فضائل و رذائل اخلاقی

وبال ظلم‏
اشاره: خداوند متعال در آیه ۴۳ سوره چهاردهم (ابراهیم) فرموده است: «و خدا را از آنچه ستمگران مى‏کنند غافل مپندار». و در آخرین آیه سوره بیست و ششم (شعراء) فرموده است: «و به زودى آنان که ستم مى‏کنند خواهند دانست به کدام بازگشت گاهى بازمى‏گردند»[۱]. پیامبر (صلّى الله علیه و آله) فرموده‏اند: سه خصلت است …
خیر خواهى و حسد
اشاره: خداوند متعال در آیه سى و هفتم سوره نساء فرموده است «و آرزو مکنید آنچه را فزونى داد خداوند برخى از شما را به برخى.» امام صادق (علیه السّلام) فرموده است، چون نوح (علیه السّلام) بیرون آمد، ابلیس پیش او آمد و گفت: بر روى زمین هیچ کس از تو بیشتر بر من منت ندارد که بر این تبهکاران نفرین کردى و مرا از آن…
نکویى فروتنى (تواضع) و نکوهش تکبر
اشاره: خداوند متعال در آیه سى و نهم سوره بنى اسرائیل (الاسراء) فرموده است «و بر زمین از روى ناز و تکبر راه مرو، همانا که تو زمین را رخنه نخواهى کرد و به بلندى کوهها نخواهى رسید.» و در آیه هشتاد و سوم سوره قصص فرموده است: «این است سراى آخرت که قرار مى‏دهیم آن را براى آنان که برترى و تباهى در زمین را نمى…
ماهیت عقلها و فضیلت آن‏
اشاره: خداوند متعال در سوره آل عمران چنین فرموده است: «همانا در آفرینش آسمانها و زمین و آمد و شد شب و روز نشانه‏ها و دلایلى است براى دارندگان عقل.»[۱] و خداوند متعال در سوره طه چنین فرموده است: «بخورید و بچرانید چهار پایانتان را، همانا که در این نشانه‏هایى است براى خردمندان.»[۲] و در سوره و الفجر ف…
غرور و خودبینى‏
اشاره‏: یکى از رذایل اخلاقى که نه تنها در میان علماى اخلاق معروف و مشهور است بلکه در میان توده ‏هاى مردم نیز از جمله صفات زشت شناخته شده میباشد «غرور» است. این صفت رذیله موجب از خود بیگانگى و جهل نسبت به خویشتن و دیگران و فراموش کردن موقعیّت فردى و اجتماعى خود و غوطه‏ور شدن در جهل و بیخبرى است. غرور انس…
تعصّب و لجاجت‏.
اشاره‏: بى تردید اساسى‏ ترین پایه عبودیّت و بندگى خدا، تسلیم و تواضع در برابر حق است و به عکس هرگونه‏ تعصّب و لجاجت‏ مایه دورى از حقّ و محروم شدن از سعادت است. لجاجت به معنى اصرار بر چیزى است به گونه‏اى که منطق و عقل را زیر پا بگذارد، ثمره این دو شجره خبیثه‏ نیز «تقلید کورکورانه» است که سدّ راه پیشرفت …
جُبن و شجاعت‏.
اشاره‏ دیگر از رذایل اخلاقى ترس بیجاست که مایه ذلّت و زبونى و عقب افتادگى انسانها مى ‏باشد، نیروهاى بالفعل و بالقوّه او را بر باد مى‏ دهد، و دشمن را بر انسان مسلّط مى سازد. نقطه مقابل آن شجاعت و شهامت است که مهمترین کلید پیروزى و اساسى‏ترین پایه سربلندى و عظمت انسانهاست، نه تنها در میدان جنگ که در می…
غفلت و بى خبرى‏
اشاره‏ «غفلت» داراى مفهوم وسیع و گسترده‏اى است که هرگونه بى خبرى از شرایط زمان و مکانى (که انسان در آن زندگى مى‏ کند) و از واقعیت‏ هاى فعلى و آینده و گذشته خویش و از صفات و اعمال خود و از پیامها و آیات حق و هم چنین هشدارهایى که حوادث تلخ و شیرین زندگى، به انسان‏ ها مى ‏دهد را شامل مى ‏شود. بى خبرى از این…
«غفلت» در اخبار اسلامى‏.
اشاره: در منابع روایى اسلام، روایات تکان دهنده‏اى پیرامون عواقب سوء «غفلت» و آثار زیانبار و مرگبار آن وارد شده است که به خاطر کثرت، گلچینى از آنها را در ذیل آورده ‏ایم: «غفلت» و بى خبرى سرچشمه ‏هاى زیادى دارد که نخستین عامل آن، جهل و ناآگاهى است. عدم شناخت مقام پروردگار، بى توجّهى به مسئله قیامت، ناآگاه…
آرزوهاى دراز!
اشاره‏: «طول امل» و به تعبیر دیگر «آرزوهای دور و دراز» از مهمترین رذایل اخلاقی است که انسان را به انواع گناهان آلوده می‏کند، از خدا دور می‏سازد، به شیطان نزدیک می‏کند و گرفتار عواقب خطرناکی می‏سازد. البتّه اصل‏ «آرزو» و «امید» نه تنها مذموم و نکوهیده نیست، بلکه نقش بسیار مهمّی در حرکت چرخهای زندگی و پیش…
عدالت افضل فضایل صفات انسانی
عدالت، افضل فضایل و اشرف کمالات و مستلزم جمیع صفات کمالیه است، بلکه عین آنهاست. جور که ضد آن است، مستلزم جمیع رذایل، بلکه خود آنهاست. عدالت ملکه اى است حاصل در نفس انسان که به سبب آن قادر مى شود بر تعدیل جمیع صفات و افعال، و نگاهداشتن در وسط، و رفع مخالفت و نزاع فیما بین قواى مخالفه انسانیه، به نحوى که…
اقسام عدالت
بدان که عدالت بر سه قسم است: اول: آنکه میان بندگان و خالق ایشان است، و بیان آن این است که عدالت  عبارت است از عمل به مساوات به قدر امکان. و چون حق- سبحانه و تعالى- بخشنده حیات و عطا کننده جمیع کمالات است، آنچه هر زنده‌ای به آن محتاج، از او آماده، و خوان نعمت و احسان و روزى از براى هر کسى نهاده، آنچه از نعم…
کبر و فرق آن با عجب
کبر عبارت است از حالتى که آدمى خود را بالاتر از دیگرى ببیند و به برترى خود بر غیر اعتقاد داشته باشد. اما عجب، آن است که آدمى خود را شخصى داند، و خود پسند باشد، اگر چه پاى کسى دیگر در میان نباشد. کبر، صفتى است در نفس و باطن و از براى این صفت، در ظاهر، آثار و ثمرات چندى است که اظهار آن آثار را تکبّر گو…
رجاء و امیدوارى به خدا
ضد یأس از رحمت خدا امیدوارى به اوست، که آن را صفت رجاء گویند. «رجاء» عبارت است از انبساط سرور در دل، به جهت انتظار امر محبوبى. این سرور و انبساط را وقتى رجاء و امیدوارى گویند که آدمى بسیارى از اسباب رسیدن به محبوب را تحصیل کرده باشد، مثل انتظار گندم از براى کسى که تخم بى عیب را به زمین قابلى که آب به آن نشیند…
حقوق برادران و نزدیکان و همسایه‏
خداوند متعال در آیه نخست سوره چهارم (نساء) فرموده است «و بترسید از خدایى که درخواست کرده مى‏شوید به آن و رحم‏ها، بدرستى که خداوند بر شما نگهبان است.» یعنى بترسید از اینکه پیوندهاى خویشاوندى را بگسلید[۱]. و در آیه چهلم همان سوره فرموده است: «و همسایه صاحب قرابت و همسایه دور و همسایه دیوار به دیوار و در ر…
یأس و ناامیدى از رحمت خدا و مذمت آن
یأس از روح الله از جمله مهلکات عظیمه بلکه گناهان کبیره است و در کتاب کریم نهى صریح از آن شده، چنانچه مى فرماید: «یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلى  أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَهِ اللَّهِ ».[۱] یعنى: «اى بندگان من که بر خود ستم و اسراف کرده اید! از رحمت خدا نا امید نشوید». و باز مى فرماید…