدا! برترین کارها در این ماه چیست؟ حضرت فرمود: «ای ابوالحسن! برترین کارها در این ماه، ورع و پرهیز از حرام های الهی است.»

این که پیامبر(ص) ورع را به عنوان بهترین کار در ماه رمضان مطرح می کند، از آن روست که ورع به معنای ترک حرا م های الهی، زمینه ساز تقوایی است که هدف از روزه داری دانسته شده است. پس در حقیقت انسان با ترک حرام های کلامی و رفتاری و دیداری و شنیداری و فکری و روحی این فرصت را می یابد تا خود را به دایره متقین و اهل تقوا برساند و فرصت مبارزه رو در رو با شیاطین را به دست آورد؛ زیرا از دشمن درون رهایی یافته شده است.

قرآن صامت و قرآن ناطق؛ معنای ولایت

ماه رمضان ماه انزال دفعی قرآن بر قلب پیامبر(ص) و بهار قرآن است. قرآن صامت که در این ماه آغاز می شود با شهادت قرآن ناطق نیز همراه است. از این رو پیامبر(ص) وقتی به امیرمؤمنان(ع) می نگرد می گرید؛ چرا که دین اسلام که به ولایت ایشان کامل و تمام شده است، در همین ماه گرفتار نفاقی می شود که جریان اصلی اسلام را از مدار خود خارج می کند.

در ادامه روایت آمده است: پیامبر گریست. علی(ع) می گوید: گفتم؛ ای پیامبر خدا! سبب گریه شما چیست؟ فرمود: «ای علی! بر این می گریم که حرمت تو را در این ماه می شکنند. گویا می بینم تو در حال نماز برای پروردگار خویشی، که نگون بخت ترین اولین و آخرین، همو که برادر پی کننده ناقه قوم ثمود است، برمی خیزد و بر فرق سرت ضربتی می زند و محاسنت، از خون سرت، رنگین می شود.»

گفتم: ای پیامبر خدا! آیا در آن حالت، دینم سالم است؟ فرمود: «دینت، سالم است». سپس فرمود: «ای علی! هر کس تو را بکشد، مرا کشته است و هر کس تو را دشمن بدارد، مرا دشمن داشته است و هر کس تو را ناسزا گوید، مرا ناسزا گفته است؛ چرا که تو از من هستی، همچون جان من. روح تو، از روح من است و سرشت تو، از سرشت من. خدای متعال، من و تو را آفرید و من و تو را برگزید و مرا برای پیامبری و تو را برای امامت، انتخاب کرد. هر کس امامت تو را انکار کند، نبوت مرا انکار کرده است. ای علی! تو وصی من، پدر فرزندان من، همسر دختر من و جانشین من بر امتم هستی، در حال حیاتم و پس از مرگم فرمان تو، فرمان من است و نهی تو، نهی من است. سوگند به خدایی که مرا به نبوت برانگیخت و مرا بهترین آفریدگان قرار داد، تو حجت پروردگار بر خلق اویی و امین او بر رازش و جانشین او بر بندگانش هستی»[۱۱]

پی نوشت:[۱] شمس، آیه ۷

[۲] روم، آیه ۲۱

[۳] حجر، آیه ۳۸؛ ص، آیه ۸۱

[۴] حجر، آیه ۳۹

[۵] ابرهیم، آیه ۲۲

[۶] اعراف، آیه ۲۷

[۷] مطففین، آیه ۱۴

[۸] اعراف، آیه ۱۷۹

[۹] بقره، آیه ۷؛ جاثیه، آیه ۲۳؛ توبه، آیه ۸۷؛ منافقون، آیه ۳

[۱۰]  انعام، آیه ۱۲۱

[۱۱] بحارالانوار ج ۹۶ ص ۱۵۷؛ عیون اخبار الرضا ج ۱، ص ۲۹۵ و وسایل الشیعه کتاب الصوم

منبع : کیهان , معینی، مصطفی

مرورى بر خطبه شعبانیه رسول اکرم (ص)

اشاره:

در آخرین روزهاى ماه شعبان رسول گرامى اسلام ضمن ایراد خطبه‌اى براى مردم، به بیان فضایل و اهمیت ماه مبارک رمضان پرداختند و وظایف یک مسلمان واقعى و مؤمن حقیقى را براى تمام نسل‌ها در طول تاریخ تشریح کردند. این توصیه‌ها مشعلى روشن براى همه کسانى است که قصد دارند با شست‌وشوى جان و روح خویش در جارى زلال ماه مبارک رمضان، لیاقت قرب به درگاه ذات بارى تعالى بیابند و در ردیف مهمانان حقیقی ضیافت الله قرار گیرند.

با هم ترجمه این خطبه را می‌خوانیم:

اى مردم!

ماه خدا با برکت و رحمت و آمرزش به سوى شما رو کرده است.

ماهى که نزد خدا، بهترین ماه‌هاست و روزهایش بهترین روزها و شب‌هایش بهترین شب‌ها و ساعت‌هایش بهترین ساعت‌هاست.

ماهى که در آن شما را به مهمانى خدا دعوت کرده‌اند و شما در آن از اهل کرامت خدا شده‌اید.

نفس‌هاى شما در آن ثواب تسبیح و ذکر خدا دارد و خواب شما ثواب عبادت.

اعمال شما در آن پذیرفته است و دعاهاى شما مستجاب، پس، از پروردگار خویش با نیت‌هاى راستین و دل‌هاى پاک، بخواهید که توفیق روزه این ماه و تلاوت قرآن در آن را به شما عنایت فرماید. شقى و بدبخت، آن کسى است که در این ماه بزرگ، از آمرزش خدا بی‌بهره شود.

در این ماه با گرسنگى و تشنگیتان، گرسنگى و تشنگى روز قیامت را به یاد آورید.

به فقیران و درماندگان کمک و تصدیق کنید.

به پیران و کهنسالان احترام و ارج بنهید.

به کودکانتان ملاطفت و مهربانى کنید.

با خویشاوندان رفت و آمد داشته باشید.

زبان خود را از گفتار ناشایست نگاه دارید.

دیدگان خود را از دیدن ناروا و حرام بپوشانید و گوش‌هاى خود را از شنیدن آنچه نادرست است، بازدارید.

با یتیمان مردم مهربانى کنید تا بعداز شما با یتیمان شما مهربانى کنند.

از گناهان خود به سوى خدا توبه و بازگشت کنید.

در اوقات نماز، دست‌هاى خود را به دعا بردارید، زیرا که وقت نماز بهترین ساعت‌هاست و در این اوقات، حق تعالى با رحمت، به بندگانش می‌نگرد و اگر با او مناجات کنند، پاسخشان دهد و چنانچه او را ندا کنند لبیکشان گوید و اگر از او بخواهند عطا کند و چون او را بخوانند مستجابشان گرداند.

اى مردم!

جان‌هایتان در گرو اعمال شماست. پس با طلب آمرزش از خدا، آنها را از گرو، خارج کنید. پشت شما از بار گناهان سنگین است، پس با طول دادن سجده‌ها، آنها را سبک گردانید و بدانید که حق تعالى به عزت خود سوگند یاد کرده است که نمازگزاران و سجده‌کنندگان در این ماه را عذاب نکند و در روز قیامت آنها را از آتش دوزخ در امان دارد.

اى مردم!

هرکه از شما روزه‌دار مؤمنى را در این ماه افطار دهد، نزد خدا پاداش بنده آزاد کردن و آمرزش گناهان گذشته‌اش را خواهد داشت.

برخى از اصحاب گفتند: یا رسول الله! همه ما قادر به انجام آن نیستیم. حضرت فرمود: با افطار دادن روزه‌داران، از آتش جهنم بپرهیزید اگرچه به نصف دانه خرما و یا به یک جرعه آب باشد.

اى مردم!

هر که اخلاق خود را در این ماه نیکو کند، از صراط، آسان بگذرد، آن روز که قدم‌ها، بر آن بلغزد. هر که در این ماه کارهاى غلامان و مستخدمان خود را سبک گرداند، خدا در قیامت حساب او را آسان کند.

هر که در این ماه از آزار رساندن به مردم خوددارى کند، حق تعالی، روز قیامت، خشم خود را از او باز دارد.

هر که در این ماه یتیم بی‌پدرى را گرامى دارد، خدا او را در قیامت عزیز گرداند.

هر که در این ماه صله رحم کند و با خویشان بپیوندد، خدا او را در قیامت به رحمت خود واصل گرداند و هر که در این ماه رابطه‌اش را با خویشان خود قطع کند، خداوند در قیامت رحمت خود را از او دریغ نماید.

هر که در این ماه نماز مستحبى به پا دارد، خداوند او را از آتش جهنم برهاند و کسى که نماز واجبى بجا آورد، خداوند ثواب هفتاد نماز واجب در ماه‌هاى دیگر را به او عطا کند.

هر که در این ماه بسیار بر من صلوات فرستد، خداوند کفه سبک اعمال او را سنگین گرداند. کسى که در این ماه یک آیه از قرآن تلاوت کند، ثواب کسى را دارد که در ماه‌هاى دیگر قرآن را ختم کرده باشد.

اى مردم!

درهاى بهشت در این ماه گشوده است، از پروردگار خود بخواهید که آنها را بر روى شما نبندد و درهاى جهنم در این ماه بسته است، از خدا بخواهید که آنها را بر روى شما نگشاید.

شیاطین در این ماه در غل و زنجیرند. از خدا بخواهید که آنها را بر شما مسلط نگرداند.

على (ع) می‌فرماید: در این حال از جا برخاسته و عرض کردم، اى پیامبر خدا! برترین اعمال در این ماه چیست؟

حضرت فرمود: اى اباالحسن! برترین اعمال در این ماه پرهیز از محرمات است.

منبع :وسایل الشیعه- کتاب روزه

اوصاف ماه مبارک رمضان در آئینه کلام معصوم‹‹ع››

اشاره:

ماه رمضان نهمین ماه از ماههاى سال قمرى عربى است . در قر آن کریم از ماههاى سال قمرى ، جز ماه رمضان نام هیچ ماه دیگرى نیامده است (۱) و این یکى از فضایل و امتیازات ماه رمضان است که از میان ماههاى سال قمرى فقط از ماه رمضان در قر آن ، در سوره بقره آیه ۱۸۵ نام برده شده است . کلمه رمضان اسمى از اسماى الهى است ونباید به تنهایى و بدون کلمه شهر که به معناى ماه است ذکر شود .

          هشام بن سالم از سعد نقل مى کند که گفت ما هشت نفر در محضر امام محمد باقر (علیه السلام) بودیم ، رمضان به یاد ما آمد و از آن سخن گفتیم . امام باقر (علیه السلام) فرمودند :

نگوئید این رمضان است ، نگوئید رمضان رفت و رمضان آمد . زیرا رمضان اسمى از اسماى الهى است که نمى آید و نمى رود . سخن از آمدن و رفتن براى آن صحیح نیست . فقط آنچه که زوال پذیر و نابود شدنى است مى آید و مى رود . و در ادامه فرمودند :

 بلکه بگوئید ماه رمضان ، پس ماه را در تلفظ به اسم اضافه کنید که اسم ( رمضان ) اسم خداست (۲)

          در این رابطه روایت بسیارى از معصومین ، علیهم السلام ، به ما رسیده است که مرحوم کلینى در فروع کافی بابى جداگانه و مستقل در این زمینه با عنوان :

‹‹‌ باب نهى از گفتن رمضان بدون کلمه ماه ››‌ (۳)گشوده است .

          مرحوم حر عاملى نیز در کتاب الصوم وسائل الشیعه بابى با این عنوان دارد :

 باب ‹‹ مکروه بودن گفتن رمضان بدون اضافه به ماه و حرام نبودن گفتن رمضان به تنهایى و کفاره گفتن رمضان به تنهایى ››‌ در روایتى در بحار الانوار و وسائل الشیعه از امام موسى بن جعفر (علیه السلام)از پدران گرامى ایشان از قول حضرت على آمده است که گفتن رمضان به تنهایى بدون اضافه کلمه شهر ( ماه ) کفاره دارد باید صدقه بدهد و روزه بگیرد (۴).

          از ناحیه علمای عامه ( اهل سنت ) نیز روایاتى از پیامبر گرامى اسلام در زمینه نهى از گفتن رمضان به تنهایى وارد شده است (۵).غیر از دو فضیلتى که براى ماه رمضان بیان شده  ماه رمضان دارى فضایل و امتیازات و ویژ گیهاى فوق العاده اى است که شمارش آنها نیازمند تحقیق گسترده و تالیف کتاب است و طبعا در این فرصت کوتاه امکان پذیر نیست و در یک مقاله نمى گنجد .

          به همین جهت در این مقاله و چند شماره آینده ، صرفا اشاره اى کوتاه به بخشى از این امتیازات و اوصاف بر اساس روایات و احادیث معصومین (علیه السلام) مى شود . این اوصاف در اسامى ماه رمضان نمود یافته است .

شهر الله ( ماه خدا )

گرچه اجزاى زمان و مکان از نظر معنوى هیچ تفاوتى در ذات با یکدیگر ندارد ، ولى به واسطه امورى ،  یک مکان همچون کعبه یا مساجد و مشاهده ، یا یک زمان همچون ماه رمضان و بویژه لیله القدر ، ارزش ، اعتبار و اهمیت پیدامى کند و مبارک مى گردد . درمیان ماهها ، ماه رمضان ، ‹‹‌ شهر الله ››‌ و ماه خداست ، زمانى است که براى عبادت تعیین شده ، مردم همه در آن عبادت مى کنند و زمینه رشد و تکامل معنوى و تربیت استعداها و سیر و سلوک و تخلق به اخلاق الله دراین ماه بیشتر فراهم است . درهاى آسمانها به روى انسانها باز است . در این ماه ، زمینه بر قرارى ارتباط بین زمین و آسمان فراهم مى شود . در کلمات معصومین (علیه السلام)بارها ماه رمضان ‹‹‌شهر الله ››‌ نامیده شده است . مطابق نقل امام صادق ، علیه السلام ، پیامبر گرامى اسلام فرمودند :‌

 ‹‹‌ ماه رمضان ماه خداست ، ماهى است که در آن حسنات و کارهاى خوب را چند برابر ثواب دهند (۶).

          رسول گرامى اسلام حضرت محمد (ص) در چند روایت ، شعبان را ماه خود و ماه رمضان را شهر الله ( ماه خدا ) نامیده اند (۷).

          امام زین العابدین علیه السلام در دعاى وداع با ماه رمضان در ‹‹‌ صحیفه سجادیه ››‌ مى فرماید :

 ‹‹‌ ا لسلام علیک یا شهر الله الاکبر و یا عید اولیائه ›› درود بر تو اى بزرگترین ماه خدا و اى عید ( روز جشن و شادى ) دوستان خدا .

          امام جعفر صادق (علیه السلام) فرمودند :

‹‹‌ ماه رمضان ماه خداست در این ماه زیاد ذکر خدا لا اله الا الله ، الله اکبر الحمدلله و سبحان الله بگو ئید ›› (۸).

شهر الصبر( ماه صبر )

در سخنان معصومین (علیه السلام) ، ماه رمضان ماه صبر ، نامیده شده است . پیامبر اسلام در توصیف ماه رمضان فرمودند:

 ‹‹ ماه رمضان ماه صبر است و پاداش صبر بهشت است ›› (۹).

مولى الموحدین على بن ابی طالب (علیه السلام)فرموده اند :

 ‹‹ روزه ماه صبر ( ماه رمضان ) وروزه سه روز در هر ماه ، زنگارها و غم و اندوه و وسواس را از قلب بیرون مى برد (۱۰).

          به بیان رسول الله (ص) خداى متعال در حدیث قدسى مى فرماید :

 هممه اعمال بنى آدم ده برابر تا هفتصد برابر ثواب و پاداش دارد ، جز صبر که براى من است و من پاداش آن رامى دهم . پیامبر گرامى اسلام ادامه مى دهند :

پس ثواب صبر فقط در نزد خداروشن است و در پایان مى فرمایند :

 ‹‹ والصبر الصوم ›› مقصود از صبر روزه است (۱۱).

          مرحوم علامه طباطبائى مى نویسد :

 ‹‹ هر گاه پیامبر اسلام (ص) از امرى محزون و غمگین مى شد از خواندن نماز و گرفتن روزه براى دفع آن غم و حزن ، کمک مى گرفت (۱۲).

          صبر در زندگانی فردى و اجتماعى هر انسان و در زندگانى است ، یک ضرورت است ، صبر در دین به منزله سر نسبت به بدن است . همانگونه که انسان بدون سر ، انسان نیست و بى اثر است دین هم بدون صبر و استقامت ،  دین و ایمان نیست (۱۳).

          ماه رمضان راه وصول به صبر ، تمرین صبر وتقویت آن است . در ماه رمضان انسان با هو اهاى نفسانى مبارزه مى کند ، بدون هیچ قید و شرط سرگرم لذتهاى جسمى و شهوانى نمى شود خود را بزرگتر از آن مى داند که زندگى مادى و شکمى و حیوانى را هدف قراردهد

امساک و خوددارى از شهوات ، خوددارى از خوردن و آشامیدن در ماه رمضان حتى در همان سطح که در ماهاى دیگر نه تنها حلال و جائز بلکه مستحب است ، ورزش و تمرینى است که اراده انسان را تقویت می کند ، به خویشتن دارى عادت مى دهد و بر نفس خود مسلط مى کند .

انسان در ماه رمضان باروزه ، صبر عادت مى کند تا در زندگى و جامعه در برابر مشکلات و سختیها و مصیبتها شکست نخورد . روزه صبرى طولانى است بر جدایى و فراق از مهمترین عادتهایى که همواره با زندگى انسان همراه است .

شهر المواساه ( ماه همدردى )

پیامبر گرامى اسلام در وصف ماه رمضان فرموده اند :

 ‹‹هو شهر المواساه ››

‹‹ ماه رمضان ماه همدرى است ›› (۱۴) .

‹‹ مواسات ، یارى کردن ، به هم کمک کردن و مساعدت و همراهى نمودن بامال و ثروت است . ماه رمضان ماه همدردى با پابرهنگان ، مستضعفان ، محرومان ، گرسنگان ،  تشنگان ، فقرا ، مساکین ، نیازمندان و بى بضاعتها ست . همه مردم ثروتمند و فقیر در گرسنگى و تشنگى مساوى اند . هیچ کدام در حال روزه چیزى نمى خورند و نمى آشامند و این راهى است براى اینکه عموم مردم بویژه ثروتمندان و پولدار ها و توانگران و سرمایه داران ، درد گرسنگى و تشنگی پا برهنگان را درک کنند و به فکر و یاد آنها باشند ، شریک غم و غصه آنها شوند ، به یارى آنها بشتابند ، یا مال و ثروت و امکانات خود به آنها کمک کنند ، حقوق سائل و محروم رابپردازنند و از دادن خمس و زکات اموال خویش دریغ نورزند .

روایات بسیارى در این زمینه وارد شده که فلسفه تشریح و وجوب روزه ، همدردى و مواسات ثروتمندان با پابرهنگان و محرومین است . هشام بن حکم از امام جعفر صادق ( ع) پرسید : فلسفه تشریح روزه چیست ؟ امام در پاسخ فرمودند :

خداى متعال روزه را واجب کرد تا ثروتمند و فقیر مساوى شوند زیرا ثروتمند درد گرسنگى را نمى چشد تابه فقیر رحم کند .چون هر چه بخواهد و اراده کند قدرت فراهم نمودن آن را دارد ،پس خداى متعال اراده کرد بین انسانها مساوات بر قرار کند و به ثروتمند ، طعم گرسنگى را بچشاند تا بر ضیعف و ناتوان رقت آورد و بر گرسنه رحم کند (۱۵).

فضل بن شاذان مى گویید امام رضا(علیه السلام) فرمودند :

 به انسانها روزه داده شد تا درد گرسنگى و تشنگى را بشناسند و به فکر فقر در آخرت بیفتند … ، ‹‹ شدت اثر فقر و گرسنگى را بر نیازمندان و بیچارگان درک کنند تا حقوقى را که خداوند بر آنها در اموالشان واجب گردانده است ادا کنند (۱۶) .

پیامبر گرامى اسلام در سخنان خویش ماه رمضان را بهار فقیران خوانده اند (۱۷)به حقیقت ماه رمضان بهار فقیران است زیرا همه همچون فقیران در روز هنگام روزه یکسان هستند . بهار پابرهنگان است که بصورت طبیعى عموم مردم درد و رنج و سختى آنها را درک و لمس مى کنند .

پی نوشت:

۱-طباطبائی ، محمد حسین ، المیزان ، موسسه الاعلمى للمطبوعات ، ۱۹۷۳ م، ج۲ص۱۲ ۲-مجلسى ، بحارالانوار ، موسسه اوفا ، بیروت ، لبنان ، ج۹۶ص۳۷۶

۳-کافی ج۴ص۶۹

۴-وسائل الشیعه ج۷ص۳۳۲

۵-محمدی رى شهرى ، محمد ،‌میزان الحکمه ، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم چاپ اول ۱۳۶۲ ه-ش، ج۴ص۱۷۶ به نقل از کتاب کنزالعمال

۶-بحار ج۹۶ص۳۴۰

۷-همان ، صص ۳۶۴ و۳۵۶

۸-همان ، ص۳۸۱

۹-وسائل الشیعه ج۷ص۲۲۲-کافى ، ۴ص۶۶

۱۰-بحار ،ج۹۶،ص۳۴۱

۱۱-بحار ، ج۹۶ص۲۵۴

۱۲-طباطبائی ، محمد حسین ، سنن النبى ، ص۳۰

۱۳-فیض الاسلام ، ترجمه و شرح نهج الباغه حکمت ۷۹ص۱۱۲۳

۱۴-من لا یحضره الفقیه ج۲ص۹۵

۱۵-همان ، ص۷۳

۱۶-وسائل الشیعه ، ج۷،ص۴

۱۷-همان ، ص۲۳۱

منبع : پایگاه رسانه

امام علي ابن موسي الرضا(ع)

شهر رمضان شهر البرکة و شهر الرحمة و شهر المغفرة و شهر التوبة و شهر الانابة من لم يعفو له في شهر رمضان ففي اي شهر يغفر له. (1)

ماه رمضان ماه برکت است، ماه رحمت است، ماه آمرزش است، ماه توبه است، و ماه بازگشت(به سوي خدا) است هر کس در ماه رمضان آمرزيده نشود، در کدام ماه ديگر مورد آمرزش قرار مي ‏گيرد.

قال الرضا عليه السلام: انما امروا بالصوم لکي يعرفوا الم الجوع و العطش فيستدلوا علي فقر الاخر.2
امام رضا عليه السلام فرمود:

مردم به انجام روزه امر شده اند تا درد گرسنگي و تشنگي را بفهمند و به واسطه آن فقر و بيچارگي آخرت را بيابند.

قال الرضا (عليه السلام)
من قرا في شهر رمضان اية من کتاب الله کان کمن ختم القران في غيره من الشهور.3
امام رضا (عليه السلام) فرمود:
هر کس ماه رمضان يک آيه از کتاب خدا را قرائت کند مثل اينست که درماههاي ديگر تمام قرآن را بخواند.

1- بحارالانوار، ج ۹۶، ص
2- وسائل الشيعه، ج ۴ ص ۴ ح ۵ علل الشرايع، ص ۱۰
3- بحار الانوار ج ۹۳، ص ۳۴۶

همراه با معصومان در شب قدر

حسین تربتی

شب قدر در فرهنگ قرآن و روایات از جایگاه بس عظیمی برخوردار است تا آنجا که شب قدر در قرآن برابر با هزار ماه دانسته شده، و شب نزول قرآن، و شب تعیین تقدیرات یکسال و شب مبارک معرفی شده است.

و در روایات هم تعبیرات زیبایی از شب قدر آمده است، همچون شب بخشیده شدن گناهان و اینکه هر کس در آن شب بخشیده نشود، مورد نفرین خدا واقع می شود.(۱)

و  پیامبر اکرم صلی  الله علیه و آله فرمود: «مَنْ حُرِمَها فَقَدْ حُرِمَ الْخَیْرَ کُلَّهُ؛(۲)

هر کس از شب قدر محروم گردد، از تمام خیرات بی نصیب شده است.»

با توجّه به عظمت شب قدر جا دارد که برای نحوه بهره گیری و بهره برداری بیشتر از فیضهای معنوی آن، سیری در سیره پیشوایان معصوم علیهم السلام در شب قدر داشته باشیم. باشد که ره توشه هایی از آن برگیریم.

البته، اذعان داریم که همه حالات معصومان علیهم  السلام در این شب با عظمت و ارتباطی که با عالم بالا و ملکوت داشته و دارند، نه قابل درک و فهم غیر معصومان است و نه در تاریخ انعکاس یافته است. آنچه بیان می شود، فقط گوشه هایی از رفتارهای ظاهری آنان است، نه عمق و ژرفای حالات آنها. پس آنچه در پیش رو دارید، گامی است در این مسیر.

الف. عبادت و شب زنده داری

از اعمالی که در طول سال، مخصوصا شبهای مبارک رمضان و علی الخصوص در شب قدر بدان سفارش اکید شده است، اِحْیا و شب زنده داری است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «مَنْ اَحْیا لَیْلَهَ الْقَدْرِ حُوِّلَ عَنْهُ الْعَذابُ اِلَی السَّنَهِ الْقابِلَهِ؛(۳)کسی که شب قدر را زنده بدارد، عذاب تا سال آینده از او روی می گرداند.»

و معصومان علیهم السلام همه این سنت حسنه را پاس و گرامی می داشتند و از آن بهره می بردند:

  1. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نه تنها در شب قدر بیدار بود، بلکه دهه سوم ماه مبارک رمضان کاملاً بستر خواب را جمع می کرد و به عبادت می پرداخت. حضرت علی علیه السلام در این باره فرموده است:

«أنَّ رَسُولَ اللّهِ کانَ یَطْوی فِراشَهُ وَ یَشُدُّ مِئْزَرَهُ فِی الْعَشْرِ الاْءَ و اخِرِ مِنْ شَهْرِ رَمَضانَ وَ کانَ یُوقِظُ أَهْلَهُ لَیْلَهَ ثَلاثٍ وَ عِشْرینَ وَ کانَ یَرُشُّ وُجُوهَ النِّیامِ بِالْماءِ فی تِلْکَ اللَّیْلَهِ؛(۴)

رسول خدا صلی الله علیه و آله [این چنین] بود که رخت خواب خویش را جمع می کرد و کمربند [همّت برای عبادت] را در دهه آخر از ماه رمضان محکم می بست و همیشه این گونه بود که اهل و عیالش را در شب بیست و سوم بیدار نگه می داشت و بر روی خواب رفتگان در آن شب آب می پاشید [تا از درک شب قدر، و درک شب زنده داری محروم نشوند].»

حتی در شبهای بارندگی در حالی که مسجد مدینه سقف نداشت، عبادت و شب زنده داری را ترک نمی کرد و دیگران را با رفتار خویش وا می داشت که در همان گل و باران بیدار باشند و نماز گزارند.(۵)

  1. امام علی علیه السلام نیز در طول سال، شب هنگام آن گاه که شب پرده های تاریکی را انداخته بود، بیدار می شد و مشغول عبادت و شب زنده داری می گشت.(۶) اما در شبهای قدر حال ویژه ای داشت و در بدترین وضعی که مسجد مدینه را آب و گل فرا گرفته بود، مشغول عبادت و شب زنده داری می شد و به ویژه در شب قدر آخر عمر خویش، حال فوق العاده عجیبی داشت که بعدا به آن اشاره می شود.
  2. فاطمه زهرا علیهاالسلام نیز آن قدر عبادت می کرد که امام حسن علیه السلام می فرماید: «ما کانَ فِی الدُّنْیا اَعْبَدَ مِنْ فاطِمَهَ علیهاالسلام ، کانَتْ تَقُومُ حَتّی تَوَرَّمَ قَدَماها؛(۷) عابدتر از فاطمه علیهاالسلام در دنیا نبود؛ همیشه این گونه بود که آن قدر به عبادت می ایستاد که پاهای [مبارکش[ ورم می کرد.»

علت نام گذاری او به «زهرا» نیز این است که شبها نور عبادت و شب بیداری او به سوی آسمان می تابید(۸) و امّا در شب قدر، حال به خصوصی داشت، نه تنها بیدار بود که بچه ها و فرزندان خویش را نیز وادار می کرد که شب بیدار باشند؛ چنان که در روایتی می خوانیم: «وَ کانَتْ فاطِمَهُ علیهاالسلام لا تَدَعُ اَحَدا مِنْ اَهْلِها یَنامُ تِلْکَ اللَّیْلَهَ وَ تُداویهِمْ بِقِلَّهِ الطَّعامِ وَ تَتَأَهَّبُ لَها مِنَ النَّهارِ وَ تَقُولُ مَحْرُومٌ مَنْ حُرِمَ خَیْرَها؛(۹)

روش فاطمه علیهاالسلام این بود که هیچ فردی از خانواده خویش را نمی گذاشت در آن شب (بیست و سوم) بخوابد و [مشکل خواب] آنها را با کمی غذا و آمادگی در روز درمان می نمود و می فرمود: محروم است کسی که از خیر [و برکت] آن شب محروم شود.»

  1. امام باقر علیه السلام فرمود: «هر کس شب قدر را احیا بدارد، خداوند مهربان گناهان او را می آمرزد.»(۱۰) و شیخ عباس قمی نقل کرده که «امام باقر علیه السلام در شب بیست و یکم و بیست و سوم تا نیمه شب دعا می خواند و آن گاه به نماز می پرداخت.»(۱۱)
  2. امام هفتم علیه السلام نیز اهل شب زنده داری و عبادت در طول سال بود. در زیارت نامه آن حضرت می خوانیم: «او شبها تا سحر بیدار بود، و طلب آمرزش می کرد و همدوش سجده های طولانی، چشم گریان و اشکبار، و مناجات بسیار و زاریهای پیوسته و پی درپی بود.»(۱۲)وقتی حضرت در غیر رمضان چنان باشد، حالِ آن حضرت در شب قدر برای ما قابل توصیف نخواهد بود.

او نه تنها خود شب زنده داری و عبادت داشت که به دیگران نیز می فرمود: «مَنِ اغْتَسَلَ لَیْلَهَ الْقَدْرِ وَ أَحْیاها اِلی طُلُوعِ الْفَجْرِ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ؛(۱۳)

کسی که در شب قدر غسل کرده و تا سپیده صبح شب زنده داری کند، گناهانش آمرزیده می شود.»

  1. امام حسن عسکری علیه السلام نیز چون پدران خود، اهل مناجاتهای طولانی و شب زنده داری در طول سال و مخصوصا در شب قدر بود.(۱۴) و به شیعیان خود نیز این اعمال را اکیدا سفارش می کرد.

از جمله، می فرمود:

«فَلا یَفُوتُکَ إِحْیاءُ لَیْلَهِ ثَلاثٍ وَ عِشْرینَ؛ (۱۵)

پس بیداری در شب بیست و سوم را از دست نده! »

ب. حضور در مسجد

از مسائلی که معصومان علیهم السلام نسبت به آن حساسیت ویژه نشان داده اند، حضور در مسجد، در شب قدر است. قبلاً اشاره شد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حتی در شبهای بارانی و گل بودن مسجد مدینه، حضور در آن را در شبهای قدر ترک نمی کرد. از آن بالاتر، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در دهه سوم ماه مبارک رمضان، شب و روز در مسجد معتکف بود. (این همان سنّت حسنه ای است که در سالهای اخیر در بسیاری از شهرها، از جمله «قم» در ایّام ماه رجب ـ سیزدهم تا پانزدهم – زنده شده است و باید دانست که بهترین زمان برای اعتکاف، ماه مبارک رمضان است.)

امام علی علیه السلام در این زمینه می فرماید:

«فَلَمْ یَزَلْ یَعْتَکِفُ فِی الْعَشْرِ الاْءَواخِرِ مِنْ رَمَضانَ حَتّی تَوَفّاهُ اللّهُ؛(۱۶) پس [پیامبر اکرم صلی الله علیه  و  آله] همیشه در دهه آخر ماه رمضان در حال اعتکاف بود تا آن وقت که خداوند او را گرفت.» یحیی بن رزین نقل نموده که «کانَ اَبُو عَبْدِ اللّهِ مَریضا مُدْنِفا فَأَمَرَ فَأُخْرِجَ اِلی مَسْجِدِ رَسُولِ اللّهِ فَکانَ فیهِ حَتّی أَصْبَحَ لَیْلَهَ ثَلاثٍ وَ عِشْرینَ مِنْ شَهْرِ رَمَضانَ؛(۱۷)امام صادق علیه السلام بیماری شدیدی داشت، دستور داد او را به مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله [با همان حال] ببرند. پس حضرت تا صبح شب بیست و سوم ماه رمضان در آنجا باقی ماند.»

موارد فوق نشان می دهد که حضور در مساجد، در شبهای با عظمت قدر خصوصیتی دارد که باید بدان توجه شود. و پیروان اهل بیت علیهم السلام شایسته است که به خوبی از مساجد استقبال نمایند.

ج. مراسم قرآن سرگرفتن

یکی دیگر از اعمال شب قدر که در سیره معصومان دیده می شود و بحمد اللّه، در جامعه تشیّع به خوبی جای خود را یافته است، مراسم قرآن سرگرفتن است. امام صادق علیه السلام در این باره فرمود: «برای سه شب قرآن کریم را مقابل خود قرار دهید و آن را بگشایید و بخوانید: «اَللّهُمَّ اِنّی أَسْئَلُکَ… .»(۱۸)

د. برپایی نماز جماعت

از عباداتی که سخت در اسلام بر آن سفارش شده، مخصوصا در ماه مبارک رمضان، برپایی نماز جماعت است. انس بن مالک از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل کرده که فرمودند: «مَنْ صَلّی مِنْ اَوَّلِ شَهْرِ رَمَضانَ اِلی آخِرِه فی جَماعَهٍ فَقَدْ اَخَذَ بِحَظٍّ مِنْ لَیْلَهِ الْقَدْرِ؛(۱۹) کسی که از اوّل تا آخر ماه رمضان در نماز جماعت حاضر شود، بهره ای از شب قدر گرفته است.» و امام صادق علیه السلام نیز نماز صبح را به جماعت برگزار می نمود، و بعد از آن تا مدّتی مشغول تعقیبات می شد.(۲۰)

موارد فوق نشانگر اهمیت نماز جماعت در شبهای قدر است که متأسفانه برخی مساجد ما در این زمان، نماز جماعت صبح را برپا نمی دارند و آنهایی هم که جماعت دارند، صبح شب قدر نماز جماعت را تعطیل می کنند و بعد از مراسم قرآن سرگرفتن، همه به منازل خویش می روند که گاه باعث فوت نماز صبح می شود.

ولی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و یاران او و دیگر معصومان علیهم السلام در سخت ترین شرائط نماز جماعت شب قدر را ترک نمی کردند. حضرت علی علیه السلام می فرماید: «شب بیست و سوم در عین حالی که باران شدیدی آمده بود و مسجد مدینه را گل و آب فرا گرفته بود، رسول خدا صلی الله علیه و آله ما را به نماز وامی داشت.» آن گاه فرمود: «فَصَلّی بِنا رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِنَّ أَرْنَبَهَ اَنْفِهِ لَفِی الطّینِ؛(۲۱) پس رسول خدا صلی الله علیه و آله با ما نماز[جماعت] خواند، در حالی که نوک بینی حضرت در گل فرو رفته بود.»

ہ . افطاری دادن و اطعام نمودن

از اعمالی که در ماه مبارک رمضان مورد تأکید قرار گرفته، افطاری دادن به دیگران است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در خطبه معروف شعبانیه می فرماید:«مردم بیدار باشید! کسی که از شما به روزه دار مؤمن در این ماه افطاری دهد، پاداش آزاد نمودن یک برده و بخشش گناهان گذشته را همراه دارد. عرض شد: ای رسول خدا! ما توان افطاری دادن نداریم. حضرت فرمود: بترسید از آتش! ولو با دادن نصف دانه خرما و از آتش بپرهیزید! گر چه با دادن شربت آب باشد.»(۲۲)

پیامبر اکرم صلی الله  علیه  و  آله از کسانی بود که هر چه به دیگران می فرمود، خود بیش از دیگران بدان عمل می نمود و در این مورد نیز چنین است. «ابو شیخ ابن حیان» از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل کرده که حضرت فرمود:

«مَنْ فَطَرَ صائِما فی شَهْرِ رَمَضانَ مِنْ کَسْبٍ حَلالٍ صَلَّتْ عَلَیْهِ الْمَلائِکَهُ لَیالِیَ رَمَضانَ کُلَّها وَ صافَحَهُ جَبْرائیلُ لَیْلَهَ الْقَدْرِ وَ مَنْ صافَحَهُ جَبْرائیلُ یَرِقُّ قَلْبُهُ وَ تَکْثُرُ دُمُوعُهُ…؛(۲۳)

کسی که با مالی که از راه حلال به دست آورده در ماه رمضان روزه داری را افطاری دهد، در تمام شبهای رمضان فرشتگان بر او درود می فرستند و جبرئیل در شب قدر با وی مصافحه می کند و هر کس جبرئیل با او مصافحه کند، قلبش نرم و اشک چشمش زیاد شود.»

امام علی علیه السلام نیز در شبهای مبارک رمضان و شبهای قدر به مردم اطعام می کرد و آنها را موعظه می نمود؛ چنان که در روایتی می خوانیم: «کانَ عَلِیُّ بْنُ أَبی طالِبٍ علیه السلام یَعُشُّ النّاسَ فی شَهْرِ رَمَضانَ بِاللَّحْمِ وَ لا یَتَعَشّی مَعَهُمْ فَإِذا فَرِغُوا خَطَبَهُمْ وَ وَعَظَهُمْ… وَ قالَ فی خُطْبَتِهِ إِعْلَمُوا أَنَّ مِلاکَ اَمْرِکُمُ الدّینُ وَ عِصْمَتَکُمُ التَّقْوی وَ زینَتَکُمُ الاْءَدَبُ وَ حُصُونُ اَعْراضِکُمُ الْحِلْمُ؛(۲۴)همیشه علی بن ابی طالب علیهماالسلام شام[و افطاریِ تهیّه شده] از گوشت را به مردم در ماه رمضان می داد، ولی خود از آن [گوشت] استفاده نمی کرد. پس هنگامی که [از خوردن شام] فارغ می شدند، برای آنها خطبه می خواند و آنها را موعظه می نمود… و در خطبه اش فرمود: بدانید ملاک امر [و کارهای] شما دین است و نگه دارنده شما تقوا، و زینت شما ادب، و دژهای [نگه دارنده] آبروی شما حلم است.»

و امام زین العابدین علیه السلام نیز در طول ماه مبارک رمضان در راه خدا انفاق می کرد و صدقه می داد؛ چنان که در حدیثی می خوانیم:

«کانَ إِذا دَخَلَ شَهْرُ رَمَضانَ تَصَدَّقَ فی کُلِّ یَوْمٍ بِدِرْهَمٍ فَیَقُولُ: لَعَلّی اُصیبُ لَیْلَهَ الْقَدْرِ؛(۲۵)(امام سجاد علیه السلام) روشش این بود که هر روز از ماه [مبارک] رمضان درهمی صدقه می داد و آن گاه می فرمود: شاید [با این کار صدقه] شب قدر را دریابم.»

و امام صادق علیه السلام فرمود: «جدّم امام زین العابدین علیه السلام روزی که روزه می گرفت، دستور می داد گوسفندی ذبح کنند و آن را تکه تکه نموده، بپزند. هنگام افطار که نزدیک می شد، حضرت به دیگها سر می زد تا بوی آنها را استشمام کند، در حالی که روزه دار بود. سپس دستور می داد ظرفها را پر کنند و یکی یکی به در خانه افراد [فقیر] ببرند تا آنجا که غذا تمام می شد. آن گاه خود با نان و خرما افطار می نمود.»(۲۶)

و همچنین امام صادق علیه السلام نیز شب در خانه فقرا می رفت و به آنها نان و خرما می داد و سفارش می فرمود:

«در ماه رمضان به مردم افطاری بدهید.»(۲۷)

حسن ختام بحث را حالات علی علیه السلام در رمضان آخر و به ویژه در شب نوزدهم قرار می دهیم؛ چون هم تقارن شب قدر با ضربت خوردن و شهادت مولا این را اقتضا می کند، و هم نکاتی قابل عبرت ما را بر آن می دارد که این بخش را به صورت مستقل، منتها به صورت گذرا و اشاره بیان نماییم.

گزارشی از آخرین شب قدر امیرمؤمنان، علی علیه السّلام

علی علیه السلام در رمضان آخر عمر خویش حال عجیبی داشت و هر شبی را در یک جا میهمان بود. غذا کم میل می فرمود و… .

ابن حجر چنین می گوید: «هنگامی که رمضان [آخر عمر حضرت] فرا رسید، هر شب در منزل یکی از بستگان افطار می کرد؛ شبی در منزل حسن علیه السلام ، شبی در منزل حسین علیه السلام و شبی نزد عبد اللّه بن جعفر (شوهر دخترش زینب )، و بیش از سه لقمه غذا نمی خورد، «وَ یَقُولُ: اُحِبُّ اَنْ اَلْقِیَ اللّهَ وَ اَنَا خِمْصٌ؛ و می فرمود: دوست دارم خدا را [با شکم] گرسنه ملاقات کنم.»(۲۸)

در شب نوزدهم منزل دخترش، ام کلثوم میهمان بود که غذای سفره آن را دو قرص نان جُو و مقداری شیر و نمک تشکیل می داد. حضرت با نان و نمک افطار نمود و بیش از سه لقمه میل نکرد و فرمود: دوست دارم خدایم را گرسنه ملاقات کنم.

در آن شب حضرت سوره یآس می خواند و مرتب به آسمان نگاه می کرد و می فرمود: «امشب، همان شبی است که به من وعده دیدار داده شده است.»(۲۹)

استاد مطهری رحمه الله می گوید:

«علی در آن شب، انتظاری داشت و گاهی به آسمان نگاه می کرد و می گفت که حبیبم به من خبر داده است و او راست گفته و هرگز دروغ نمی گوید… بچه ها تا پاسی از شب در خدمت علی علیه السلام بودند. امام حسن علیه السلام به منزل خود رفت، هنوز صبح طلوع نکرده بود، نزد بابا برگشت و مستقیم به مصلّای پدر رفت. حضرت به فرزندش فرمود: پسر جان! دیشب لحظه ای خوابم برد، یک دفعه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را در عالم رؤیا دیدم. عرض کردم: یا رسول اللّه! من از دست این امّت چه خون دلها خوردم. حضرت فرمودند: نفرین کن! من هم نفرین کردم که خداوند من را از آنها بگیرد.»(۳۰)

الهی مردم از من سیر و من هم سیرم از مردم

نما راحت مرا ای خالق ارض و سما امشب

علی علیه السلام هیجان عجیبی داشت. خود می گوید: هر کاری کردم، راز مطلب را نفهمیدم؛ «مازِلْتُ اَفْحَصُ عَنْ مَکْنُونِ هذَا الاْءَمْرِ وَ اَبَی اللّهُ اِلاّ اَخْفاهُ؛(۳۱) خیلی تلاش کردم که سرّ و باطن این امر را به دست بیاورم، ولی خدا اِبا کرد، جز اینکه آن را پنهان کرد.»

آن گاه رهسپار مسجد شد. چند رکعت نماز گذارد. سپس بالای مأذنه رفت تا اذان بگوید.

وقتی از بالای مأذنه پایین می آمد، می فرمود:

«خَلُّوا سَبیلَ الْمُؤْمِنِ الْمُجاهِدِ فِی اللّهِ لا یَعْبُدُ غَیْرَ الْواحِدِ

یعنی باز کنید راه مؤمن رزمنده در راه خدا را که [افتخارش این است که] غیر از [خدای] واحد را نپرستیده است.»

آن گاه به مسجد بازگشت و مشغول نماز شد و سر از سجده برداشت که شمشیر زهراگین فرقش را شکافت. در این حال، فرمود:

«بِسْمِ اللّهِ وَ بِاللّهِ وَ عَلی مِلَّهِ رَسُولِ اللّهِ فُزْتُ وَ رَبِّ الْکَعْبَهِ…هذا ما وَعَدَنَا اللّهُ وَ رَسُولُهُ؛(۳۲)

به نام خدا و به یاری خدا و بر دین رسول خدا. قسم به پروردگار کعبه که رستگار شدم… این شهادت چیزی بود که خدا و رسولش به ما وعده داده بودند.»

شب وصل است و خوش قرآن ناطق

نیایش می کند تا صبح صادق

سر شب تا سحر او ناله کرده

به یک شب طی رهی صد ساله کرده

لبانش می خورد آهسته بر هم

که گویا عرش و فرش گردیده در هم

پی نوشت :

  1. ر. ک: بحار الانوار، ج ۹۴، ص ۸۰٫
    ۲٫ کنز العمّال، علی متقی هندی، مؤسسه الرساله، ج ۸، ص ۵۳۴٫
    ۳٫ بحار الانوار، ج ۹۵، ص ۱۴۵٫
    ۴٫ همان، ج ۹۵، ص ۱۰٫
    ۵٫ همان، ص ۱۰٫
    ۶٫ همان، ج ۴۱، ص ۲۱٫
    ۷٫ همان، ج ۴۳، ص ۷۶٫
    ۸٫ همان، ص ۱۲٫
    ۹٫ بحار الانوار، ج ۹۴، ص ۱۰؛ مستدرک الوسائل، ج ۷، ص ۴۷۰٫
    ۱۰٫ وسائل الشیعه، ج ۷، ص ۲۶۱٫
    ۱۱٫ مفاتیح الجنان، اعمال شب ۲۱، ص ۴۲۵٫
    ۱۲٫ مفاتیح الجنان، ص ۷۲۰٫
    ۱۳٫ بحار الانوار، ج ۸۰، ص ۱۲۸٫
    ۱۴٫ ر. ک: مصباح المتهجد، ص ۲۲۷؛ نهج الدعوات، ص ۲۷۷٫
    ۱۵٫ وسائل الشیعه، ج ۷، ص ۲۶۱٫
    ۱۶٫ بحار الانوار، ج ۹۴، ص ۷٫
    ۱۷٫ همان، ص ۴، ذیل روایت ۴٫
    ۱۸٫ همان، ح ۵ و ر. ک: مفاتیح الجنان، ص ۲۲۴٫
    ۱۹٫ کنز العُمّال، ج ۸، ص ۵۴۵، ح ۲۴۰۹۰٫
    ۲۰٫ وسائل الشیعه، ج ۷، ص ۲۶۰٫
    ۲۱٫ بحار الانوار، ج ۹۵، ص ۱۰٫
    ۲۲٫ عیون اخبار الرضا علیه السلام ، ج ۱، ص ۲۳۰٫
    ۲۳٫ الترغیب و الترهیب، ج ۲، ص ۹۵، ح ۱۴٫
    ۲۴٫ سفینه البحار، ج ۱، ص ۷۰۳٫
    ۲۵٫ بحار الانوار، ج ۹۵، ص ۸۲٫
    ۲۶٫ من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۱۳۴٫
    ۲۷٫ همان، ص ۱۳۴٫
    ۲۸٫ انوار البهیّه، شیخ عباس قمی، ص ۳۱؛ صواعق ابن حجر، ص ۸۰٫
    ۲۹٫ همان، ص ۸۰؛ ر.ک: زندگی امیرالمؤمنین، رسولی محلّاتی، ج ۲، ص ۲۴۷٫
    ۳۰٫ نهج البلاغه، صبحی صالح، ص ۹۹؛ انسان کامل، مرتضی مطهری، ص ۴۵٫
    ۳۱٫ منتهی الآمال، ج ۱، ص ۱۲۶؛ نهج البلاغه، خطبه ۱۷۷٫
    ۳۲٫ نهج البلاغه، صبحی صالح، ص ۳۷۹؛ زندگانی امیرالمؤمنین، ج ۲، ص ۳۲۱؛ انسان کامل، مرتضی مطهری، ص ۴۹٫

منبع: مجله  مبلغان شماره ۵۹ برگرفته از پایگاه حوزه

کلمات کوتاه حضرت امام خمینی(ره) در باره ماه رمضان%

اشاره:

رَمَضان یا رَمَضان‌ُ المُبارَک نام نهمین ماه سال قمری که روزه در آن بر مسلمانان واجب است. بنا بر برخی آیات، قرآن در این ماه و در شب قدر نازل شده است. این ماه تنها ماهی است که نام آن به صراحت در قرآن کریم آمده و گرامی داشته شده است. این ماه، نزد مسلمانان احترام و جایگاه ویژه‌ای دارد. از مهم‌ترین عبادت‌های این ماه، تلاوت قرآن، اِحیای شبهای قدر (شب زنده‌داری)، دعا و استغفار، افطاری‌دادن و کمک به نیازمندان است.

حضرت علی(ع)، نخستین امام شیعیان در بیست و یکم ماه رمضان به شهادت رسیده است.

اما خمینی (ره) در باره ماه مبارک رمضان در سخرانی های خود مطالبی را گوشزد نموده که توجه به آنها برای هر روزه داری لازم است:

۱. من خوف این را دارم که در این ماه مبارک رمضان که ماه تهذیب نفس ‍ است و همه را خدا به ضیافت خودش دعوت کرده است ، ما با صاحب خانه کارى بکنیم که عنایتش از ما برگردد. (صحیفه نور جلد ۱۹، ص ۱۲)

۲. با حلول ماه مبارک رمضان ، ماه عبادت و سازندگى ، ماه تجدید قواى معنوى شهرالله الاعظم که در آن عموم مسلمانان در صف واحد متوجه به موضع قدرت لایزال و تجهیز در مقابل قواى طاغوتى هستند، لازم است با توحید قدرت و قدرت واحده در مقابل طاغوت هاى زمان و چپاولگران بین المللى بپا خیزند و از مملکت اسلامى دفاع و دست خائنان را کوتاه و امید آنان را قطع نمایند. (صحیفه نور جلد ۸، ص۲۱۸)
۳. ماه شریف رمضان در پیش است … از ادعیه ائمه معصومین استفاده کنند و براى این ملت خیر و سلامت طلب کنند و براى دشمنان اسلام خذلان و شکست را بخواهند. (صحیفه نور جلد ۱۸، ص ۸)
۴. در این ماه مبارک رمضان که ماه خداست ، همه موفق بشوید به اینکه دعا کنید براى اسلام ، در رأس ادعیه تان دعاى براى اسلام باشد. (صحیفه نورجلد ۱۹، ص ۱۶۱)
۵. باید کوشش کنیم که در این ماه مبارک رمضان که بر ما گذشت اگر حالى پیدا شد، این حال را تا ماه دیگر نگه داریم و اگر حالى پیدا نشد متاءسف و کوشش کنیم که پیدا کنیم .(صحیفه نور جلد ۲۰، ص ۳)
۶. ماه رمضان مبارک است براى اینکه لیله القدر دارد… ماه رمضان مبارک است براى اینکه نزول وحى بر او شده است یا به عبارت دیگر معنویت رسول خدا وحى را نازل کرده است .(صحیفه نور جلد ۲۰، ص ۸۲)
۷. شماها در ماه مبارک مهمان خدا هستید، مهماندار خداست ، و مخلوق مهمان او است . البته این ضیافت نسبت به اولیاء کمل الهى به آن نحوى نیست که ما تخیل کنیم یا دست ما به او برسد.(صحیفه نور جلد ۲۰، ص ۲۱۰)
۸. توجه کنید که ماه مبارک رمضان را به آدابش عمل بکنید یعنى آداب روحى اش . فقط دعا نباشد، دعا به معنى واقعى اش . خواندن خدا و تذکر خدا به معناى واقعى . آن تذکرى که نفوس را مطئن مى کند.(صحیفه نور جلد ۱۹، ص۱۵)

روزه در بیان حضرت زهرا علیها السلام

حضرت زهرا(س) فرمود:

ما یصنع الصائم بصیامه اذا لم یصن لسانه و سمعه و بصره و جوارحه.۱

روزه‏ دارى که زبان و گوش و چشم و جوارح خود را حفظ نکرده روزه‏ اش به هیچ کارش نخواهد آمد.

حضرت زهرا (س) :

جعل الله … الزکاه تزکیه للنفس و نماء فی الرزق ، و الصیام تثبیتا للاخلاص.۲ خدای تعالی زکات را مایه پاکی جان و فزونی روزی ، و روزه را برای پابرجایی اخلاص قرار داد .

پی نوشتها

۱-بحار، ج ۹۳ ص ۲۹۵
۲-احتجاج طبرسی ، ایران ، انتشارات اسوه ، ج ۱ ، ص ۲۵۸

آیات قرآن در رابطه با روزه و ماه رمضان

در قرآن کریم آیاتی درباره روزه و ماه مبارک رمضان و احکام آن نازل شده است. در ذیل این آیات با ترجمه آنها نقل می شود:

۱٫ سوره بقره , آیه:  ۱۸۳و ۱۸۴

یاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ، أَیَّامًا مَّعْدُودَاتٍ فَمَن کَانَ مِنکُم مَّرِیضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِّنْ أَیَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَهٌ طَعَامُ مِسْکِینٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَیْرًا فَهُوَ خَیْرٌ لَّهُ وَأَن تَصُومُواْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ 

اى کسانى که ایمان آورده‏اید روزه بر شما مقرر شده است همان گونه که بر کسانى که پیش از شما [بودند] مقرر شده بود باشد که پرهیزگارى کنید [روزه در] روزهاى معدودى [بر شما مقرر شده است] [ولى] هر کس از شما بیمار یا در سفر باشد [به همان شماره] تعدادى از روزهاى دیگر [را روزه بدارد] و بر کسانى که [روزه] طاقت‏فرساست کفاره‏اى است که خوراک دادن به بینوایى است و هر کس به میل خود بیشتر نیکى کند پس آن براى او بهتر است و اگر بدانید روزه گرفتن براى شما بهتر است.

۲٫سوره بقره، آیه ۱۸۵

شَهْرُ رَمَضانَ‏ الَّذی أُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدى‏ وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کانَ مَریضاً أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ یُریدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُریدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّهَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلى‏ ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ.

(روزه، در چند روز معدودِ) ماهِ رمضان است؛ ماهى که قرآن، براى راهنمایى مردم، و نشانه‏ هاى هدایت، و فرق میان حق و باطل، در آن نازل شده است. پس آن کس از شما که در ماه رمضان در حضر باشد، روزه بدارد! و آن کس که بیمار یا در سفر است، روزهاى دیگرى را به جاى آن، روزه بگیرد! خداوند، راحتى شما را مى‏خواهد، نه زحمت شما را! هدف این است که این روزها را تکمیل کنید؛ و خدا را بر اینکه شما را هدایت کرده، بزرگ بشمرید؛ باشد که شکرگزارى کنید!

۳٫ سوره بقره , آیه: ۱۸۷

أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَهَ الصِّیَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَآئِکُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَّکُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ عَلِمَ اللّهُ أَنَّکُمْ کُنتُمْ تَخْتانُونَ أَنفُسَکُمْ فَتَابَ عَلَیْکُمْ وَعَفَا عَنکُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُواْ مَا کَتَبَ اللّهُ لَکُمْ وَکُلُواْ وَاشْرَبُواْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّواْ الصِّیَامَ إِلَى الَّلیْلِ وَلاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَاکِفُونَ فِی الْمَسَاجِدِ تِلْکَ حُدُودُ اللّهِ فَلاَ تَقْرَبُوهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ آیَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ.

در شبهاى روزه هم خوابگى با زنانتان بر شما حلال گردیده است آنان براى شما لباسى هستند و شما براى آنان لباسى هستید خدا مى‏ دانست که شما با خودتان ناراستى مى‏ کردید پس توبه شما را پذیرفت و از شما درگذشت پس اکنون [در شبهاى ماه رمضان مى‏توانید] با آنان هم خوابگى کنید و آنچه را خدا براى شما مقرر داشته طلب کنید و بخورید و بیاشامید تا رشته سپید بامداد از رشته سیاه [شب] بر شما نمودار شود سپس روزه را تا [فرا رسیدن] شب به اتمام رسانید و در حالى که در مساجد معتکف هستید [با زنان] درنیامیزید این است‏ حدود احکام الهى پس [زنهار به قصد گناه] بدان نزدیک نشوید این گونه خداوند آیات خود را براى مردم بیان مى‏ کند باشد که پروا پیشه کنند.

۴٫ سوره: ۹ , آیه: ۱۱۲

التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّ‌اکِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُ‌ونَ بِالْمَعْرُ‌وفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنکَرِ‌ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّـهِ ۗ وَبَشِّرِ‌ الْمُؤْمِنِینَ.

[آن مؤمنان] همان توبه‏ کنندگان پرستندگان سپاسگزاران روزه‏ داران رکوع‏ کنندگان سجده‏ کنندگان وادارندگان به کارهاى پسندیده بازدارندگان از کارهاى ناپسند و پاسداران مقررات خدایند و مؤمنان را بشارت ده.

۵٫ مجادله، آیات ۳و۴

وَ الَّذِینَ یُظَاهِرُونَ مِن نِّسَائهِِمْ ثمُ‏َّ یَعُودُونَ لِمَا قَالُواْ فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مِّن قَبْلِ أَن یَتَمَاسَّا ذَالِکمُ‏ْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ، فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیَامُ شَهْرَیْنِ مُتَتَابِعَیْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّینَ مِسْکِینًا ذَلِکَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْکَافِرِینَ عَذَابٌ أَلِیمٌ.

کسانى که همسران خود را «ظِهار» مى‏کنند، سپس از گفته خود بازمى‏گردند، باید پیش از آمیزش جنسى با هم، برده‏اى را آزاد کنند؛ این دستورى است که به آن اندرز داده مى‏شوید؛ و خداوند به آنچه انجام مى‏دهید آگاه است! و آن کس که [بر آزادکردن بنده] دسترسى ندارد باید پیش از تماس [با زن خود] دو ماه پیاپى روزه بدارد و هر که نتواند باید شصت بینوا را خوراک بدهد این [حکم] براى آن است که به خدا و فرستاده او ایمان بیاورید و این است‏ حدود خدا و کافران را عذابى پردرد خواهد بود

۶٫ سوره: ۵ , آیه: ۸۹

لاَ یُؤَاخِذُکُمُ اللّهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمَانِکُمْ وَلَکِن یُؤَاخِذُکُم بِمَا عَقَّدتُّمُ الأَیْمَانَ فَکَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَهِ مَسَاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَهٍ فَمَن لَّمْ یَجِدْ فَصِیَامُ ثَلاَثَهِ أَیَّامٍ ذَلِکَ کَفَّارَهُ أَیْمَانِکُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُواْ أَیْمَانَکُمْ کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ.

خدا شما را به سوگندهاى بیهوده ‏تان مؤاخذه نمى ‏کند ولى به سوگندهایى که [از روى اراده] مى ‏خورید [و مى‏ شکنید] شما را مؤاخذه مى‏ کند و کفاره‏ اش خوراک دادن به ده بینواست از غذاهاى متوسطى که به کسان خود مى‏ خورانید یا پوشانیدن آنان یا آزاد کردن بنده‏اى و کسى که [هیچ یک از اینها را] نیابد [باید] سه روز روزه بدارد این است کفاره سوگندهاى شما وقتى که سوگند خوردید و سوگندهاى خود را پاس دارید این گونه خداوند آیات خود را براى شما بیان مى‏ کند باشد که سپاسگزارى کنید

۷٫سوره: ۴ , آیه: ۹۲

وَمَا کَانَ لِمُؤْمِنٍ أَن یَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلاَّ خَطَئًا وَمَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَئًا فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مُّؤْمِنَهٍ وَدِیَهٌ مُّسَلَّمَهٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلاَّ أَن یَصَّدَّقُواْ فَإِن کَانَ مِن قَوْمٍ عَدُوٍّ لَّکُمْ وَهُوَ مْؤْمِنٌ فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مُّؤْمِنَهٍ وَإِن کَانَ مِن قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَبَیْنَهُمْ مِّیثَاقٌ فَدِیَهٌ مُّسَلَّمَهٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مُّؤْمِنَهً فَمَن لَّمْ یَجِدْ فَصِیَامُ شَهْرَیْنِ مُتَتَابِعَیْنِ تَوْبَهً مِّنَ اللّهِ وَکَانَ اللّهُ عَلِیمًا حَکِیمًا.

و هیچ مؤمنى را نسزد که مؤمنى را جز به اشتباه بکشد و هر کس مؤمنى را به اشتباه کشت باید بنده مؤمنى را آزاد و به خانواده او خون بها پرداخت کند مگر اینکه آنان گذشت کنند و اگر [مقتول] از گروهى است که دشمنان شمایند و [خود] وى مؤمن است [قاتل] باید بنده مؤمنى را آزاد کند [و پرداخت‏ خون بها لازم نیست] و اگر [مقتول] از گروهى است که میان شما و میان آنان پیمانى است باید به خانواده وى خونبها پرداخت نماید و بنده مؤمنى را آزاد کند و هر کس [بنده] نیافت باید دو ماه پیاپى به عنوان توبه‏ اى از جانب خدا روزه بدارد و خدا همواره داناى سنجیده‏ کار است.

۸٫ سوره بقره، آیه ۱۹۶

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَهَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لا تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتَّى یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَریضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَهٌ مِنْ صِیامٍ‏ أَوْ صَدَقَهٍ أَوْ نُسُکٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَهِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ ثَلاثَهِ أَیَّامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَهٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَهٌ کامِلَهٌ ذلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدیدُ الْعِقاب.

و حج و عمره را براى خدا به اتمام برسانید! و اگر محصور شدید، (و مانعى مانند ترس از دشمن یا بیمارى، اجازه نداد که پس از احرام ‏بستن، وارد مکه شوید،) آنچه از قربانى فراهم شود (ذبح کنید، و از احرام خارج شوید)! و سرهاى خود را نتراشید، تا قربانى به محلش برسد (و در قربانگاه ذبح شود)! و اگر کسى از شما بیمار بود، و یا ناراحتى در سر داشت، (و ناچار بود سر خود را بتراشد،) باید فدیه و کفّاره‏اى از قبیل روزه یا صدقه یا گوسفندى بدهد! و هنگامى که (از بیمارى و دشمن) در امان بودید، هر کس با ختم عمره، حج را آغاز کند، آنچه از قربانى براى او میسّر است (ذبح کند)! و هر که نیافت، سه روز در ایام حج، و هفت روز هنگامى که باز مى ‏گردید، روزه بدارد! این، ده روز کامل است. (البته) این براى کسى است که خانواده او، نزد مسجد الحرام نباشد [اهل مکّه و اطرافِ آن نباشد]. و از خدا بپرهیزید! و بدانید که او، سخت‏کیفر است!

۹٫ سوره مائده، آیه ۹۵

یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بالِغَ الْکَعْبَهِ أَوْ کَفَّارَهٌ طَعامُ مَساکینَ أَوْ عَدْلُ ذلِکَ صِیاماً لِیَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَ مَنْ عادَ فَیَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَ اللَّهُ عَزیزٌ ذُو انْتِقامٍ.

اى کسانى که ایمان آورده‏اید! در حال احرام، شکار نکنید، و هر کس از شما عمداً آن را به قتل برساند، باید کفاره‏اى معادل آن از چهارپایان بدهد؛ کفاره‏اى که دو نفر عادل از شما، معادل بودن آن را تصدیق کنند؛ و به صورت قربانى به (حریم) کعبه برسد؛ یا (به جاى قربانى،) اطعام مستمندان کند؛ یا معادل آن، روزه بگیرد، تا کیفر کار خود را بچشد. خداوند گذشته را عفو کرده، ولى هر کس تکرار کند، خدا از او انتقام مى‏گیرد؛ و خداوند، توانا و صاحب انتقام است.

حضرت امام سجاد (علیه السلام)

حضرت امام سجاد (علیه السلام)درباره روزه می فرمایند.

اللهم اخل قلوبهم من الامنه ، و ابدانهم ، من القوه ، و اذهل قلوبهم عن الاحتیال ، و اوهن ارکانهم عن منازله الرجال ، وجبنهم عن مقارعه الابطال ، و ابعث علیهم جندا من ملائکتک بباس من باسک کفعلک یوم بدر ، تقطع به دابرهم و تحصد به شوکتهم ، و تفرق به عددهم. (صحیفه سجادیه)

بار خدایا دلهاشان را از آرامش و تن هاشان را از توانایی تهی گردان ، و قلبهاشان را از حیله و چاره جویی فراموشی ده ، و اندامشان را از جنگیدن با پیادگان ( مسلمانان ) سست نما ، و آنها را از زد و خورد با دلیران (اسلام ) بترسان ، و لشگری از فرشتگانت با عذاب و آزار سخت از عذابهایت برایشان برانگیز مانند کاری که در روز ( جنگ ) بدر نمودی که به وسیله آن ریشه آنان را قطع کرده ببری و شوکت و بزرگیشان را بدروی ( از بین ببری ) و گروهشان را پراکنده فرمایی حضرت امام سجاد (علیه السلام)

و الحمد لله الذی جعل من تلک السبل شهره شهر رمضان ، شهر الصیام ، و شهر الاسلام ، و شهر الطهور ، و شهر التمحیص ، و شهر القیام الذی انزل فیه القرآن ، هدی للناس ، و بینات من الهدی و الفرقان.(صحیفه سجادیه)

و سپاس خدایی را سزاست که ماه خود ماه رمضان ( مستفاد از این جمله آن است که رمضان یکی از نامهای خدای تعالی است ) ماه صیام و روزه ( امساک و خودداری از خوردن و آشامیدن در اوقات معلومه ) و ماه اسلام ( ماه طاعت و فرمانبری از جهت بسیاری طاعت و بندگی ، یا ماه دین اسلام برای این که واجب شدن روزه آن از مختصات این امت است ، چنان که حفص ابن غیاث نخعی گفته : شنیدم حضرت صادق – علیه السلام – می فرمود : خداوند روزه ماه رمضان را بر هیچیک از امتهای پیش از ما واجب نکرده است .پس به آن حضرت گفتم : معنی قول خدای تعالی ” سوره ۲ ، آیه ۱۸۳ ” : یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلکم ” ای اهل ایمان روزه بر شما واجب شد چنان که بر آنان که پیش از شما بودند واجب گردید ” چیست ؟ فرمود : خداوند روزه ماه رمضان را بر پیغمبران واجب گردانید نه بر امتها ، پس این امت را به ماه رمضان ” بر امتهای گذشته ” برتری داد ، و وجوب روزه آن را بر رسول خدا و بر امت آن حضرت قرار داد ) و ماه پاکیزگی ، و ماه تصفیه و پاک کردن ( از گناهان ، یا ماه تخلیص و رهایی از آنها ) و ماه قیام و ایستادن ( برای نماز در شبها ) را یکی از آن راههای احسان قرار داد ( و این که ماه رمضان را ماه قیام گفتند برای آن است که نماز مستحبی در شبهای آن بسیار خوانده می شود ، و مشهور در روایات علاوه از نمازهای مستحبی که در هر شب باید خواند چنان که بسیاری از علما فرموده اند : خواندن هزار رکعت نماز در شبهای آن مستحب است.و کیفیت آن ، آن است که هر شبی تا بیست شب بیست رکعت : هشت رکعت پس از نماز مغرب و دوازده رکعت پس از نماز عشاء و در شب نوزدهم به غیر از بیست رکعت صد رکعت دیگر خوانده شود ، و در ده شب پس از بیست شب هر شبی سی رکعت : هشت رکعت پس از نماز مغرب و بیست و دو رکعت پس از نماز عشاء و در هر شب از بیست و یکم و بیست و سوم به غیر از سی رکعت صد رکعت دیگر که مجموع آنها هزار رکعت است ، و اگر ماه رمضان از سی روز کمتر باشد نماز شب سی ام ساقط است و به جای آن خواندن درست نیست ) آن چنان ماهی که قرآن در آن فروفرستاده شد ( خدای تعالی آن را در شب قدر به آسمان دنیا فرستاد و از آنجا در مدت بیست و سه سال به تدریج بر پیغمبر – صلی الله علیه و آله – نازل گردانید ) در حالی که برای مردم راهنما (ی از گمراهی ) و نشانه های آشکار رهبری ( حلال و حرام ) و جداکننده میان حق و باطل است ( جمله الذی انزل فیه القرآن هدی للناس وبینات من الهدی والفرقان از قرآن شریف ” سوره ۲ ، آیه ۱۸۵ ” اقتباس شده( حضرت امام سجاد (علیه السلام)

و وفقنا فیه لان نصل ارحامنا بالبر و الصله، و أن نتعاهد جیراننا بالافضال و العطیه ، و أن نخلص اموالنا من التبعات ، و أن نطهرها باخراج الزکوات ، و أن نراجع من هاجرنا ، وأن ننصف من ظلمنا ، و أن نسالم من عادانا حاشی من عودی فیک و لک ، فإنه العدو الذی لا نوالیه ، و الحزب الذی لا نصافیه .

(صحیفه سجادیه)

و ما را در آن ماه توفیق ده که با نیکی فراوان و بخشش ، به خویشان خود نیکی کنیم ، و با احسان و عطا از همسایگانمان جویا شویم ، و داراییهامان را از مظالم و آنچه از راه ظلم و ستم به دست آمده خالص و آراسته نماییم ( اموالی که از راه ظلم گرفته شده از آنها جدا کرده به صاحبانش یا اگر نیستند و یا معلوم نیست کیستند یا کجایند به حاکم شرع بازگردانیم ) و آنها را با بیرون کردن زکوتها ( زکوه شتر ، گاو ، گوسفند ، طلا ، نقره ، گندم ، جو ، خرما و مویز ، از چرکی و عذاب و کیفر بر منع آن ) پاک کنیم ( رسول خدا – صلی الله علیه و آله – فرموده : ملعون کل مال لا یزکی ” از خیر و نیکی دور است هر مال و دارایی که زکوه آن داده نشود “.

و ناگفته نماند : درخواست پاک کردن اموال به بیرون کردن زکوه در ماه رمضان در صورتی است که بیرون کردن آن در آن ماه واجب شده یا پیش از آن واجب گشته و بیرون نشده باشد ، ولی اگر وقت وجوب بیرون کردن آن نرسیده یا پیش از آن واجب گردیده به تأخیر افتد ، پس پیش انداختن آن در ماه رمضان یا به تأخیر انداختن آن به ماه رمضان مستحب نیست ، زیرا هر واجبی را باید در وقت خود بجا آورد و وجوب آن فوری است ، و تقدیم و تأخیر آن بنابر قول به جواز آن از جهت رخصت و آسانی است نه از جهت مستحب بودن ) و به کسی که از ما دوری گزیده بازگردیم ( به او به پیوندیم ) و به کسی که به ما ظلم و ستم نموده از روی ( آنچه مقتضی ) انصاف و عدل ( است ) رفتار کنیم ( نه آن که از جهت فرونشاندن خشم از عدل تجاوز نماییم ) و با کسی که به ما دشمنی کرده آشتی نماییم ( نه آن که ما هم در صدد دشمنی با او برآییم ) جز کسی که در راه تو و برای تو با او دشمنی شده باشد ، زیرا او دشمنی است که او را دوست نمی گیریم ، و حزب و گروهی است که با او از روی دل دوستی نمی کنیم حضرت امام سجاد (علیه السلام)

اللهم صل علی محمد و آله ، و إذا کان لک فی کل لیله من لیالی شهرنا هذا رقاب یعتقها عفوک ، أو یهبها صفحک فاجعل رقابنا من تلک الرقاب ، و اجعلنا لشهرنا من خیر اهل و اصحاب .( صحیفه سجادیه)

بار خدایا بر محمد و آل او درود فرست ، و هرگاه در هر شب از شبهای این ماه ما برای تو بندگانی باشد که عفو و بخشیدنت آنها را آزاد می نماید ، یا گذشتت ایشان را می بخشد پس ما بندگان را از آن بندگان بگردان ، و ما را برای ماه ، از بهترین شایستگان و یاران ( برگزیدگان ( قرار ده ( حضرت صادق – علیه السلام – فرموده : در هر شب از ماه رمضان برای خدا آزاد شده و رها شدگانی از آتش است جز کسی که به مسکر ( آنچه مستی آورد ) افطار کند ” بخورد و بیاشامد ” و در شب آخر مانند آنچه که در همه آن ماه آزاد کرده آزاد می نماید (حضرت امام سجاد (علیه السلام)

اللهم اشحنه بعبادتنا إیاک ، و زین اوقاته بطاعتنا لک ، و اعنا فی نهاره علی صیامه ، و فی لیله علی الصلوه و التضرع الیک ، و الخشوع لک ، و الذله بین یدیک حتی لا یشهد نهاره علینا بغفله ، و لا لیله بتفریط .( صحیفه سجادیه)

بار خدایا ماه رمضان را از عبادت و پرستش ما تو را مملو و پر گردان ، و اوقات آن را به طاعت و فرمانبری ما برای تو آراسته نما ، و ما را در روزش به روزه داشتن و در شبش به نماز و زاری به سوی ( درگاه ) تو و فروتنی برای تو و خواری در برابر تو ، یاری فرما تا روزش بر ما به غفلت و بی خبری و شبش به تقصیر و کوتاهی ( در عمل ) گواهی ندهد ( گواهی دادن شب و روز به زبان حال است و گفتار و کردار انسان در آن در علم خدای تعالی به منزله گواهی دادن نزد اوست (حضرت امام سجاد علیه السلام)

اللهم و اجعلنا فی سائر الشهور و الایام کذلک ما عمرتنا ، و اجعلنا من عبادک الصالحین الذین یرثون الفردوس هم فیها خالدون ، و الذین یؤتون ما اتوا و قلوبهم و جله ، أنهم الی ربهم راجعون ، و من الذین یسارعون فی الخیرات و هم لها سابقون .( صحیفه سجادیه)

بار خدایا و ما را در باقی ماهها و روزها تا زمانی که زنده داری همچنین ( به طوری که برای ماه رمضان درخواست شد ) قرار ده ، و ما را از بندگان شایسته ات بگردان که ( الذین یرثون الفردوس هم فیها خالدون ” سوره ۲۳ ، آیه ۱۱ ” یعنی ) آنان بهشت را به میراث می برند در حالی که در آن جاوید هستند ( گفته اند : بهشت مسکن و جایگاه پدر ما حضرت آدم – علی نبینا وآله و علیه السلام – بوده پس هرگاه به فرزندان او داده شود مانند آن است که از او به آنها ارث رسیده ) و آنان که آنچه ( صدقات ) را می دهند در حالی می دهند که دلهاشان از ( اندیشه ) بازگشت به سوی پروردگارشان ترسان است ، و از آنان که در نیکیها می شتابند و ایشان برای آن نیکیها ( بر دیگران ) پیشی گیرنده اند ( علی ابن ابراهیم – رحمه الله – فرموده : ایشان امیرالمؤمنین و ائمه طاهرین – علیهم السلام – هستند که بعد از پیغمبر – صلی الله علیه وآله – کسی از ایشان در علم و عمل پیشی نگرفته است ، و جمله والذین یؤتون ما اتوا وقلوبهم وجله انهم الی ربهم راجعون ، ومن الذین یسارعون فی الخیرات وهم لها سابقون که در بالا ترجمه و شرح شد از قرآن کریم ” سوره ۲۳ ، آیه ۶۰ و ۶۱ ” اقتباس شده ، و فرمایش امام – علیه السلام – ومن الذین یسارعون فی الخیرات اقتباس از قول خدای تعالی : اولئک یسارعون فی الخیرات است ، و در شرح جمله دوازدهم از دعای یکم گفتیم : اقتباس از قرآن مجید در حقیقت قرآن نیست بلکه کلامی است مانند آن ، چون اگر قرآن بود تغییر در آن جایز نبود(حضرت امام سجاد علیه السلام)

اللهم و أنت جعلت من صفایا تلک الوظائف ، و خصائص تلک الفروض شهر رمضان الذی اختصصته من سائر الشهور ، و تخیرته من جمیع الازمنه و الدهور ، و اثرته علی کل اوقات السنه بما أنزلت فیه من القرآن و النور ، و ضاعفت فیه من الایمان ، و فرضت فیه من الصیام ، و رغبت فیه من القیام ، و اجللت فیه من لیله القدر التی هی خیر من الف شهر .( صحیفه سجادیه)

بار خدایا و تو از کارهای برگزیده و واجبات مخصوصه ، ماه رمضان را قرار داده ای همان ماهی که آن را از همه ماهها اختصاص داده ، و از همه زمانها و روزگارها برتری داده و بر همه وقتهای سال برگزیده ای به سبب قرآن و نوری که ( قرآنی که نور و روشنایی از ضلالت و گمراهی است ) در آن فروفرستادی ، و به سبب آن که ایمان را در آن ماه چندین برابر نمودی ( از بسیاری عبادت و بندگی در آن ، آن را کامل گردانیدی ) و روزه را در آن واجب ، و برپا شدن ( برای عبادت ) را در آن ترغیب نمودی ، و شب قدر را که از هزار ماه بهتر است در آن بزرگ گردانیدی (حضرت امام سجاد علیه السلام)

ثم اثرتنا به علی سائر الامم ، و اصطفیتنا بفضله دون اهل الملل ، فصمنا بامرک نهاره ، و قمنا بعونک لیله ، متعرضین بصیامه و قیامه لما عرضتنا له من رحمتک ، و تسببنا الیه من مثوبتک ، و أنت الملئ بما رغب فیه الیک ، الجواد بما سئلت من فضلک ، القریب الی من حاول قربک. (صحیفه سجادیه)

سپس ما را به وسیله آن ماه بر همه امتها برگزیدی ، و به فضل و برتری آن ما را نه اهل ملتها و کیشها برتری دادی ( این بیان صریح و آشکار است در این که ماه رمضان از خصایص پیروان دین اسلام است ، چنان که در شرح جمله سوم از دعای چهل و چهارم به آن اشاره شد ) پس به فرمان تو روزش را روزه داشتیم ، و به یاری تو شبش را ( برای بندگی ) برخاستیم در حالی که به روزه داشتن و برخاستن آن خود را برای رحمتت که ما را بر آن خواسته ای درآوردیم ، و آن را وسیله پاداش تو گردانیدیم ، و تو به آنچه از درگاهت خواسته شود توانایی ، به آنچه از فضل و احسانت درخواست گردد بخشنده ای ، به کسی که قصد تقرب به ( رحمت ) تو کند نزدیکی (حضرت امام سجاد علیه السلام)

و اوجب لنا عذرک علی ما قصرنا فیه من حقک ، و ابلغ باعمارنا ما بین ایدینا من شهر رمضان المقبل ، فإذا بلغتناه فاعنا علی تناول ما أنت اهله من العباده ، و ادنا الی القیام بما یستحقه من الطاعه ، و اجر لنا من صالح العمل ما یکون درکا لحقک فی الشهرین من شهور الدهر . (صحیفه سجادیه)

و ما را در تقصیر از ( ادای ) حق خود ملامت و سرزنش مکن ، و عمرهای ما را که در پیش است به ماه رمضان آینده برسان ، و چون ما را به آن ماه رساندی بر انجام عبادت و بندگی که شایسته توست یاریمان فرما ، و بر رعایت فرمانبری که سزاوار آن ماه است برسانمان ، و عمل شایسته ای را که سبب به دست آوردن حق توست در دو ماه ( رمضان کنونی و ماه رمضان آینده ) از ماههای روزگار برای ما روان ساز ( ما را برای بجا آوردن آن توفیق ده(

امام چهارم امام زین العابدین(علیه السلام) هنگامی که شب اول یاروز اول ماه رمضان می رسید دعائی می خواندند. در بخشی از این دعا در صحیفه سجادیه آمده است:«سپاس خدائی را سزا است که ماه خود ، ماه رمضان، ماه صیام، ماه اسلام… را یکی از راههای احسان قرار داد.»

ماه رمضان را ماه اسلام نامیده اند ؛ چون ماه طاعت و فرمانبرداری و تسلیم ، و بندگی و تعمیم و گسترش آن است . یا مقصود ماه دین اسلام است بدلیل اینکه واجب شدن روزه از مختصات امت اسلام و از خصوصیات مسلمانان است . پیامبر گرامی اسلام «ص» در استقبال از ماه رمضان بر روی منبر خطاب به مسلمانان فرموده اند : « خدای متعال شما را به ماه رمضان اختصاص داد»

امام صادق (علیه السلام) فرموده اند : «اسلام بر پنج پایه بنا گذاشته شده است : نماز ، زکات ، حج ، روزه و ولایت و در اسلام نسبت به چیزی در سطح ولایت صحبت نشده است

امام علی بن الحسین زین العابدین «ع» در صحیفه سجادیه در دعای خویش هنگام ورود به ماه رمضان ، این ماه را «شهر القیام » نامیده اند . توفیق قیام در ماه مبارک رمضان خواسته معصومین (علیه السلام) بوده است و شیعیان را هم به سوی چنین دعایی دعوت می کرده اند . پیامبر گرامی «ص » هنگام ورود ماه رمضان می فرمود:

«حمد و ستایش خدایی را سزاست که ما را به وسیله تو ای ماه مبارک گرامی داشت ، بار خدایا ما را به روزه و قیام در این ماه ، نیرومند و توانا بگردان»

همچنین ایشان در خطبه ای در فضلیت ماه رمضان فرموده اند : ای مردم به تحقیق ماهی شما را فرا گرفت که در آن ماه شبی است که بهتر از هزار ماه است و این ماه ، ماه رمضان است . خداوند در این ماه روزه را واجب کرده و ثواب قیام برای نماز مستحبی در شبی از این ماه را به اندازه نماز مستحبی هفتاد شب در غیر این ماه قرار داده است .

امام زین العابدین (ع ) فرموده اند : “خدایا روزه داری در این ماه رسیدن به آرزوی قیام در این ماه را نصیب من بگردان» .

قیام در این ماه آنقدر ارزشمند و مهم است که امام زین العابدین (علیه السلام) در پایان ماه هنگام وداع با آن از خدا می خواهد توفیق قیام در ماه رمضان آینده را نیز به ایشان عنایت کند. اینکه ماه رمضان در بیان ائمه معصومین (علیه السلام) ماه قیام نامیده شده احتمال دارد به خاطر یکی از این موارد باشد .

۱ ـ برای آن که نمازهای مستحبی در شبهای آن بسیار خوانده می شود و سفارش زیاد بر خواندن آنها شده است . چنانکه بسیاری از علما فرموده اند خواندن هزار رکعت نماز در شبهای آن مستحب است

۲ـ از آن جهت که چون سحور و خوردن سحری مستحب است و عموم مردم در دل شب برای تصمیم بر روزه و اجابت دعوت حق بر می خیزند مرحوم شیخ صدوق در من لا یحضره الفقیه هم بابی تحت عنوان ( ثواب السحور ) آورده که در بر دارنده هفت روایت از معصومین ( ع)‌ است .

۳ ـ از آن جهت که به طور کلی این ماه ماه قیام برای مبارزه با نفس و وسوسه های شیطانی و حرکت در طریق سیر و سلوک معنوی و خود سازی است ـ‌که مناسب ترین راه برکشاندن انسان به سوی مبارزات مخلصانه و فعالیتهای سیاسی اجتماعی برای خدا و در راه خداست ـ زمینه خودسازی انقلابی در این ماه بیشتر فراهم است .

زین العابدین (ع ) در دعای ماه رمضان می فرمودند : بار خدایا در این ماه جدیت و تلاش و سعی و کوشش و قدرت و نشاط و توبه را روزی من بنما.

فرمایشات پيامبر صلى الله عليه وآله درباره روزه

من صام شهر مضان ايمانا و احتسابا غفرله ما تقدم من ذنبه و ما تاخر.

کسى که ماه رمضان از روى حساب روزه بگيرد تمام گناهان گذشته و آينده او بخشيده خواهد شد .1

همچنين فرمودند:

هيچ مومنى نيست که در ماه رمضان از روى حساب (فقط به حساب خدا) روزه بگيرد مگر اين که خداوند تبارک و تعالى براى او هفت خصلت را لازم و واجب مى‏ گرداند.

اول: هر چه حرام در پيکرش باشد، محو و ذوب مى ‏گرداند.

دوم: به رحمت خداوند متعال نزديک مى ‏شود.

سوم:(با روزه خويش)خطاى پدرش حضرت آدم را مى ‏پوشاند.

چهارم: سکرات مرگ (لحظات جان کندن) بر او آسان مى ‏شود.

پنجم: از گرسنگى و تشنگى روز قيامت ايمن خواهد بود.

ششم: براءت(آزادگى) از جهنم را خداوند به او عنايت مى ‏فرمايد

هفتم: خداوند متعال او را از طيبات و پاکيزه‏ هاى بهشت اطعام خواهد نمود.

در جاى ديگر پيامبرصلى الله عليه وآله فرمودند:

به راستى که براى بهشت درى هست که به آن ريّان گفته مى ‏شود، از آن در، داخل بهشت نمى ‏شوند مگر روزه داران، پس هنگامى که آخرين نفر آنان وارد شد، آن در بسته مى‏ شود.

همچنين فرمودند:

الصوم جُنة-روزه سپر است(در برابر آفتهاى دنيا و عذاب آخرت).

رسول خداصلى الله عليه وآله فرمود:

رمضان، ماهى است که ابتدايش رحمت، ميانه‏اش مغفرت و پايانش آزادى از آتش جهنم است.

رسول اکرم(ص):

ايهاالناس انه قد اقبل اليکم شهر الله بالبرکة والرحمة والمغفرة شهر هو عندالله افضل الشهور و ايامه افضل الايام و لياليه افضل الليالي و ساعاته افضل الساعات. (2)

اي مردم، ماه خدا – ماه رمضان – با برکت و رحمت و آمرزش به شما روي آورده است، ماهي که نزد خدا بهترين ماه ها، روزهايش بهترين روزها، شب هايش بهترين شب ها و اوقاتش بهترين اوقات است .

رسول اکرم(ص):

ان شهرکم هذا ليس کالشهور انه اذا اقبل اليکم اقبل بالبرکة والرحمة و اذا ادبر عنکم ادبر بغفران الذنوب . . . (3)

اين ماه، (رمضان) همانند ديگر ماه ها نيست، زيرا هرگاه به شما رو آورد همراه با برکت و رحمت است و آن گاه که از شما پشت کند آمرزش گناهان را در بردارد .

رسول اکرم(ص):

ايهاالناس قد اظلکم شهر عظيم، شهر مبارک، شهر فيه ليلة العمل فيها خير من الف شهر . . . هو شهر اوله رحمة و اوسطه مغفرة و آخره عتق من النار . (4)

اي مردم! ماه بزرگي بر شما سايه افکنده، ماهي مبارک که شبي دارد که عمل خير در آن از عمل هزار ماه برتر است . . . ماهي که اولش رحمت، ميانش آمرزش و پايانش رهايي از آتش است .

– رسول اکرم(ص): ان للجنة بابا يدعي الريان لايدخل منه الا الصائمون‏.(5)

بهشت را دري است که آن را باب الريان مي ‏گويند و از آن جز روزه داران وارد بهشت نمي ‏شوند .

خطبه حضرت رسول صلي الله عليه وآله در فضيلت ماه رمضان

شيخ صدوق به سند معتبر،از حضرت رضا عليه السّلام از پدران بزرگوارش،از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت كرده كه:روزى رسول‏ خدا صلّى اللّه و عليه و آله براى ما خطبه‏اى خواند و در آن خطبه فرمود:اى مردم ماه خدا با بركت و رحمت و آمرزش به سوى شما روى آورده، ماهى كه نزد خدا بهترين ماهها،و روزهايش بهترين روزها،و شبهايش بهترين شبها و ساعاتش بهترين ساعتهاست،و آن ماهى‏ است كه شما را در آن به سوى ميهمانى خدا خوانده‏اند،و در آن از اهل كرامت خدا شده‏ايد،نفسهاى شما در آن ماه پاداش‏ تسبيح،و خواب شما ثواب عبادت،و اعمال شما پذيرفته،و عاهاى شما مستجاب است،از پروردگار خويش با نيّتهاى صادقانه‏ و دلهاى پاكيزه از گناهان و صفات ناپسند درخواست كنيد كه به شما براى روزه داشتن در آن و تلاوت قرآن توفيق دهد، همانا بدبخت و بدعاقبت كسى است كه در اين ماه بزرگ از آمرزش خدا محروم شود.و به گرسنگى و تشنگى در اين ماه،تشنگى و گرسنگى‏ روز قيامت را به ياد آريد،به تهيدستان و از كارافتادگان صدقه دهيد،پيران خود را تعظيم و به كودكان مهربانى روا داريد،خويشان‏ خود را نوازش كنيد و زبانهاى خود را از آنچه نبايد گفت بازداريد و ديده‏هاى خويش را از آنچه نگاه به آن روا نيست فرو پوشيد، و گوشهاى خود را از انچه شنيدنش بر شما سزاوار نيست بازداريد،با يتيمان مهربانى كنيد،تا بعد از شما با يتيمان شما مهربانى كنند. از گناهان خود به سوى خدا توبه كنيد،دستهاى خود را در اوقات نماز به دعا برداريد،زيرا وقت نماز بهترين ساعتهاست،حق تعالى در اين اوقات به سوى بندگانش به رحمت نظر مى‏كند،به آنان پاسخ مى‏دهد هرگاه او را بخوانند و لبيك مى‏گويد،هرگاه او را ندا دهند اجابت مى‏نمايد هرگاه او را بخوانند.اى مردم همانا وجود شما در گرو كرده‏هاى شماست پس آن را با آمرزش خواهى از خدا از گرو رها سازيد.و پشت شما از گناهان گرانبار است،پس آن را به طولانى ساختن سجده‏ها سبك كنيد،و بدانيد حق تعالى به عزّت و جلال خود سوگند ياد كرده،كه نمازگزاران و سجده‏كنندگان در اين ماه را عذاب ننمايد،و آنان را در قيامت به آتش دوزخ نترساند.اى مردم هركه از شما روزه‏دار مؤمنى را در اين ماه افطار دهد،براى او نزد خدا ثواب آزاد كردن‏ بنده و آمرزش گناهان پيشين خواهد بود.بعضى از اصحاب گفتند:يا رسول اللّه همه ما توانايى افطار دادن نداريم،فرمود:از آتش دوزخ بپرهيزيد به افطار دادن روزه‏داران،گرچه به نصف دانه خرما،يا به يك جرعه آب باشد،همانا خدا به هركه به همين مقدار افطارى دهد،اين پاداش‏ را ميدهد،حتى اگر توانايى بيشتر از اين را نداشته باشد!!اى مردم هركه اخلاق خود را در اين ماه نيكو كند،آسان و راحت بر صراط بگذرد روزى كه قدمها بر ان بلغزد،و هركه در اين ماه بر به كار گرفتن غلام و كنيز خويش آسان گيرد،خدا در قيامت حساب او را آسان كند، و هركه در اين ماه شرّ خود را از مردم بازدارد،حق تعالى خشم خويش را در قيامت از او بازدارد و هركه در اين ماه يتيم بى‏پدرى را نوازش‏ كند،خدا در قيامت او را گرامى دارد و هركه در اين ماه به خويشان خود صله و احسان كند،خدا در قيامت او را به مهر خود پيوند دهد،و هركه از خويشان خود احسان را قطع كند،خدا در قيامت رحمت خود را از او بردارد،و هركه در اين ماه نماز مستحب بجا آورد،خدا براى او برات‏ بيزارى از آتش دوزخ ثبت كند.و هركه در اين ماه نماز واجبى را ادا كند،خدا به او پاداش هفتاد نماز واجب را كه در ماههاى ديگر خوانده‏ شود عطا نمايد،و هركه در اين ماه صلوات بسيار بر من فرستد،خدا ترازوى عمل او را سنگين گرداند،در روزى كه ترازوهاى عمل سبك باشند و هركه در اين ماه يك آيه از قرآن بخواند،پاداش كسى را دارد كه در ماههاى ديگر ختم قرآن كرده باشد.اى مردم به يقين درهاى بهشت در اين ماه باز است،از خدا بخواهيد كه به روى شما نبندد،درهاى دوزخ در اين ماه بسته است،از خدا درخواست نماييد كه به روى شما نگشايد،و شياطين را در اين ماه به زنجير كشيده‏اند از خدا بخواهيد كه آنان را بر شما چيره نسازد-تا آخر خبر شيخ صدوق روايت كرده چون ماه رمضان ميرسيد رسول خدا صلّى اللّه و عليه و آله هر اسيرى را آزاد ميكرد و به‏ هر خواهنده‏اى عطا ميفرمود.مؤلّف گويد:ماه رمضان ماه خداى جهانيان و شريفترين ماههاست ماهى كه درهاى آسمان و درهاى بهشت و رحمت‏ باز مى‏شود،و درهاى دوزخ بسته مى‏شود،در اين ماه شبى است كه عبادت در آن از عبادت هزار ماه بهتر است،پس درنگ كن كه در شب‏وروز خود چگونه خواهى بود،و چگونه اعضا و جوارح خويش را از نافرمانى پروردگار حفظ مى‏كنى؟مبادا شبها خواب باشى،و روزها از ياد خدا غافل، همانا در روايت است،كه در پايان هر روز از روزهاى ماه مرضان خدا در وقت افطار،هزار هزار نفر را از آتش دوزخ آزاد مى‏كند،و چون شب‏ جمعه و روز جمعه شود،در هر ساعتى هزار هزار نفر را از آتش دوزخ مى‏رهاند،كه هريك مستوجب عذاب بوده باشند،و در شب‏وروز آخر ماه،به‏ تعداد آنچه در تمام ماه رها ساخته آزاد مى‏كند،پس اى عزيز مبادا كه ماه رمضان بگذرد،و گناهانت بر عهده‏ات باقى مانده باشد، و در وقتى كه روزه‏داران پاداش خود را بگيرند تو ازجمله محرومان و زيانكاران باشى،و به سوى خداى تبارك و تعالى تقرّب جوى به تلاوت‏ قرآن در شبها و روزهاى اين ماه،و به خواندن نماز،و كوشش در عبادت و خواندن نمازها در اوقات فضيلت،و كثرت استغفار و دعا.

پي ‏نوشت‏ ها:
1- خصال شيخ صدق، ص 386
2- وسائل، ج ۷، ص ۲۲۷ .
3- وسايل، ج ۷، ص ۲۲۶ .
4- بحار، ج ۹۶، ص ۳۴۲ .
5- بحار، ج ۹۶، ص ۲۵۲ .

امام كاظم (عليه السلام)

دیدگاه امام كاظم (عليه السلام) درباره روزه

امام كاظم (عليه السلام) فرمودند:

دعوة الصائم تستجاب عند افطاره1

دعاى شخص روزه‏ دار هنگام افطار مستجاب مى‏شود.

فطرك اخاك الصائم خير من صيامك2

افطارى دادن به برادر روزه دارت از گرفتن روزه (مستحبى) بهتر است.

قال الکاظم (عليه السلام)
رجب نهر في الجنه اشد بياضا من اللبن و احلي من العسل فمن صام يوما من رجب سقاه الله من ذلک النهر3.
امام کاظم (عليه السلام) فرمود:
رجب نام نهري است در بهشت از شير سفيدتر و از عسل شيرين تر هرکس يک روز از ماه رجب را روزه بگيرد خداوند از آن نهر به او مي نوشاند.

1-بحار الانوار ج 92 ص 255 ح 33
2-الكافى، ج 4 ص 68، ح 2
3- من لا يحضره الفقيه ج ۲ ص ۵۶ ح ۲
وسائل الشيعه ج ۷ ص ۳۵۰ ح ۳

روزه در حدیث امام صادق علیه السلام

أَنَّهُ مَنْ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ إِلَى قَابِلٍ إِلا أَنْ یَشْهَدَ عَرَفَهَ۱ از امام صادق(درود بر او)روایت شده است:هرکه در ماه رمضان مورد مغفرت قرار نگیرد،تا سال آینده قرار نمى ‏گیرد،مگر آنکه براى‏ آمرزیده شدن در عرفه حاضر شود. امام صادق (علیه السلام) فرمود: من صام ثلاثه ایام من اخر شعبان و وصلها بشهر رمضان کتب الله له صوم شهرین متتابعین۲ هر کس سه روز آخر ماه شعبان را روزه بگیرد و به روزه ماه رمضان وصل کند خداوند ثواب روزه دو ماه پى در پى را برایش محسوب مى‏ کند. امام صادق (علیه السلام) فرمود: من افطر یوما من شهر رمضان خرج روح الایمان منه۳ هر کس یک روز ماه رمضان را (بدون عذر)، بخورد – روح ایمان از او جدا مى‏شود

امام صادق (علیه السلام) فرمود: راس السنه لیله القدر یکتب فیها ما یکون من السنه الى السنه۴ آغاز سال (حساب اعمال) شب قدر است. در آن شب برنامه سال آینده نوشته مى ‏شود. از امام صادق (علیه السلام) سوال شد: کیف تکون لیله القدر خیرا من الف شهر؟ قال: العمل الصالح فیها خیر من العمل فى الف شهر لیس فیها لیله القدر۵ چگونه شب قدر از هزار ماه بهتر است؟ حضرت فرمود: کار نیک در آن شب از کار در هزار ماه که در آنها شب قدر نباشد بهتر است.

پی نوشت:

۱٫بحار الانوار-ج۹۶- ص ۳۴۲ ۲٫وسائل الشیعه، ج۷، ص ۳۷۵، ح ۲۲ ۳٫وسائل الشیعه، ج ۷ ص ۱۸۱، ح ۴ و ۵ _ من لا یحضره الفقیه ج ۲ ص ۷۳، ح ۹ ۴٫وسائل الشیعه، ج ۷ ص ۲۵۸ ح ۸ ۵٫وسائل الشیعه، ج ۷ ص ۲۵۶، ح ۲

حضرت علی علیه السلام

روایات حضرت علی علیه السلام درباره  روزه

امام علی(علیه السلام):

ایهاالناس ان یومکم هذا یثاب فیه المحسنون و یخسر فیه المسیئون و هو اشبه یوم بیوم قیامتکم فاذکروا بخروجکم من منازلکم الی مصلاکم خروجکم من الاجداث الی ربکم.۱

ای مردم، امروز روز پاداش نیکوکاران و زیان تبهکاران است و آن را شباهتی بسیار با روز رستاخیز است، پس هنگامی که برای نماز(عید) بیرون می ‏روید خروج از قبر و روانه شدن به سوی پروردگار را به یاد آورید .

امام علی(علیه السلام):

علیکم فی شهر رمضان بکثره الدعاء والاستغفار فاما الدعا فیدفع عنکم البلاء و اما الاستغفار فتمحی به ذنوبکم. ۲

برشماست که در ماه رمضان زیاد دعا و استغفار کنید چه این که دعا بلا و گرفتاری را از شما دور می ‏سازد و به سبب استغفار، گناهان شما محو می‏ شود.

امام علی(علیه السلام):

نوم الصائم عباده و صمته تسبیح و دعاءه مستجاب و عمله مضاعف. ان للصائم عند افطاره دعوه لاترد. ۳

خواب روزه دار عبادت و سکوتش تسبیح و دعای او مستجاب و عملش چندبرابر است، همانا دعای روزه دار به هنگام افطار رد نمی‏ شود .

امام على علیه السلام فرمود:

فرض الله … الصیام ابتلاء لاخلاص الخلق‏۴ خداوند روزه را واجب کرد تا به وسیله آن اخلاص خلق را بیازماید.

امیرالمومنان على علیه السلام فرمود:

صوم النفس عن لذات الدنیا انفع الصیام۵ روزه نفس از لذتهاى دنیوى سودمندترین روزه‏ هاست

امام على علیه السلام فرمود:

الصیام اجتناب المحارم کما یمتنع الرجل من الطعام و الشراب۶ روزه پرهیز از حرامها است همچنانکه شخص از خوردنى و نوشیدنى پرهیز مى‏ کند.

امام على علیه السلام فرمود:

صوم القلب خیر من صیام اللسان و صوم اللسان خیر من صیام البطن۷ روزه قلب بهتر از روزه زبان است و روزه زبان بهتر از روزه شکم است.

امام على علیه السلام فرمود:

کم من صائم لیس له من صیامه الا الجوع و الظما و کم من قائم لیس له من قیامه الا السهر و العناء.۸ ؛ چه بسا روزه ‏دارى که از روزه‏ اش جز گرسنگى و تشنگى بهره ‏اى ندارد و چه بسا شب زنده‏دارى که از نمازش جز بی خوابى و سختى سودى نمى‏ برد.

امام على علیه السلام :

لَیسَ الصَّومُ الاِمساکَ عَنِ المَکَلِ وَالمَشرَبِ، الصَّومُ الاِمساکُ عَن کُلِّ مایَکرَهُهُ اللّه سُبحانَه۹ ؛ روزه امساک از خوردن وآشامیدن نیست بلکه روزه،خوددارى ازتمامى چیزهایى است که خداوندسبحان آنهارا بدمى داند.

امام على علیه السلام :

نَومُ الصائِم عِبادَهٌ وَصَمتُهُ تَسبیحٌ وَدُعاؤُهُ مُستَجابٌ وَعَمَلُهُ مُضاعَفٌ. اِنَّ للصائِمِ عِندَ اِفطارِهِ دَعوَهً لاتُرَدُّ۱۰؛ خواب روزه دار عبادت ، سکوت او تسبیح ، دعایش پذیرفته و عملش دو چندان است. دعاى روزه دار به هنگام افطار از درگاه خدا رد نمی شود.

امام على علیه السلام :

رَوِّضوا أَنفُسَکُم عَلَى الخلاقِ الحَسَنَهِ فَإِنَّ العَبدَ المُؤمِنَ یَبلُغُ بِحُسنِ خُلقِهِ دَرَجَهَ الصّائِمِ القائِمِ۱۱؛ خودتان را بر خوش اخلاقى تمرین و ریاضت دهید، زیرا که بنده مسلمان با خوش اخلاقى خود به درجه روزه گیر شب زنده دار مى رسد.

امام على علیه السلام :

صیامُ القَلبِ عن الفِکر فی الاّثامِ أفضَلشُ مِن صیامِ البَطن الطَّعامِ۱۲؛ روزه قلب از فکر (در گناهان)، برتر از روزه شکم از طعام است.

امام علی علیه السلام :

عـَلَیـْکـُمْ بـِکـِتـابِ اللّهِ، فـَاِنَّهُ الْحـَبـْلُ الْمـَتینُ وَالنُّورُ الْمُبینُ، وَالشِّفاءُ النّافِعُ وَالرِّىُّ النّاقِعُ وَالْعِصْمَهُ لِلْمُتَمَسِّکِ وَالنَّجاهُ لِلْمُتَعَلِّقِ؛ تمسک کنید به کتاب خداوند، زیرا این کتاب طنابى است محکم و نورى است آشکار و شفایى است سـودمـند، و چشمه اى است سیراب کننده، نگهبان براى کسى است که به او تمسک جوید و نجات براى کسى است که به آن درآویزد.

چند نکته از فضیلت ماه مبارک رمضان

امیرالمومنین علیه السلام روایت کرده که رسول خدا صلى الله علیه وآله روزى براى ما خطبه خواند و در ضمن آن فرمود: ۱۳

۱- اى مردم، ماه خدا با برکت و رحمت و مغفرت به سوى شما آمده است.

۲- ماهى که نزد خدا بهترین ماه‏ها مى ‏باشد.

۳ – روزهایش بهترین روزهاست.

۴- شبهایش بهترین شبهاست.

۵ – ساعتهایش بهترین ساعتهاست.

۶ – ماهى است که به میهمانى خداوند دعوت شده‏اید و از اهل کرامت خدا قرار داده شده ‏اید.

۷- نفس‏هاى شما ثواب تسبیح دارد.

۸ – خوابتان ثواب عبادت دارد

۹ – اعمال شما در این ماه قبول است.

۱۰ – دعایتان مستجاب مى ‏شود.

۱۱ – شقى و بدبخت کسى است که در این ماه بزرگ از آمرزش خدا محروم بماند.

۱۲ – با گرسنگى و تشنگى خودتان، گرسنگى و تشنگى روز قیامت را به یاد آورید، به فقرا و مساکین صدقه بدهید.

۱۳ – نسبت به خویشان صله رحم کنید.

۱۴ – چشمتان را از آنچه حرام است بپوشانید.

۱۵ – گوشتان را از شنیدن محرمات باز دارید.

۱۶ – هر کس در این ماه آیه‏اى از قرآن تلاوت کند، ثواب یک ختم قرآن که در دیگر ماهها انجام بگیرد به او عطا مى ‏شود.

همچنین فرمودند: افضل اعمال در این ماه ورع و اجتناب از محارم الهى است.

حضرت على علیه السلام مى ‏فرماید:

ماه مبارک رمضان از آن جهت رمضان نامیده شده است، که این ماه گناهان را مى ‏سوزاند.

همانا رمضان، نامى از نامهاى خداوند است.

پی نوشتها:

۱- امالی صدوق، ص ۱۰۰ .
۲-وسائل ج ۴، ص ۲۲۳ .
۳- بحار، ج ۹۳، ص ۳۶۰ .
۴- نهج البلاغه، حکمت ۲۵۲
۵- غرر الحکم، ج ۱، ص ۴۱۶، ح ۶۴
۶- بحار الانوار، ج ۹۳، ص ۲۴۹
۷- غرر الحکم، ج ۱، ص ۴۱۷، ح ۸۰
۸- نهج البلاغه، حکمت ۱۴۵
۹- شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید- ج۲۰، ص۲۹۹، ح۴۱۷
۱۰- الدعوات للراوندى، ص ۲۷
۱۱- نهج البلاغه، خطبه ۹۱
۱۲- غررالحکم، ح۳۳۶۵، ص۱۷۶
۱۳- وسایل الشیعه، ج ۷ ص ۲۷۷

ماه رمضان از دیدگاه امام باقر(علیه السلام)

در باره شب قدر

العمل الصالح فیها من الصلاه والزکاه و انواع الخیر خیر من العمل فی الف شهر لیس فیها لیله القدر. و لولا ما یضاعف الله تبارک و تعالی للمؤمنین ما بلغوا، ولکن الله یضاعف لهم الحسنات. (۱) ؛ در این شب قدر، عمل شایسته هم چون نماز و زکات و هر کار نیک، بهتر است از کار در هزار ماه که شب قدر در آن نباشد، و اگر خدای تبارک و تعالی پاداش اعمال مؤمنان را دو چندان نمی ‏کرد آنان بدین منزلت نمی‏ رسیدند اما خدای پاداش کار خیر ایشان را دو برابر کرده است .

امام باقرعلیه السلام:

من احیی لیله القدر غفرت له ذنوبه ولو کانت ذنوبه عدد نجوم السماء و مثاقیل الجبال و مکائیل البحار. (۲) کسی که شب قدر را(با عبادت خدا) زنده دارد گناهانش آمرزیده شود گرچه به عدد ستارگان آسمان و سنگینی کوه ها و کیل دریاها باشد.

از جابر بن یزید از امام باقر علیه السّلام روایت شده که حضرت رسول صلّى اللّه و علیه و آله به جابر بن عبد اللّه فرمود:

اى جابر این ماه ماه‏ رمضان است،هرکه روزه بدارد روزش را،و به عبادت بایستد بخشى از شبش را،و شکم و شهوت خویش را از حرام باز دارد،و زبانش را حفظ کند،از گناهانش همچون بیرون رفتن از ماه رمضان بیرون رود…جابر گوید:گفتم:یا رسول اللّه‏ چه نیکوست این حدیثى که فرمودى؟حضرت فرمود:اى جابر چه دشوار است این شرطهایى که گفتم

امام محمد باقر علیه السلام:

لکل شیء ربیع و ربیع القرآن شهر رمضان۳ هرچیز بهاری دارد و بهار قرآن ماه رمضان است.

قال الباقر علیه السلام
لا صیام لمن عصى الامام و لا صیام لعبد ابق حتى یرجع و لا صیام لامراه ناشزه حتى تتوب و لاصیام لولد عاق حتى یبر.۴

امام باقر علیه السلام فرمود:
روزه این افراد کامل نیست:
۱ – کسى که امام (رهبر) را نافرمانى کند.
٢ – بنده فرارى تا زمانى که برگردد.
٣ – زنى که اطاعت‏ شوهر نکرده تا اینکه توبه کند.
۴ – فرزندى که نافرمان شده تا اینکه فرمانبردار شود.

پی نوشتها:

۱- وسائل الشیعه، ج ۷، ص ۲۵۷ .
۲- بحار، ج ۹۸، ص ۱۶۸ .
۳- اصول کافی / ج۲ / « کتاب فضل القرآن » « باب نوادر » حدیث ۹ و ۱۰
۴- بحار الانوار ج ۹۳، ص ۲۹۵٫