پیامبر و اهل بیت علیهم السلام » تاریخ و سیره » امام علی(ع) »

خدمات اجتماعى و عمرانى على علیه السلام

اشاره:

دوران بازداری علی علیه السلام از تصدی خلافت، دوران تقاعد وکناره گیری آن حضرت از سایر شئون جامعه اسلامی نبود، بلکه در این فترت، امام علیه السلام به انجام خدمات علمی واجتماعی بسیاری موفق شد که تاریخ نظیر آنها رابرای دیگران ضبط نکرده است. علی علیه السلام از جمله افرادی نبود که به جامعه ومسائل ونیازهای آن تنها از یک دریچه، وآن هم دریچه خلافت، بنگرد که چنانچه آن را به روی او بستند هرنوع مسئولیت وتعهد را از خود سلب کند. آن حضرت، به رغم آنکه از تصدی رهبری سیاسی باز داشته شد، برای خود مسئولیتهای مختلفی قائل بود واز آن رو، از انجام وظایف وخدمات دیگر شانه خالی نکرد و به تاسی از توصیه یعقوب به فرزندان خود، (۱) از طرق مختلف به صحنه خدمت واردشد.

اهم خدمات امیر المؤمنین علیه السلام در دوره خلفای سه گانه به قرار زیر بود:

الف) دفاع از حریم عقاید و اصول اسلام در برابر تهاجمات علمی علمای یهود و نصارا و پاسخگویی به سؤالات و دفع شبهات آنان.

ب) هدایت وراهنمایی دستگاه خلافت در مسائل دشوار، به ویژه امور قضایی.

ج) انجام خدمات اجتماعی، که ذیلا به اهم آنها اشاره می‏شود:

۱. انفاق به فقرا و یتیمان

در این مورد کافی است‏یاد آوری شود که آیه الذین ینفقون اموالهم باللیل‏و النهار سرا وعلانیه (۲) ، به اتفاق مفسران، در باره علی علیه السلام نازل شده است. گرچه این آیه بیانگر وضع علی علیه السلام در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است، ولی این وضع پس از رحلت پیامبر نیز ادامه داشت وآن حضرت پیوسته از یتیمان ومستمندان دستگیری می‏کرد وروح بزرگ ومهربان او تا پایان عمر از انفاق به فقرا لحظه ای آرام نگرفت. شواهد بسیاری در این زمینه در تواریخ اسلامی مذکور است که ذکر آنها مایه اطاله کلام خواهد شد.

۲. آزاد کردن بردگان

آزاد ساختن بردگان از مستحبات مؤکد در اسلام است. از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است که فرمود:

«من اعتق عبدا مؤمنا اعتق الله العزیز الجبار بکل عضو عضوا له من النار». (۳)

هرکس بنده مؤمنی را آزاد سازد، خداوند عزیز جبار، در برابر هر عضوی از آن بنده، عضوی از شخص آزاد کننده را از آتش جهنم آزاد می‏سازد.

علی علیه السلام در این زمینه نیز، همچون سایر خدمات وفضایل، پیشگام بود وموفق شد ازحاصل دست رنج‏ خود(ونه از بیت المال) هزار بنده را بخرد وآزاد سازد. امام صادق علیه السلام به این حقیقت گواهی داده، فرموده است:

«ان علیا اعتق الف مملوک من کد یده ». (۴)

۳. کشاورزی و درختکاری

یکی از مشاغل علی .علیه السلام، در عصر رسالت وپس از آن، کشاورزی ودرختکاری بود. آن حضرت بسیاری از خدمات وانفاقات خود را از این طریق انجام می‏داد. به علاوه، املاک زیادی را نیز که خود آباد کرده بود وقف کرد. امام صادق علیه السلام در این باره فرموده است:

«کان امیرالمؤمنین یضرب بالمر و یستخرج الارضین‏». (۵)

امیر مؤمنان بیل می‏زد ونعمتهای نهفته در دل زمین را استخراج می‏کرد.

همچنین ازآن حضرت نقل شده است که فرمود:«کاری در نظر خدا محبوبتر از کشاورزی نیست‏». (۶)

آورده‏اند که مردی در نزد حضرت علی علیه السلام یک‏«وسق‏» (۷) هسته خرما دید. پرسید: مقصود از گرد آوری این همه هسته خرما چیست؟ فرمود:

همه آنها، به اذن الهی، درخت‏خرما خواهند شد. راوی می‏گوید که امام علیه السلام آن هسته ‏ها را کاشت ونخلستانی پدید آورد وآن را وقف کرد. (۸)

۴. حفر قنات

در سرزمینی همچون عربستان که خشک وسوزان است‏حفر قنات بسیار حائز اهمیت است. امام صادق علیه السلام می فرماید:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم زمینی از انفال (۹) را در اختیار علی علیه السلام گذاشت وآن حضرت در آنجا قناتی حفر کرد که آب آن همچون گردن شتر فواره می‏زد.امام علیه السلام نام آنجا را «ینبع‏» نهاد. آب فراوان این قنات مایه نشاط وروشنی چشم اهالی آنجا شد وفردی از آنان به علی .علیه السلام، به جهت توفیق این خدمت، بشارت داد. حضرت در پاسخ او فرمود:«این قنات وقف زائران خانه خدا ورهگذرانی است که از اینجا می‏گذرند.کسی حق فروش آب آن را ندارد وفرزندانم هرگز آن را به میراث نمی‏برند». (۱۰)

هم اکنون در راه مدینه به مکه منطقه ای است‏به نام «بئر علی‏» که آن حضرت در آنجا چاه زده بوده است. از بعضی سخنان امام صادق علیه السلام استفاده می‏شود که امیرمؤمنان علیه السلام در راه مکه وکوفه چاههایی حفر کرده است. (۱۱)

۵. ساختن مسجد

تاسیس وتعمیر مساجد از نشانه‏ های ایمان به خدا وآخرت است وامیر مؤمنان علیه السلام مساجدی بنا کرده است که نام برخی از آنها در تواریخ اسلامی ضبط شده است. از آن جمله است:

مسجد الفتح در مدینه، مسجدی در کنار قبر حمزه، مسجدی در میقات، مسجدی در کوفه، مسجدی در بصره. (۱۲)

۶. وقف اماکن واملاک

اسامی موقوفات متعدد و و قفنامه‏های حضرت علی علیه السلام در کتب حدیث و تاریخ به طور مبسوط ذکر شده است. در اهمیت این موقوفات همین بس که، طبق نقل مورخان معتبر، در آمد سالانه آنها چهل هزار دینار بوده که تماما صرف بینوایان می‏ شده است. شگفت آنکه، به رغم داشتن این درآمد سرشار، حضرت امیر علیه السلام برای تامین هزینه زندگی خود به فروختن شمشیرش نیز ناچار شده بود. (۱۳)

آری، چرا علی علیه السلام از خود چنین موقوفاتی باقی نگذارد؟مگر نه آنکه پیامبر اکرم فرموده است:

«هرکس از این جهان درگذرد، پس از مرگ، چیزی به او نمی‏رسد جز آنکه پیشتر سه چیز از خود باقی گذاشته باشد: فرزند صالحی که در حق او استغفار کند، سنت‏ حسنه ای که در میان مردم رواج داده باشد، کار نیکی که اثرش پس از او باقی باشد (۱۴) »؟

وقفنامه‏ های حضرت امیر .علیه السلام، علاوه بر آنکه منبع الهام بخشی برای احکام وقف در اسلام است، سندی محکم وگویا بر خدمات اجتماعی وانسانی آن حضرت است. برای آگاهی ازا ین وقفنامه ‏ها به کتاب ارجمند «وسائل الشیعه‏»، ج‏۱۳، کتاب الوقوف والصدقات، مراجعه شود.

پی‏ نوشت:

۱. حضرت یعقوب، به فرموده قرآن کریم (سوره یوسف، آیه‏۶۷)، به فرزندان خود سفارش کرد که به شهر مصر از یک در وارد نشوند، بلکه از درهای مختلف به آن در آیند.

۲. سوره بقره، آیه ۲۷۴:کسانی که اموال خود را (در راه فقرا) شب وروز وپنهان وآشکار انفاق می‏کنند.

۳. روضه کافی، ج‏۲، ص ۱۸۱٫

۴. فروع کافی، ج‏۵، ص ۷۴; بحار الانوار، ج‏۴۱، ص‏۴۳٫

۵. همان.

۶. بحار الانوار، ج‏۲۳، ص ۲۰٫

۷. یک وسق معادل شصت صاع وهر صاع تقریبا یک من است.

۸. مناقب ابن شهر آشوب، ج‏۱، ص‏۳۲۳; بحار الانوار، ج‏۶۱، ص‏۳۳٫

۹. سرزمینهایی که بدون جنگ وخونریزی به تصرف مسلمانان در آید بخشی از انفال است که مربوط به مقام نبوت است ورسول اکرم از آنها در راه منافع اسلام ومسلمانان استفاده می‏کرد.

۱۰. فروع کافی، ج‏۷، ص‏۵۴۳; وسائل الشیعه، ج‏۱۳، ص‏۳۰۳٫

۱۱. ر.ک. مناقب، ج‏۱، ص‏۳۲۳; بحار الانوار، ج‏۴۱، ص ۳۲٫

۱۲. ر.ک. مناقب، ج‏۱، ص‏۳۲۳; بحار الانوار، ج‏۴۱، ص ۳۲٫

۱۳. کشف المحجه، ص ۱۲۴; بحار الانوار، ج‏۴۱، ص‏۴۳٫

۱۴. وسائل الشیعه، ج‏۱۳، ص ۲۹۲٫

منبع : فروغ ولایت ص‏۳۱۵