تأثير بازى ‏هاى رايانه ‏اى بر شخصيت كودكان‏

مهرنوش اكبرى‏

بازى، كه به معنى تلاش و فعاليت لذت‏بخش و خوشايند و مفرّح است، براى رشد همه جانبه كودك ضرورت تام دارد.

نخستين گروهى كه كودك بعد از خانواده در پيش رو دارد گروههاى بازى دوران كودكى است كه از اين طريق كودك احساس تعلق به گروه و عضويت در آن را دارد. از خصوصيات كودكان، فعال بودن، خوشحالى، خيالپردازى، شلوغ كردن و پرسشگر بودن را مى‏توان نام برد. اسپنسر مى‏گويد: هدف عمده بازى، تخليه نيروى اضافى بدن است كه كودكان با لگد زدن، جيغ كشيدن، كشتى گرفتن و غيره انرژى اضافى را به مصرف مى‏رسانند.(1) بازى، براى كودكان خوشايند بوده و احتياجى به تشويق ندارند بلكه ذاتاً آن را دوست داشته زيرا محرك در بازى خيلى قوى بوده و حالت شادى و آزادى را به دنبال دارد.

در بازى‏ها بايد مراقب بود كه بر فضاى بازى كودكان پستى و رذالت و شيطنت و خيانت، حكمفرما نشود و عفت و صداقت و امانت و عطوفت و صفا و برادرى و خواهرى و عفو و گذشت حاكم گردد.(2)

نقش بازى‏هاى رايانه‏اى:

اين پديده جديد دانش بشرى تقريباً در همه شئون زندگى انسان راه يافته است و مانند ديگر ساخته‏هاى دست بشر، دو رو دارد. يك روى آن استفاده صحيح در كارها و كمك به رشد و سعادت انسان است. روى ديگر آن استفاده غلط است كه معمولاً در غير موارد علمى و شغلى از آن استفاده مى‏شود. آنچه بيشتر كودكان و نوجوانان را شيفته خود مى‏كند بازى‏هاى رايانه‏اى است. پيشرفت كيفيتى اين بازى‏ها به فاصله كوتاهى در ايران رواج يافته و بازار اسباب بازى و لوازم سمعى و بصرى را به تسخير خود درآورده است.

عاملى كه بر تعداد طرفداران اين بازى‏ها افزوده، قيمت مناسب آنها براى مصرف‏كننده است علاوه بر اين چون كودكان و نوجوانان خود اجرا مى‏كنند و در بطن بازى هستند براى آنها بسيار جذاب است. اين بازى‏ها با استفاده از تصاوير پرتحرك و صداهاى مهيج دنيايى از هيجان را به اين انسان‏هاى تشنه جنب و جوش ارزانى مى‏كند و همين جاذبه روح و جسم آنان را مطيع خود مى‏سازد و به عالمى از تخيلات مى‏برد كه خود را محور و قهرمان اصلى ماجرا مى‏پندارند.

بطور كلى مى‏توان مزاياى بازى‏هاى رايانه‏اى را اينگونه خلاصه كرد:

1- باعث هماهنگى چشم و دست و پرورش عضلات ظريف كودك مى‏شود.

2- به كودكان كمك مى‏كند تا مهارت‏هايى را تمرين كند.

3- يادگيرى را آسان و توجه بچه‏ها را جلب مى‏كند.

4- مفاهيم و مبانى رياضيات را با كمك شكل‏هاى كودكانه آموزش مى‏دهد.

5 – با رايانه هر چند بار كه بخواهد، مى‏تواند موضوعى را ببيند و مرور كند.

6- كودك بدون كثيف كردن لباس‏ها و اطراف مى‏تواند به راحتى نقاشى بكشد و رنگ‏ها را عوض كند. مثلاً اگر از رنگ سبز لباس نقاشى‏اش خوشش نيامد به رايانه مى‏گويد رنگ قرمز كن و رنگ قرمز رضايت او را فراهم نكرد رنگ آبى و غيره.

7- رايانه برنامه‏هاى متنوعى دارد كه به كودكان امكان مى‏دهد تا نقاشى‏ها يا داستان‏هايى را خلق كنند و يا بازى‏هايى هستند كه آنها را به تاريخ يا جغرافيا علاقمند مى‏كند.

8 – بازى‏هاى رايانه‏اى بچه‏ها را وارد دنيايى مى‏كنند كه كنترلش در دست آنهاست و به همين دليل آنها از اين بازى‏ها لذت مى‏برند.

در كنار اين مزايا بازى‏هاى رايانه‏اى معايبى دارند كه ذيلاً به آنها اشاره مى‏شود:

الف) آسيب‏هاى جسمانى:

به دليل خيره شدن مداوم به صحنه نمايش رايانه، چشمان فرد به شدت تحت فشار نور قرار مى‏گيرد و دچار عوارض مى‏گردد. مشاهدات نشان مى‏دهد كه نوجوانان چنان غرق بازى مى‏شوند كه توجه نمى‏كنند تا چه حد از لحاظ بينايى و ذهنى بر خود فشار مى‏آورند. به دليل اينكه كودك در يك وضعيت ثابت تا ساعت‏ها مى‏نشيند، ستون فقرات و استخوان‏بندى او دچار مشكل مى‏شود. همچنين احساس سوزش و سفت شدن گردن، كتف‏ها و مچ دست از دگر عوارض كار نسبتاً ثابت و طولانى مدت با رايانه است. پوست در معرض مداوم اشعه‏هايى قرار مى‏گيرد كه از صفحه رايانه پخش مى‏شود. ايجاد تهوع و سرگيجه خصوصاً در كودكان و نوجوانانى كه زمينه صرع دارند، از دگر عوارض بازى‏هاى رايانه‏اى است.

ب) آسيب‏هاى روانى شامل:

1- كاهش روابط خانوادگى؛

با توجه به اينكه زندگى در كشور ما نيز به طرف ماشينى شدن پيش مى‏رود و در بعضى خانواده‏ها زن و مرد شاغل هستند و يا بعضى از مردان بيش از يك شغل دارند خود به خود روابط عاطفى و در كنار هم بودن خانواده كمتر شده و عده زيادى از اين وضع و وجود تلويزيون به عنوان جعبه جادويى كه باعث سرد شدن روابط خانوادگى شده ناراضى هستند و حالا نيز جعبه جادويى ديگرى با جاذبه سحرآميزترى به نام رايانه اضافه بر اين وضعيت شده و مشكلات را دوچندان كرده است.

2- تقويت حس پرخاشگرى؛

مهم‏ترين مشخصه بازى‏هاى رايانه‏اى حالت جنگى اكثر آنها مى‏باشد و اينكه فرد بايد براى رسيدن به مرحله بعدى بازى با نيروهاى به اصطلاح دشمن بجنگد، استمرار چنين بازى‏هايى كودك را پرخاشگر و ستيزه‏جو بار مى‏آورد.

خشونت مهم‏ترين معركه‏اى است كه در طراحى جديدترين و جذاب‏ترين بازى‏هاى كامپيوترى به حد افراط از آن استفاده مى‏شود، چهره‏هاى معروف هاليود كه در فرهنگ ما انسان‏ها ضد ارزش و غير اخلاقى هستند، در اين بازى‏ها به صورت قهرمان‏هاى شكست‏ناپذير جلوه‏نمايى مى‏كنند.

3- افت تحصيلى؛

به دليل جاذبه‏اى كه اين بازى‏ها دارد، بچه‏ها وقت و انرژى زيادى را صرف بازى با آن مى‏كنند، حتى بعضى از كودكان صبح، زودتر از وقت معمول بيدار مى‏شوند تا قبل از مدرسه رفتن كمى بازى كنند و وقت‏هاى تلف شده را هم بدين صورت جبران مى‏كنند.

4- گوشه‏گيرى و منزوى بودن؛

كودكانى كه به طور مداوم با اين بازى‏ها درگيرند درونگرا مى‏شوند، در جامعه، منزوى و در برقرارى ارتباط با ديگران ناتوان مى‏گردند. روحيه انزواطلبى باعث مى‏شود كه كودك از گروه همسالان جدا شود كه اين خود سرآغازى براى بروز ناهنجارى ديگر است.

5- كندى ذهن؛

در اين بازى‏ها به دليل اين كه كودك و نوجوان با ساختنى‏ها و برنامه‏هاى ديگران به بازى مى‏پردازد و كمتر قدرت دخل و تصرف در آنها پيدا مى‏كند اعتماد به نفس او در برابر ساختنى‏ها و پيشرفت ديگران متزلزل مى‏شود. تصور بيشتر خانواده‏ها اين است كه در بازى‏هاى رايانه‏اى فرد در بازى مداخله فكرى مداوم دارد اما اين مداخله فكرى نيست بلكه اين بازى‏ها سلول‏هاى مغزى را گول مى‏زنند و از نظر حركتى نيز فقط چند انگشت كودك را حركت مى‏دهند. ما هرچه در اين مسير حركت كنيم و بازى‏ها را گسترش دهيم، انسان‏هايى را تحويل جامعه خواهيم داد كه سرخورده، افسرده، غير متحرك و غير سازنده هستند و خوداتكايى آنها بسيار كم خواهد بود و ابتكار عمل نخواهند داشت. در حالى كه براى جامعه، نياز به انسان‏هايى خلاق، مبتكر و متفكر داريم.

راهكارهاى پيشنهادى:

اگر چنانچه قرار است از بازى‏هاى كامپيوترى استفاده شود، بهتر است بازى‏هاى تصويرى خلاق كه كودكان بايد به وسيله آنها، معماهايى را حل كنند، بيش از بازى‏هاى ديگر مورد توجه قرار گيرند. بازى دسته‏جمعى كودكان، با ابزارهاى تصويرى كمتر مسئله‏ساز است، اين اسباب بازى‏ها، زمانى مخرب خواهند بود كه كودك به تنهايى براى ساعات طولانى، غرق بازى شود. والدين وقت بيشترى را به كودك و نوجوان خويش اختصاص بدهند. هر قدر وقت‏گذارى و ارتباط صحيح بين والدين و فرزندان بيشتر باشد زمينه چنين بازى‏هايى كمتر فراهم مى‏شود، در غير اين صورت مقصر اصلى والدينى هستند كه فرزندان خود را براى ساعات طولانى در مقابل تلويزيون، كامپيوتر، ويدئو، گيم، يا فيلم‏هاى ويدئويى رها مى‏كنند.

بهتر است كه والدين همراه فرزندان خود بعضى از روزها به گردش بروند و در طبيعت به بازى‏هاى مورد علاقه آنها بپردازند تا انرژى عصبى و روانى آنان تخليه شده و توجه آنها از بازى‏هاى رايانه‏اى منصرف شود، بهتر است با استدلال و منطق آسيب‏هايى را كه كامپيوتر به كودكان و نوجوانان وارد مى‏آورد متذكر شوند.

پى‏نوشت ها:
1) مهجور، روانشناسى بازى، ص‏15.
2) بهشتى، احمد، مبانى تربيت بدنى در اسلام، ص‏91.
منبع:پیام زن ؛شماره 200