فرهنگ و تمدن شیعه » شخصیتها » مستشرقین »

تأثیرات عمیق گوستاو فلوبل و ژول لابوم بر فهرست نگارى قرآنى

(… دیگر از کتب مفید آنان (خاورشناسان) فهرستى است که مستشرق فرانسوى موسوم به ژول لابوم براى مطالب قرآن ساخته (است).

آیت اللّه ابوالحسن شعرانى

۱٫ مقدمه

پس از جمع آورى قرآن در عصر نزول و وحدت بخشیدن به نسخه هاى قرآن پس از رحلت رسول اللّه(ص)، تلاش هاى علمى درباره قرآن، سیر و مراحل مختلفى را طى کرده است.

در آغاز مسئله قرائت و فهم کلمات غریب قرآن، نقطه گذارى، اعراب و شماره گذارى آیات مطرح بود و به تدریج و در طول زمان مباحثى چون (تفسیر قرآن) و سبک هاى گوناگون آن، از نقل اقوال (مأثور) تا بحث هاى اجتهادى و استنباطى قرآن مطرح گشت.

نگاشته هاى در آستانه قرآن با زاویه هاى مختلف نگرش و رویکردهاى متفاوت در درازناى تاریخ گسترش یافت بدانگونه که بدرستى برخى عالمان تصریح کرده اند که هیچ کتابى در تاریخ به اندازه قرآن کریم همت و قلم عالمان را به خود معطوف نکرده است.

طبقه بندى موضوعى قرآن یا معجم هاى موضوعى قرآن از رشته هاى جوان دانش قرآن است که همانند دیگر مباحث علوم قرآن در قرن اخیر، به تدریج تکامل و گسترش یافت.

۲٫ مرورى اجمالى بر پیشینه فهرست نگارى هاى قرآنى

هنگامى بررسى و پژوهش درباره موضوع (فهرست نگارى هاى قرآن توسط خاورشناسان) با حدود سى عنوان کتاب که به طور مشخص و واضح به مطلب مورد بحث مربوط بودند، مواجه شدم. این کتاب ها را به صورت فهرست وار و براساس تاریخ تألیف آنها معرفى مى کنم.

۱ـ۲٫ آیه الآیات فرقانى

این کتاب که اولین کشف الآیات قرآن است، توسط شهاب الدین احمد بن محمد مدون نیشابورى در سال ۸۹۱ قمرى به رشته تحریر درآمد.

نسخه موجود که متضمن مقدمه اى عربى علاوه بر مقدمه فارسى مؤلف است، بالغ بر نظر (جامى) و تفسیر ملاحسین کاشفى واعظ است و در سال ۱۰۸۳ ق.

به خط میرمحمد بن علاء الدین العراقى تحریر شده است.۱

۲ـ۲٫ ترتیب زیبا

نام اصلى این کتاب به تصریح سطر اول صفحه (ب) مقدمه الکتاب ترتیب زیبا است که به دلیل الحیران فى الکشف عن آیات القرآن تغییر داده شده است. یوسف الیان سرکیس درباره این کتاب نوشته است:

(دلیل الحیران فى الکشف عن آى القرآن) رتّب فیه الآیات على سورها وعددها وعدد آیات ها واحرفها واصل اسم هذا الکتاب (ترتیب ى. زیبا).۲

نویسنده کتاب حافظ محمود الدودارى (الوازدى) است که آن را در سال ۱۰۵۴ ق نگاشته است و (الحاج] صالح ناظم بن محمد بن اسماعیل آن را در سال ۱۳۱۸ ق (۱۹۰۰) تعریب کرده است.۳

۳ـ۲٫ هادیه قطبشاهى در استخراج آیات کلام الهى

این کتاب که به صورت خطى باقى مانده است، در سال ۱۰۶۱ ق توسط محمدعلى کربلائى نگاشته شده است.۴

۴ـ۲٫ کشف الآیات النّصیرى الطوسى

اسماعیل پاشا در ایضاح المکنون فى الذّیل على کشف الظنون، ج ۲، ص ۳۵۳ درباره نام این کتاب آورده است:

(کشف الآیات لطلاب الباهرات)، تألیف (محمدرضا بن عبداللّه الطوسى الشیعى) فرغ منها سنه ۱۰۶۷ سبع و ستین الف).۵

۵ ۲٫ نجوم القرآن (نجوم الفرقان)

این کتاب در سال ۱۱۰۳ ق توسط مصطفى بن محمد سعید افغان در زمان سلطنت ابوالمظفر محیى الدین محمد اورنگ زیب بهادر در هندوستان تألیف شده است.

این کتار در سال ۱۲۷۴ ق. توسط حاج محمدجعفر تهرانى به ایران آورده شده و به چاپ رسیده است.۶

۶ـ۲٫ کشف الآیات (محمّدشاهى)

این کشف الآیات توسط محمدبن مهدى الحسینى در سال ۱۲۵۱ ق به رشته تحریر درآمده است و نسخه اى از آن که در سال ۱۲۵۷ ق کتابت شده است.۷

۷ـ۲٫ نجوم الفرقان فى اطراف القرآن

این کتابت نوشته گوستاو فلوگل۸ است (در ادامه به تفصیل به آن پرداخته خواهد شد).

۸ ـ۲٫ مفتاح کنوز القرآن

ییوسف الیان سرکیس درباره آن مى نویسد: (میرزا کاظم (یک)؛ الاستاذ فى کلیه بطرسیرج: مفتاح کنوز القرآن فى الکشف عن کلمات القرآن. بطرسیج ۱۸۵۹ ـ کتب علیه: مقدمه کتاب مستطاب مفتاح کنوز القرآن من تصنیفات میرزا کاظم یک).۹

روحانى متذکر شده است که نسخه اى در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى موجود است.۱۰

۹ـ۲٫ مفتاح التفاسیر و مصباح الآیات

این کتاب که اثر السید الحافظ محمد الشریف ابن السید الحافظ الحاج عبداللّه الحقى (الحنفى) است، نام دیگرى تحت عنوان مصباح الآیات الجلیله الفرقانیه ومفتاح التفاسیر الجمیله القرآنیه نیز بر خود دارد.

این کتاب در سال ۱۲۸۶ ق.

نگاشته شده است.

یوسف الیان سرکیس مؤلف را تحت عنوان ابن عبدالباقى معرفى کرده است.۱۱

سرکیس در جاى دیگرى از کتاب معجم المطبوعات العربیه والمعرّبه، کتاب را به شرح زیر معرفى کرده است:

الحقى (محمد شریف)؛ (الحافظ) محمد شریف بن عبداللّه الحقى المفتى بمدینه قوتاهیه، وفى فهرست الخزانه التیموریه کتب اسمه:

الشیخ اسماعیل حقى الکوتاهى المعروف ببالى زاده: مفتاح التفاسیر ومصباح الآیات ـ وهو قاموس للقرآن الشریف ـ استانه ۱۲۸۶ ق. بمبئى ۱۲۹۹ ق.۱۲

نسخه اى از این کتاب به شماره ى ۸۵۲ (تفسیر) در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى وجود دارد.۱۳

در سالیان اخیر، پس از نگارش این اثر، و براساس روش (مفتاح التفاسیر و مصباح الآیات) کتاب هاى مختلفى تدوین و چاپ شده است.

یک ـ (ارشاد الراغبین فى الکشف عن آى القرآن المبین، نوشته محمدمنیر الدمشقى (محمد منیر بن عبد) (آغا الدمشقى الازهرى) که در سال ۱۳۴۶ ق. منتشر شده است.

دو ـ (کشف الآیات عن القرآن الکریم والتفاسیر) (مفتاح التفاسیر وکشف الآیات)، نوشته (الحاج) السید حسین المعصومى اللارى که در سال ۱۳۶۵ ق. نگاشته و در سال ۱۳۷۳ ق به چاپ رسیده است

سه ـ (الدلیل الکامل الآیات القرآن الکریم) نوشته حسین محمد فهمى الشافعى که در سال ۱۳۹۲ ق. به چاپ رسیده است.

چهار ـ (معجم القرآن الکریم المفهرس) (معجم ابجدى للآیات)، نوشته عبدالمعین التلاوى که با تفریط (الشیخ حسین خطاب) در سال ۱۳۹۶ ق در دمشق به چاپ رسیده است.۱۴

کتاب هاى زیر نیز براساس روش (مفتاح التفاسیر و مصباح الآیات) نگارش و منتشر شده است.

الف) معجم آیات القرآن (فهرست تفصیلى مرتب على حروف الهجاء) که توسط حسین نصا نگاشته شده و در (مکتبه مصطفى البابى الحلبى) در سال ۱۳۷۳ ق در شهر قاهره به چاپ رسیده است.

ب) کشف الآیات، راهیابى آیات قرآن که توسط علیرضا ملک زاده نوشته شده و در سال ۱۳۶۱ در چاپخانه حکمت شهر مقدس قم به زیور طبع آراسته شده است.

ج) کشف الآیات، نوشته مرحوم ابوالقاسم پاینده که به انضمام قرآن مجید در سال ۱۳۳۶ توسط انتشارات جاویدان در تهران منتشر شده است.

۱۰ـ۲٫ فتح الرحمن لطالب آیات القرآن

این کتاب تألیف فیض اللّه علمى زاده است که در سال ۱۳۲۲ ق دربیروت به چاپ رسیده است. ۱۵

۱۱ـ۲٫ المرشد الى آیات القرآن الکریم وکلماته

این اثر از خامه محمد فارس برکات تراوش کرده است و در سال ۱۹۷۵ توسط (المکتبه شمیه لاصحابها محمدهاشم الکتبى وشرکاء بدمشق) به چاپ رسیده است. روى جلد کتاب آمده است:

(اوسع فهرص للکشف عن آى الذکر الحکیم).

۱۲ـ۲ . المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم

این اثر نوشته محمد فؤاد عبدالباقى است که پس از توصیف کتاب (فلوگل) به آن مى پردازم.

۱۳ـ۲٫ معجم الفاظ القرآن الکریم

این کتاب که توسط (مجمع اللغه العربیه) در قاهره تهیه و تنظیم شده است، ابتدا در سال ۱۹۵۳ و بار دوم در سال ۱۹۷۰ منتشر شده است.۱۶

۱۴ـ۲٫ معجم (قاموس) الالفاظ والاعلام القرآنیه

این کتاب که توسط محمداسماعیل ابراهیم به رشته تحریر درآمده است، در سال ۱۳۸۱ ق.

براى اولین بار به چاپ رسیده است.۱۷

۱۵ـ۲٫ فهرس الالفاظ

این کتاب که توسط مرحوم دکتر محمود رامیار در سال ۱۳۸۳ ق به رشته تحریر درآمده است، براى اولین بار ملحق به قرآن مبین (ص ۶۱۲ ـ ۹۲۲) منتشر شده است.

۱۶ـ۲٫ فهرس المطالب القرآن

این اثر نیز از آثار دکتر رامیار است که چاپ اول آن به ضمیمه قرآن کریم در سال ۱۳۴۵ در ۱۵۹ صفحه توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شده است.

۱۸ این فهرست، شامل ۳۲ فصل و ۱۵۰۰ موضوع و ارجاع است.

مدخل هاى این فهرست به عربى و غالباً ترکیبى و خودساخته است؛ گرچه در برخى از موارد کلمه اى از قرآن یا بخشى از یک آیه، گرفته شده است.

۱۷ـ۲٫ مفتاح القرآن

این کتاب که اثر خامه محمد مظهرالدین ملتانى است، در سال ۱۳۹۰ ق توسط (دفتر بیت القرآن لاهور) ۱۹ منتشر شده است. ۲۰

۱۸ـ۲٫ الموسوعه القرآنیه المُسیّره

دو جلد از این کتاب (مجلدات ۳ و ۵) که توسط ابراهیم الابیارى به رشته تحریر درآمده است، به ترتیب المعجم القرآنى و الفهرست القرآنى نام دارند.

این اثر در سال ۱۹۷۴ توسط (مؤسسه سجّل العرب) در قاهره منتشر شده است.

۱۹ـ۲٫ کشف الآیات نوین

این کتاب که عنوان دیگرى چون (راهنماى کامل آیات با حروف ابجد) بر خود دارد، توسط مصطفى قربانى نوشته شده است و شامل سه جلد است. اثر مذکور در طى سال هاى ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶ ق به رشته تحریر درآمده است.

۲۰ـ۲٫ المجم المبین لالفاظ القرآن الکریم فى المواد والارجاعات والاعلام والادوات والاحصاءات

این اثر نگاشته عبدالحسین محمد على البقّال است. بقال سعى کرده است این اثر جامع همه کلمات قرآن باشد تا نیازى به سایر معجم ها نباشد.

۲۱ـ۲٫ دلیل مباحث علوم القرآن المجید

این فهرست موضوعى که مباحث اصلى خود را در ۲۸ فصل کلى تقسیم کرده است، توسط محمد العربى الغروزى به رشته تحریر درآمده است.

در هر مبحثى، عناوین ریز آن، با ذکر نام سوره و شماره سوره و آیه آمده است؛ ولى خود آیات را ذکر نکرده است.

در مجموع، یبش از هزار عنوان فرعى مناسب با مباحث کلى در ذیل عناوین اصلى کتاب تنظیم و طبقه بندى شده است. متأسفانه در این اثر از ساختار درختى و طبقه بندى نظامدار موضوعات و بهره گیرى از سیستم ارجات براى راهنمایى بیشتر پژوهشگران خبرى نیست.

۲۲ـ۲٫ فرهنگنامه قرآنى

دکتر محمدجعفر یاحقی۲۱ فرهنگ برابرهاى فارسى قرآن را براساس ۱۴۲ نسخه ى خطى کهن محفوظ در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى تحت عنوان (فرهنگنامه قرآنى) تدوین و تنظیم کرده است. این ترجمه نامه فرهنگ وار که بر مبناى ۱۴۲ قرآن خطى ترجمه دار فراهم آمده است، مى تواند تحول عظیمى در ترجمه قرآن کریم به فارسى ایجاد کند.

دکتر یاحقى در مقدمه کتاب به روش تدوین این اثر اشاره کرده، مى نویسد: ما روش الفبایى را در تنظیم فرهنگنامه قرآنى، البته با دقت بیشترى برگزیده ایم و گذشته از اینکه مبناى کار خودمان را در تفکیکى و ترتیب کلمات، کتاب المعجم الاحصایى لالفاظ القرآن الکریم۲۲ قرار داده ایم، در واقع به شیوه ترتیب المعجم المفهرس۲۳ بخشى از آیه موضع کلمه در قرآن مجید را هم به منظور تسهیل در امر دستیابى هر واژه در کلام اللّه، در برابر مدخل ها قرار داده ایم.۲۴

۲۳ـ۲٫ طبقات آیات

طبقات آیات نوشته خلیل اللّه صبرى است که چاپ اول آن در سال ۱۳۴۴ توسط انتشارات امیرکبیر در تهران به چاپ رسیده است. نویسنده، موضوعات قرآن کریم را در ۲۶ فصل تنظیم کرده است که شامل ۲۶۰ موضوع مى باشد. روش این معجم چنین است:

در آغاز، مدخل و عناوین فرعى در بالاى صفحه آمده و سپس آیات مربوط به آن مدخل همراه با ترجمه فارسى و نام سوره و شماره آیه ذکر شده است. ترتیب چینش آیات به ترتیب قرآن است.

۲۴ـ۲٫ دائره المعارف قرآن، راهنماى قرآن

این کتاب توسط حسین عمادزاده به رشته تحریر درآمده است.

روى جلد کتاب آمده است: (دائرهالمعارف قرآن: کشف الآیات، کشف الکلمات، کشف المطالب و المبهمات).

الف) فهرست فصول مطالب در ۸۲۵ موضوع با شماره آیات موردنظر و ترجمه آن تنظیم شده است.

ب) در بخش امثال، ۸۶۰ مثل در ۱۳۰ موضوع فهرست شده است.

ج) در بخش اعلام، اسامى انبیائى که در قرآن به نام آنان تصریح شده و همچنین اعلام اماکن، اشخاص، نباتات، حیوانات و مبهمات قرآن۲۵ فهرست شده است.

در فهرست مطالب کتاب، موضوعات به صورت جمله است، نه مدخل و عنوان کلى و جزئى؛ و به ترتیب قرآن، شماره گذارى مسلسل آیات از آغاز تا پایان آورده شده است و به صورت موضوعى، اصلى و فرعى شده است؛ اگرچه از تکرار موضوعات در آن جلوگیرى به عمل نیامده است.

۲۵ـ۲٫ فهرس الموضوعات

نویسنده این اثر محمدحسن الحمصى است. نام کامل این کتاب تفسیر وبیان مع فهارس کامله للمواضیع والالفاظ القرآن، فهرست الموضوعات است. این فهرست به دو شیوه موضوعى و الفبایى تنظیم شده است.

۱در این فهرست ذیل هر باب، فصولى تنظیم و درنظر گرفته شده است؛ براى مثال در باب (ارکان اسلام) ۸ فصل و ۳۲۶ مدخل آمده است. در مجموع، شماره مداخل اصلى و فرعى این کتاب ۱۰۵ عنوان است.

۲۶ـ۲٫ فرهنگ موضوعى قرآن مجید

این فرهنگ که براى اولین بار در سال ۱۳۶۴ توسط انتشارات فرهنگ معاصر در تهران منتشر شده است، به وسیله آقایان بهاء الدین خرمشاهى و کامران فانى تهیه شده است. این معجم که الفبایى ـ موضوعى است، به شیوه فهرست نگارى هاى جدید همراه با مترادفات و ارجاعات کمکى تنظیم شده است.

مؤلفان این کتاب در مقدمه کتاب، روش کار خود را چنین بیان کرده اند: … هر موضوع را با عین عبارات یا تعبیرات قرآنى ثبت کردیم.

هر ارجاع که لازم تشخیص دادیم، اعم از مترادفات عربى و معادل هاى فارسى در جاى الفبایى خود آوردیم.

تعداد آنها از اصلى و ارجاعى از ده هزار مدخل گذاشت؛ به عبارت دیگر مى توان گفت:

فهرست یا فرهنگ موضوعى حاضر، در حدود هفت هزار موضوع یا مدخل اصلى همراه با توابعش در زیر موضوع آمده، و سه هزار مدخل ارجاعى (اعم از اصلى و کمکى) را دربر دارد.

در این فرهنگ، تنها به نشانى سوره و آیه اکتفا شده و از آوردن عین آیات خوددارى شده است.

با آن که مداخل این فرهنگ عربى است، ولى به ترتیب الفبایى تنظیم شده است، نه براساس اشتقاق ماده آن؛ به همین سبب، جستجوى مطالب موردنظر در این کتاب بسیار آسان است.

در همین جا لازم است ذکر شود: موضوعات این فرهنگ به عناوین عام و کلى طبقه بندى نشده است، بلکه از روش الفبایى استفاده شده است؛ در حالى که روش الفبایى آن هم متکى بر شیوه رده اى نیست؛ از طرفى این حسن در فرهنگ مذکور موجود است که در ذیل یک مدخل، عناوین بسیار زیاد دسته بندى نشده است.

نکته مفید دیگر این فرهنگ، ارجاع موضوعات هم معنى و یا مربوط به هم به یکدیگر است.

۲۷ـ۲٫ المفهرس الموضوعى لآیات القرآن الکریم

در سال ۱۸۹۸، دو ناشر اردنى و لبنانى به ترتیب با نام هاى (دار عمان) و (دارالجلیل) از نویسنده اى با نام محمدمصطفى محمد کتابى با ۵۵۵ صفحه در قطع وزیرى (چاپ چهارم) ارائه کردند.

این معجم موضوعى و غیرالفبایى دربردارنده سى عنوان کلى و ۶۴۸ عنوان مرکب فرعى است.

در ذیل هر مدخل، آیه محل استشهاد با نام سوره و شماره آیه آورده شده است.

در این معجم، به موضوعاتى که به صورت لفظى در قرآن نیامده، ولى از حیث محتوایى مورد توجه قرار گرفته است نیز عنایت و توجه شده است.

۲۸ـ۲٫ دلیل الباحثین فى الموضوعات القرآنیه

این کتاب که فهرستى الفبایى از موضوعات مصرّح در قرآن و یا استنباط شده از آن است، توسط محمد محمود محمد به رشته تحریر درآمده است.

مجموع عناوین مرکب ۱۴۳۳ مدخل و تعداد آیاتى که در ذیل مداخل مورد توجه قرار گرفته شده است، ۱۸۰۱۰ آیه است.

۲۹ـ۲٫ المعجم الموضوعى لآیات القرآن الکریم

صبحى عبدالرؤف غصر این معجم را در ۸۳۱ صفحه وزیرى تدوین و تنظیم کرده است.

این معجم موضوعى و غیرالفبایى شامل سه بخش ایمان، تقوا، کفر و فجور با ۲۸۰ مدخل مرکب و غیرمرکب است.۲۶

۳۰ـ۲٫ المعجم الاحصایى لالفاظ القرآن الکریم

این معجم سه جلدى که عنوان دیگر آن (فرهنگ آمارى کلمات قرآن کریم) است، توسط دکتر محمود روحانى به انجام رسیده است.

طرح این کتاب با آنچه در غالب معجم هاى قرآن و کشف الآیات ها آمده، تفاوتى آشکار دارد.

مؤلف محترم، این اثر را در طول دوازده سال به سامان رسانده است.

۱ـ۳۰ـ۲٫ ویژگى اثر

المعجم الاحصائى برپایه اندیشه بررسى آمارى قرآن کریم و تجاربى در زمینه معجم هاى قرآنى و کشف الآیات ها تدوین شده است. روحانى خود در این باره مى نویسد:

بررسى معجم هاى قرآنى موجود نشان داد مرجع اطمینان بخشى که کلیه الفاظ قرآن و آمارهاى مربوط به آن را دربرگیرد و در عین حال براى گروه هاى بیشترى قابل استفاده باشد، وجود ندارد.

در جریان تجربه نیز دیده مى شود آشنایى اکثریت افراد جامعه با معجم هاى قرآنى و طرز استفاده از آنها ـ به ویژه معجم هایى که براساس ماده کلمات تنظیم شده ـ بسیار ناچیز است.

همین ضرورت ها نظر این جانب را به تدوین معجم نوینى جلب کرد که دربرگیرنده کلیه الفاظ قرآن و آمارهاى مربوط به آن بوده و با روشى ساده تنظیم شده باشد. ۲۷

ویژگى ها و مزایاى این معجم به شرح زیر است:

الف) نخستین فرهنگى است که کلیه کلمات قرآن کریم و مواضع آن ها را در سوره ها و آیات، براساس شماره گذارى کوفى به دست مى دهد.

ب) ترتیب الفبایى این کتاب با ضبط دقیق کلمات، دشوارى استفاده از معجم هاى تنظیم شده بر حسب ماده و ریشه کلمات را از پیش پا برداشته است.

ج) شماره گذارى مسلسل الفاظ درباب هاى الفبایى که تاکنون در هیچ یک از معاجم قرآنى صورت نگرفته است، مشکل ارجاع به کلمات را سهل کرده است.

د) براى نخستین بار به فراوانى کلمات و مواضع آن ها براساس تفکیک نزول مکى از مدنى اشاره شده است.

هـ ) ارائه آیات مکى در سوره هاى مدنى و آیات مدنى در سوره هاى مکى که بنابر اصطلاح، به آنها (آیات مستثنیات) مى گویند، و مواضع آنها با شیوه اى ویژه، هرگونه جابجایى را برحسب اقوال مختلف به راحتى امکان پذیر مى سازد.

و) المعجم الاحصایى اولین فرهنگى است که در آن، الفاظ مشتق از هریک ماده ها به طور مستقل و به ترتیب الفبایى، همراه با آمار مربوط بر حسب نزول (مکى و مدنى) مشخص شده است.

ز) این معجم، با معرفى اجمالى کهن ترین معاجم قرآنى و (کشف الآیات)ها تا حد زیادى سیر تحول و تکامل این شاخه از علوم قرآنى را در معرض انظار اندیشمندان و قرآن پژوهان قرار داده است.

۲ـ۳۰ـ۲٫ برخى نتایج علمى ناشى از انتشار این اثر

الف) بررسى و شمارش دقیق لفظ جلاله (اللّه) در این فرهنگ، صحت فرضیه رشاد خلیفه۲۸ درباره عدد ۱۹ (سرّ اعجاز قرآن) را مورد تردید قرار مى دهد.

ب) ذکر فراوانى تجمعى کلمات مشتق از هر ماده مى تواند راه را براى مطالعات موضوعى قرآن هموار سازد.

ج) اطلاعات آمارى دقیق و مختلفى که در این فرهنگ فراهم آمده است، مى تواند به عنوان داده هاى اولیه، فرضیه ساز مطالعات ریاضى ـ آمارى قرآن کریم، به خصوص در ارتباط با نزول مکى و مدنى گردد.

د) ذکر جایگاه الفاظ باتوجه به تفکیک موارد مکى از مدنى، زمینه مطالعه دقیق وجوه معانى کلمه را با وجود متضاد آن از این حیث فراهم مى آورد.

هـ ) ارائه جداگانه جایگاه الفاظ براساس نزول مکى یا مدنى، ضوابط و ملاک هاى جدیدى براى بازشناسى آى ات مکى از مدنى فراهم آورده است. این امر مى تواند سرآغازى براى مطالعه مجدد تاریخ تنزیل قرآن باشد.

باتوجه به اینکه محیط اصلى این پژوهش، چگونگى اهتمام خاورشناسان به فهرست نگارى قرآن است، در ادامه دو کتاب مهم و تأثیرگذار نجوم الفرقان فى اطراف القرآن اثر فلوگل و تفصیل الآیات القرآن الکریم نگاشته ژول لابوم تعریف و ارزیابى مى شوند.

۳٫ نجوم الفرقان فى اطراف القرآن۲۹

این کتاب که فهرست علمى و منظم قرآن است، اثر خامه گوستا فلوگل خاورشناس آلمانى است.

۱ـ۳٫ زندگى علمى (فلوگل)

گوستاو لبرشت فلوگل خاورشناس آلمانى در ۱۸ فوریه ۱۸۰۲ در شهر (باوتسن)۳۰ آلمان به دنیا آمد و در پنجم ژولاى ۱۸۷۰ در سن شصت و هشت سالگى در درسدن۳۱ آلمان از دنیا رفت. ۳۲ او الهیات و فلسفه را در دانشگاه لایپزیک۳۳ تحصیل کرد.

بعدها او تحصیلات خود را در زبان هاى شرقى در وین و پاریس به کمال رساند.

در سال ۱۸۳۲ او به استادى زبان هاى شرقى در مؤسسه (سنت آفر) ۳۴  واقع در شهر (مایسن)۳۵ منصوب گردید.

در سال ۱۸۵۰ استعفا کرد. یک سال بعد به (وین) پایتخت اتریش مهاجرت کرد و به امر فهرست بردارى از نسخ خطى عربى، ترکى و فارسى مشغول شد. آثار مهم او به شرح زیر است:

ـ فهرست نسخ خطى عربى، فارسى و ترکى در کتابخانه سلطنتى وین؛۳۶

ـ ترجمه کشف الظنون عن اسامى الکتب والفنون اثر مصطفى بن عبداللّه کاتب چلپى، ملقب به (حاجى خلیفه) به لاتین و تحقیق متن عربى آن؛۳۷

ـ انتشار متن کتابى تحت عنوان (همدم بیکسان) با ترجمه آلمانى؛۳۸

ـ زندگى سیوطى و آثار وى در مجله آنزایگبت ۳۹ در وین (ج ۴۷، ص ۱ ـ ۴۶)؛۴۰

ـ تاریخ عرب در ۳ جلد؛۴۱

ـ متن عربى قرآن. ۴۲

جالب توجه اینکه در اثر آخرى، شماره آیات براساس شمارش اهل بصره است و به همین سبب پژوهشگران دریافتن آیه موردنظر دچار مشکل مى شوند.

عبدالرحمن بدوى در کتاب موسوعه المستشرقین با تمسک به کتاب تاریخ شرق شناسان ۴۳ اثر گوستاو دوگات ۴۴ فهرستى از بیست اثر (فلوگل) را به صورت تفصیلى معرفى کرده است که از این تعداد هفت عنوان آن، مورد توجه یوسف الیان سرکیس قرار گرفته است. مهم ترین اثر گوستاو فلوگل نجوم الفرقان فى اطراف القرآن است که تأثیر بسزایى در قرآن پژوهى و فهرست نگارى هاى پژوهشگران قرآنى قرون اخیر گذاشته است.

۲ـ۳٫ نجوم الفرقان فى اطراف القرآن

از کتاب فلوگل حداقل چهار نسخه به شرح زیر در دسترس است:

الف) نسخه (لایپزیک)۴۵

ب) نسخه (عبدالرحیم شیرازى)۴۶

ج) نسخه (کریموف)۴۷

د) نسخه (دبیر سیاقى)

این نسخه در سال ۱۳۴۴ با عنوان نجوم الفرقان فى اطراف القرآن یا کشف الآیات قرآن مجید براساس کشف الآیات گوستا فلوگل به کوشش محمد دبیر سیاقى توسط انتشارات اقبال به چاپ رسیده است. بار دیگر این اثر به ضمیمه قرآن چاپ انتشارات اقبال در سال ۱۳۵۱ منتشر شد. ۴۸

۳ـ۳٫ ویژگى هاى اثر

نجوم الفرقان فى اطراف القرآن نخستین فهرست الفبایى واژگان قرآن کریم است. با اینکه تمام فهرست هایى که از آن پس، در کشورهاى عربى و اسلامى به نگارش درآمده اند، بر این فهرست تکیه کرده اند، ولى از نظر دقت و شمول به پاى آن نرسیده اند. عبدالرحمن بدوى در این باره مى نویسد:

فؤاد عبد الباقى در کتاب خود المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم کاملاً به این فهرست (کتاب (فلوگل)) نظر داشته است، (ولى] در فهرست (فلوگل) موادى یافت مى شود که در فهرست (عبدالباقى) نیامده اند؛۴۹ در واقع (فلوگل) با این فهرست، خدمت بزرگى هم به پژوهشگران و هم به عامه مردم کرده است. ۵۰

دکتر حسن روحانى ویژگى هاى کتاب (فلوگل) را به شرح زیر برشمرده است: ـ تنظیم این معجم مبتنى است بر ثبت و ضبط کلمات براساس ماده و ریشه به ترتیب الفبا؛

ـ مزیت عمده آن اشتعال بر تمام کلمات قرآن است؛

ـ آمار الفاظ ذکر نشده است و در صورت نیاز باید آنها را شمرد؛

ـ شماره گذارى آیه هاى آن مبتنى بر قرائت علماى بصره است؛ لذا با شماره آیات قرآن ها مبتنى بر قرائت علماى کوفه، مستقیماً قابل تطبیق نیست؛

ـ در کتابت برخى از کلمات از لحاظ اتّصال و انفصال و همچنین از نظر حاضر، غایب و خواندن صیغه هاى مضارع با قرآن هاى مبتنى بر قرائت کوفى تفاوت هایى دارد. ۵۱

فلوگل در این اثر، تمامى اسما و افعال ر ابر اساس ریشه هایشان در کل قرآن جستجو کرده، نشانى آنها را با ذکر شماره سوره و آیه مشخص کرده است.

۴ـ۳٫ تأثیر (فلوگل) بر فؤاد عبدالباقى

محمد فؤاد عبدالباقی۵۲ (۱۲۹۹ ـ ۱۳۸۸ ق) در مقدمه کتاب المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم مى نویسد: (کتاب (فلوگل) را اساس (المعجم المفهرس) قرار دادم؛ اما این گونه نبوده که چشم بسته و بدون تغییر همه طبقه بندى (فلوگل) را اجرا کنند، بلکه قاموس هاى لغت و تفسیرهاى ادبى را نیز مطالعه و مورد توجه قرار داده ام). ۵۳

محمد حسینى در مقاله اى که در نشریه کتاب هاى اسلامى درباره المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم نوشته است، درباره تأثیر (فلوگل) بر فؤاد عبدالباقى تأکید مى کند:

سابقه المعجم المفهرس را باید در نجوم الفرقان جستجو کرد. اروپاییان براى تحقیقات موردنظر خود نیاز به فهرست و کشاف قرآن داشتند.

گوستا فلوگل کتاب نجوم الفرقان فى اطراف القرآن را به منظور تأمین این نیاز تدوین و آن را در ۱۸۴۳ در لایپزیک منتشر کرد.

۵۴ این کتاب اولین راهنماى علمى و منظم قرآن بود؛ البته در بین مسلمانان آثارى زیر عنوان (کشف الآیات، از سده پنجم قمرى تألیف شده است. آقابزرگ تهرانى نوزده اثر با این عنوان معرفى کرده است. اولین آنها کشف الآیات القرآن از سیدمرتضى علم الهدى (متوفاى ۴۳۶ ق) است).

عبدالباقى در مقدمه المعجم المفهرس حدود چهل خطاى فاحش فلوگل را در ماده یابى واژگان برمى شمارد؛ مثلاً فلوگل (فاَثَرنَ) را در ماده (ا ث ر) آورده، در حالى که ریشه آن (ث و ر) است.

نیز مشکلات دیگر فلوگل را تحلیل کرده و کار خود را برتر و بى نقص تر معرفى مى نماید؛ اما پژوهشگران جدید نقص ها و اشکالات المعجم المفهرس را یافته و کارهاى کامل ترى عرضه کردند.

المعجم المفهرس لکشف آیات القرآن ۵۵ نوشته رضا کیان زاده در زمره پژوهش هایى است که تکامل یافته کار عبدالباقى است.۵۶

داورى (کیان زاد) درباره کتاب عبدالباقى چنین است: المعجم المفهرس، در نوع خود کتابى کامل است و حدود شصت سال توسط ناشران سرشناس لبنان، مصر، سوریه و ایران چاپ شده است؛ اما تعدادى غلط چاپى دارد.

بعدها کتاب عبدالباقى پایه و مبناى بسیارى از فهرست نگارى ها شد و پژوهش هاى مختلفى نیز در تکمیل آن انجام یافت؛ آقایان اسماعیل احمد عمایره و عبدالحمید مصطفى السید به تکمیل المعجم المفهرس با فهرست سازى از ادوات و ضمایر پرداختند. عبدالباقى همه واژگان قرآن را فهرست سازى نکرد، بلکه فقط اعمال و اسماى مصرح را مرتب نمود و ضمایر و حروف و دیگر ادوات را رها کرد؛ البته گاهى واژه هایى مثل سوف و هذان را آورده است.

اما کتاب معجم الادوات والضمایر کار عبدالباقى را تکمیل کرد و همه واژه هایى نظیر بل، هذا والذین را با نظم الفبایى فهرست نویسى کرد. روش این کتاب دو مرحله اى است؛ یعنى ابتدا فهرستى از ادوات و ضمایر عرضه کرده است:

استفاده کننده با انتخاب واژه به صفحه آن مراجعه و اطلاعات لازم را دریافت مى کند. ساختار ارائه اطلاعات آن همانند المعجم المفهرس عبدالباقى است.

۵۷ حسینى به برخى آثار مشابه اثر عبدالباقى به شرح زیر اشاره کرده است: ـ المعجم المفهرس لآیات القرآن الکریم، محمدمنیر الدمشقى، بیروت: دارالقلم، (بى تا]؛

ـ قائمه معجمیه بالفاظ القرآن الکریم ودرجات تکرارها، محمدحسین ابوالفتوح، بیروت:

مکتبه لبنان، ۱۹۹۰ م / ۱۴۱۰ ق؛

ـ معجم کلمات القرآن العظیم، محمدعدنان سالم و محمد وهبى سلیمان، بیروت و دمشق: دارالفکر ودارالفکر المعاصر، ۱۴۱۹ ق / ۱۹۹۸ م.

قالب و ساختار همه اینها شبیه المعجم المفهرس است، ولى در برخى جزئیات اختلاف دارند.

۱ ـ ۴ ـ ۳ . ویژگى هاى (المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم)

دکتر محمود روحانى در یک جمع بندى موجز و مختصر، ویژگى هاى این کتاب گرانسنگ را به شرح زیر فهرست کرده است:

ـ تنظیم این معجم مبتنى است بر ثبت و ضبط کلمات براساس ماده و ریشه به ترتیب الفبا؛

ـ به حدود ۳/۲ الفاظ قرآن کریم اکتفا شده است؛

ـ آمار الفاظ و موضع هریک در سوره ها و آیات (با ذکر قسمتى از آیه، متضمن کلمه موردنظر) داده شده است؛

ـ مکى و مدنى بودن آیات (توأما و نه به تفکیک) مشخص شده است.۵۸

سپس ایشان باتوجه به اهمیت و استفاده عام از این معجم، یادآور مى شود:

(ثبت و ضبط کلمات براساس ماده و ریشه، علاوه بر دشوارى هایى که در آغاز این مقدمه از آن سخن رفت، در این کتاب مشکل دیگرى به شرح ذیل پدید آمده است:

باتوجه به اینکه در برخى از صفحاتى که متضمن الفاظ مختلف المّاده است، دو ماده اى که در سرصفحه براى راهنمایى جویندگان آمده، ناظر بر کلمه یا کلمات اول و آخر همان صفحه است و ریشه هاى حدّ واسط این دو ماده در متن مشخص نشده، گاهى یافتن کلمه موردنظر براى جوینده مبتدى خالى از اشکال نیست؛ براى مثال مى توان به این مشکل در صفحه ۷۵۱ کتاب مزبور توجه کرد.

در این صفحه، دو ماده (و س ع) و (و ص ف) که در سرصفحه چاپ شده، ناظر بر ماده کلمه اول، یعنى (وسع) و کلمه آخر یعنى (وصفهم) است که از هشت ماده حد فاصل بین (و س ع) و (و ص ف) در سرصفحه ذکرى به میان نیامده است.۵۹

۴٫ فهرست هاى موضوعى قرآن

طبقه بندى موضوعى قرآن یا معجم هاى موضوعى قرآن، از رشته هاى جدید قرآن پژوهى است.

این نهال جوان همانند سایر مباحث علوم قرآنى در قرن اخیر، به تدریج تکامل و گسترش یافت.

از قرن هاى گذشته در میان دانشمندان علوم اسلامى چنین رسم شده بود که هرگاه به پژوهش و بحث درباره مطلبى مى پرداختند، در آغاز، آیات قرآن مربوط به آن مطلب را نقل مى کرده اند و سپس وارد بحث مى شدند.

با این توجه طبقه بندى موضوعى قرآن در میان پژوهشگران اسلامى مطرح شد.۶۰

نمونه بارز و مشخص این شیوه، اثر مانا و گرانسنگ مرحوم آیه اللّه علامه مجلسى (ره)، یعنى (بحارالانوار) است. آن دانشمند بزرگوار در آغاز هر فصلى از مباحث کتاب، آیات مربوط به آن فصل را جمع آورى کرده است:

۱ـ۴٫ هدف فهرست هاى موضوعى

هدف اصلى از تهیه معجم هاى موضوعى، اطلاع رسانى به پژوهشگران و دانشورانى است که درباره موضوعى ویژه پژوهش مى کنند و خواستار آن هستند تا ضمن بهره مندى از کتاب خدا، مطالب و استنباطهاى خود را به کلام الهى مستند سازند.

با این توجه و هدف اصلى، جایگاه معجم هاى موضوعى با معاجم الفاظ و یا تفسیر موضوعى متفاوت است؛ البته فهرست هاى موضوعى زمینه را براى تفسیر موضوعى فراهم مى سازند.

۱ـ۱ـ۴٫ تفاوت (فهرست موضوعى) با (معجم لفظى)

در معجم لفظى، تنها هدف از تنظیم، امکان دستیابى به لفظ موردنظر است؛ در صورتى که در معجم موضوعى، به تمام مباحثى که لفظاً هم اشعار مربوط به موضوع موردتحقیق نداشته باشد، ولى به دلالت تضمینى یا التزامى اشاره به موضوع داشته باشد، مى پردازد؛ بنابراین معجم موضوعى در قالب الفاظ یک متن قرار نمى گیرد؛ بدین جهت، دائره شمول و اطلاع رسانى آن گسترده تر است.۶۱

۲ـ۱ـ۴٫ تفاوت (فهرست موضوعى) با (تفسیر موضوعى)

در تفسیر موضوعى، در ابتداى امر، عنوانى موردتوجه قرار مى گیرد، سپس براساس ترتیب منطقى مباحث به جمع بندى و تحلیل آن موضوع پرداخته مى شود؛ براى مثال در تفسیر موضوعى قرآن، مفسر آیات مربوط به موضوع خاص را از مواضع مختلف قرآن جمع آورى مى کند و با یکدیگر تطبیق مى کند و از مجموعه آنان به استنتاج مشخص و جمع بندى معین مى رسد و در نهایت به زعم خود دیدگاه قرآن راجع به آن موضوع خاص را ارائه مى نماید.

سید محمد على ایازى سه فرق عمده میان (فهرست موضوعى) با (تفسیر موضوعى) به شرح زیر مطرح کرده است:

ییک ـ معجم موضوعى تنها براى اطلاع رسانى است؛۶۲ برخلاف تفسیر موضوعى که در مقام تبیین نظریه و ارائه دیدگاه قرآن درباره موضوع مورد تحقیق و روشن کردن مسائل مربوط با آن است.

دو ـ معجم موضوعى، تنها براى محققان کاربرد عملى دارد و مواد خامى است که در زمینه بهره گیرى پژوهشى استفاده مى شود؛ اما تفسیر موضوعى، فایده اى عام دارد، ولى نمى تواند براى طبقات مختلف و مخاطبان گوناگون تنظیم شود.

سه ـ معجم موضوعى، پایه و مبناى پژوهش هاى بعدى و از آن جمله تفسیر و تحلیل دیدگاه قرآن است؛ در این صورت، معجم موضوعى، زمینه پژوهش هاى تحلیلى مستند و آسان را فراهم مى سازد که بدون تهیه آن، اگر نگوییم تحلیل ها و تفسیرهایى موضوعى ممکن نیست، قطعاً کامل نیست.۶۳

۲ـ۴٫ عوامل گرایش به معجم موضوعى

باتوجه به اینکه در قرن هاى اخیر گرایش پژوهشگران مسلمان و خاورشناسان به معجم موضوعى قرآن، گسترش یافته است، این سؤال جدى مطرح مى شود که عوامل این گرایش و گسترش چه بوده است؟ کامران فانى و بهاء الدین خرمشاهى علت این امر را کاهش حفظ قرآن و حضور ذهنى پژوهشگران مى دانند. ۶۴

امّا محمد محمود محمد مؤلف کتاب دلیل الباحثین فى موضوعات القرآن که از حافظین قرآن است، به گونه اى مدعاى آقایان فوق را مردود مى داند و علت گرایش خود را، یکى عدم برآورده شدن نیازهاى پژوهشى توسط (معجم هاى لفظى) و دیگرى عدم سهولت دستیابى به موضوعات قرآنى مى داند.

او مى نویسد: معجم هاى لفظى موجود نمى تواند نیازهاى محققان را در این زمینه، تأمین کند و بسیارى از موضوعاتى را که آیات قرآن در معنا بر آن دلالت دارد، در معجم هاى موجود یافت نمى شود. ۶۵

شاید ضرورت تنظیم برنامه زندگى در ابعاد مختلف براساس آن و یا توسعه علوم قرآنى و رشد معجم نویسى در علوم دیگر، هریک مى توانند در زمره عوامل گرایش به تنظیم معجم هاى موضوعى به شمار آیند.

۵٫ تفصیل الآیات القرآن الکریم

دانشمندان اسلام، بلکه غیرمسلمانان هم به دانستن الفاظ و معانى و تاریخ و شأن نزول و تفسیر و آنچه متعلق به قرآن است، اهتمامى سخت داشته و دارند.

علوم بسیار در نتیجه کوشش آنان مدون گشت که فعلاً مقصود، تعداد و بیان آنها نیست.

از زمره زحمات آنان ترتیب فهرستى است مشتمل بر جمع مطالب متفرقه آن که یکى از حوایج بزرگ مراجعین قرآن است و بعضى خاورشناسان مسیحى آن را مرتب ساخته اند.

یکى از آنها موسوم به تفصیل الآیات است که به عربى ترجمه و چاپ شده است.

مرحوم آیت اللّه ابوالحسن شعرانى درباره این اثر با اشاره به مقاله (فرید وجدى) از وى نقل مى کند:

اروپاییان از آن گاه که با مردم مشرق مراوده آغاز کردند و به شناختن دین و لغات و مذاهب قبایل عنایت نمودند و براى آنکه حقایق هرچیز را چنان که باید، دریابند، بحث در هر موضوع را به گروهى خاص سپردند و هر دسته براى تحقیق امرى کوشیدند و به کشورهاى شرقى سفر کردند و لغات آنها را آموختند و از عادات آنان اطلاع یافتند و در آثار گذشتگان مانند خطوط و قاشى ها و ابنیه و غیر آن دقت کافى نموده، اسرار خطوط قدیم را دریافتند و از هیچ کوشش دریغ نداشتند تا در تواریخ اقوام گذاشته، آنچه توانستند کشف کردند. اگر رنج آنان را در کشف مهمات تاریخ اهم مشرق و لغات و ادیان ایشان نادیده گیریم، حق آنها را شناخته و احسانى را انکار کرده ایم… . ۶۶

ژول لابوم (۱۸۰۶ ـ ۱۸۷۶)، خاورشناس مسیحى فرانسوى، این کتاب را ذیل هجده موضوع اصلى و چندین موضوع فراهم آورده است.

نکته جالب توجه اینکه چون ژول لابوم عربى نمى دانست و قادر به استفاده مستقیم از زبان عربى نبود، اثر خود را با استفاده از ترجمه فرانسوى این کتاب مقدس که توسط کازیمیرسکى صورت گرفته بود، تألیف کرده است.۶۷

سال ها بعد، محمد فؤاد عبدالباقى آن را به عربى ترجمه و منتشر کرد.

ماهیت این کتاب، کشف آیات از طریق موضوعات است؛ از این رو با نوع دیگرى از آثار که از طریق واژگان قرآنى مى توان به کشف آیات دست یافت، تفاوت دارد؛ مثلاً المعجم المفهرس واژه هاى قرآن را به ترتیب الفبا ردیف کرده، استفاده کننده از طریق این واژه ها به آیات دست مى یابد.

بدنه این کتاب از هجده باب اصلى و ۳۵۰ موضوع فرعى تشکیل شده است.

به نظر مى رسد عناوین اصلى و تقسیم هاى فرعى آنها از ملاک و معیار پیروى نکرده اند؛ مثلاً اولین عنوان تاریخ و ذیل آن چهار عنوان فرعى ابابیل، یأجوج و مأجوج، ذوالقرنین و روم آمده است؛ تقسیم تاریخ به این چهار شاخه، مطابق هیچ ضابطه علمى و منطقى نیست و بیشتر براساس ذوق و علایق شخصى صورت گرفته است.

باتوجه به اینکه ذیل هر موضوع، آیات مربوط به آن موضوع را همراه با شماره سوره و آیه مى آورد، کتاب پرحجم شده است.

۱ـ۵٫ ویژگى ها و امتیازات کتاب

الف) دارا بودن فهرست الفبایى؛

ب) کم بودن ارجاعات؛۶۸

ج) کشف آیات از طریق موضوعات؛

د) فروعات متعدد هر باب.

۲ ـ ۵٫ نقایص کتاب

بر کتاب ژول لابوم، اندیشمندان مسلمان ایرادهاى متعددى وارد ساخته اند و درصدد اصطلاح و تکمیل آن برآمده اند؛ از جمله عبدالصبور مرزوق بر این کتاب چهار ایراد به شرح زیر وارد ساخته است:

۱٫ روال و نظام واحدى ندارد و از ضوابط یکسانى پیروى نمى کند؛ مثلاً در شاخه (اللّه) که یک اسم خاص است، جن و شیاطین که موضوع هستند را نیز آورده است. در باب دهم که ویژه دین است، آیات موت و حیوانات را نیز طبقه بندى کرده است.

۲٫ عناوین فرعى گزینش شده، بعضاً نمایشگر و نماینده آیات مجموعه نیستند؛ به عبارت دیگر برخى از آیات انتخابى متناسب با عنوان نیست.

۳٫ استقرا و تفحص کافى براى گردآورى آیات و طبقه بندى آنها ذیل عناوین انتخابى انجام نیافته است.

۳۴٫ از نظر شکلى، ترتیب آیات هر موضوع، تاریخى یا سوره اى نیست.

اگر به ترتیب نظم کنونى قرآن از بقره تا الناس بوده استفاده کنندگان به راحتى به پى گیرى مطلب دلخواه خود مى پرداختند؛ مثلاً ذیل عنوان فرعى ماهیت رسالت حضرت محمد (ص)، ترتیب سوره ها این گونه است:

۲، ۶، ۳، ۴، ۵، ۳۸، ۳۸، ۶، ۷، ۱۱، ۱۳، ۱۶، ۴۲، ۱۸٫ ۶۹

مرزوق در همین راستا تلاش کرد گذشته از موضوعات، از اعلام قرآنى نیز طبقه بندى تا اندازه اى منطقى ارائه کند؛ لذا وى کتاب معجم الاعلام والموضوعات فى القرآن الکریم را تألیف کرد.۷۰

محمدنورى در فصلنامه (کتاب هاى اسلامى) در مورد تکمیل کتاب ژول لابوم نوشته است: پس از انتشار ترجمه عربى کتاب لابوم در جهان اسلام، تکاپوى زیادى براى تکمیل فهرست لابوم و زدودن نواقص آن انجام گرفت. محمد محمود اسماعیل، تصنیف آیات القرآن الکریم را نوشت.

در مقدمه مفصلاً به مقایسه کار خودش و فهرست لابوم پرداخته، نتیجه گیرى کرده که کارش دقیق تر و کامل تر است. ۷۱

محمد فؤاد عبدالباقى در مقدمه چاپ دوم کتاب ـ که در سال ۱۹۵۴ منتشر شده است ـ درباره چگونگى تکمیل این کتاب مى نویسد:

من و بسیارى دیگر، مانند مرحوم شیخ مصطفى عبدالرزاق ـ شیخ جامع الازهر ـ ملاحظه کردیم که مؤلف تفصیل الآیات چند باب از آنچه را که باید بیاورد، نیاورده است و آن ابواب که آمده، چندین آیه مناسب با آن نیامده است.

آن گاه در مجله (الضار) مقاله اى به قلم شکیل ارسلان درباره ترجمه قرآن به زبان فرانسه خواندم. در آن مقاله آمده بود: ترجمه ادوارد مونتیه به زبان فرانسه دقیق ترین ترجمه است، مترجم در آخر آن، فهرستى ضمیمه کرده است که شامل مطالب قرآن با تفصیل بیشتر است و گویى براى تدارک نقص، تفصیل الآیات تألیف شده است.

تقى صادقى نیز هنگام بررسى تفصیل الآیات به عدم دقت در تقسیم بندى موضوعات آن پى برده، چنین اظهار داشته است:

… از دیگر نکات قابل ذکر درباره این اثر، آن است که تقسیم بندى موضوعات چندان دقیق به نظر نمى رسد: برخى از موضوعات متداخل و تقسیمات فرعى آنها نیز بسیار ضعیف است؛ به عنوان نمونه در موضوع (قرآن) تنها هفت عنوان فرعى گنجانده شده است.

که عبارتند از: ۱٫ القرآن؛ ۲٫ النسخ؛ ۳٫ التعبیر؛ ۴٫ الشراح؛ ۵٫ الامثال؛ ۶٫ اصحاب الکهف؛ ۷٫ لیله القدر.

در حالى که مى دانیم در این خصوص موضوعات فراوانى در قرآن به چشم مى خورد، کافى است نگاهى به معجم هاى موضوعى موجود افکنده شود تا این ضعف آشکارتر گردد و باز در همین نمونه، آوردن موضوعاتى چون (تعبیر) و (اصحاب کهف) قابل فهم نیست.

صادقى در ادامه به نکته قابل توجهى در اثر ژول لابوم اشاره مى کند که بسیار قابل تأمل است.

۳ـ ۵٫ ترجمه هاى فارسى کتاب

کتاب ژول لابوم تاکنون به سه شکل به فارسى ترجمه شده است.

۱ـ۳ـ۵٫ ترجمه (صنیع الدوله)

نخستین ترجمه فارسى تفصیل الآیات توسط محمدحسن خان صنیع الدوله صورت گرفته است.

این ترجمه چندین بار چاپ شده است. یکى از این چاپ ها توسط محمدحسین مولوى کتابفروش در سال ۱۳۲۷ در ۵۹۵ صفحه به قطع رحلى ضمیمه قرآن هاى آن زمان منتشر گردیده است.

۱ـ۱ـ۳ـ۵٫ ترتیب ابواب

ترتیب ابواب این ترجمه که نسبت به اصل کتاب تغییر یافته، به شرح زیر است:

یکم. ذکر وجود و صفات و اسماء حضرت بارى تعالى؛

دوم. در خصایص حضرت رسول (ص)؛

سوم. در حقیقت قرآن و اینکه براى هر زمانى باید کتاب آسمانى باشد؛

چهارم. در مواعظ؛

پنجم. در ذکر اسرائیلیان و یهودیان؛

ششم. در ذکر تورات و انبیاء و اجله مذکوره در تورات؛

هفتم. در ذکر عیسویان و یحیى و مریم و عیسى و اقانیم ثلاثه؛

هشتم. در ذکر علم ماوراء الطبیعه؛

نهم. در مجردات و معقولات؛

دهم. در دین و دیانت؛

یازدهم. در اعتقاد؛

دوازدهم. در فرایض و عبادت؛

سیزدهم. در شریعت؛

چهاردهم. در ذکر شرایع راجع به نظام زندگى و اجتماعى؛

پانزدهم. در علوم و صنایع؛

شانزدهم. در علوم و صنایع؛

هفدهم. در اخلاق و تهذیب آن؛

هجدهم. در فوز و پیشرفت و ترقى؛

نوزدهم. در تاریخ.

همان طور که ملاحظه مى شود، هم ترتیب موضوعات و هم چگونگى تنظیم ترجمه، با تعریب تفصیل الآیات ژول لابوم تفاوت دارد.

از مزایاى اثر اعتماد السلطنه مى توان به موارد ذیل اشاره کرد:

الف) ذکر آمار آیات در هر فصل؛

ب) بیان این مطلب که موضوع موردنظر از صدر یا ذیل و یا وسط آیه استنباط شده است. ۷۲

شکل تنظیم موضوعات در این کتاب به گونه اى است که در برابر هر فصل، چهار خانه و ستون قرار دارد. در خانه اول نام سوره و شماره آن بیان شده است.

در ستون دوم شماره آیات مربوط به موضوع مطرح شده است؛ همچنین توضیحات بیشتر درباره محل استشهاد موضوع از آیه و نیز تعداد آیات درباره یک موضوع و علایم اختصارى دیگر.

۲ـ۳ـ۵٫ ترجمه (ملک منصور)

کیکاوس ملک منصور ترجمه دیگرى از تفصیل الآیات به انجام رسانیده است.

این ترجمه در واقع عین ترجمه عربى محمد فؤاد عبدالباقى است که به فارسى برگردانده شده است و در نتیجه مزایاى ترجمه مزبور را با خود دارد؛ البته آیات قرآن در برابر صفحه بعدى با ترجمه آقاى الهى قمشه اى مزین شده است. مشخصات نشر این ترجمه به شرح زیر است:

ملک منصور، کیکاوس؛ تفصیل آیات القرآن الکریم؛ چ ۲، تهران: شرکت سهامى گوتنبرگ، ۱۳۴۸ (چاپ اول ۱۳۳۴).

۳ـ۳ـ۵٫ ترجمه سوم

این ترجمه با مشخصات ترجمه ملک منصور تطبیق مى کند؛ با این تفاوت که در ابتداى کتاب، مقدمه مبسوط مرحوم علامه ابوالحسن شعرانى که در توصیف کتاب است، به چشم مى خورد.

ترجمه سوم از روى ترجمه فؤاد عبدالباقى همراه با اضافاتى است.

در این ترجمه مستدرک تفصیل الآیات۷۳ هم موجود است.

در ترجمه آیات قرآن چاپ سوم، از ترجمه آیات مرحوم الهى قمشه اى استفاده شده است.

این ترجمه که در قطع رحلى و بسیار حجیم است، توسط کتابفروشى اسلامیه صورت گرفته است، ولى تاریخ نشر و نوبت چاپ ندارد.

۴ـ۵٫ آثار تألیفى متأثر از (ژول لابوم)

همان طور که در بخش نقایص کتاب ذکر شد، پس از تألیف و تدوین کتاب مزبور، دانشمندان قرآن پژوه عرب درصدد تکمیل آن به زغم خود برآمدند؛ در این میان علاوه بر اثر عبدالصبور مرزوق دو کتاب دیگر از اهمیت ویژه برخوردارند:

یکى اثر محمدفارس برکات و دیگرى اثر محمد زکى صالح.

۱ـ۴ـ۵٫ الجامع لمواضیع آیات القرآن الکریم

این اثر که توسط محمدفارس برکات تألیف شده است، در سال ۱۴۰۴ ق توسط انتشارات هجرت قم در ۶۶۰ صفحه رحلى، با افست از روى نسخه منتشر شده سال ۱۹۵۹ در دمشق، نشر یافته است.

این فهرست موضوعى که دربردارنده ۲۲ باب است، بالغ بر ۴۳۲ مدخل فرعى درباره مباحث قرآنى است. این مداخل همراه با ذکر آیه به ترتیب قرآن و ذکر نام سوره و شماره آیه آمده است.

گفتنى است عناوین فرعى عموماً مرکب، و ترتیب موضوعات ذوقى است. مولف متذکر شده است که اثر خود را باتوجه به کاستى هاى اثر (ژول لابوم) و براى جبران آن کمبودى ها و با آرایشى دیگر از موضوعات تنظیم کرده است.

۷۴ در برخى از باب هاى موردنظر (برکات) توضیح کوتاهى درباره چگونگى دلالت آیه بر موضوع موردنظر و جمع بندى آنها آمده است؛ همچنین مؤلف ذیل برخى از مداخل، براى راهنمایى مخاطبان به موضوعات مشابه هم ارجاع داده است. ۷۵

بسیارى از عناوین استخراج شده به کمک تفسیر و شأن نزول و روایات وارده و یا براساس استنباط مؤلف از آیات و گاه با عباراتى غیر از عبارات قرآن فهرست شده است.

۲ـ۴ـ۵٫ الترتیب والبیان عن تفصیل آى القرآن۷۶

محمد زکى صالح معجم موضوعى ـ و گاه تفسیرى ـ خود را مشتمل بر ۱۳۰ مدخل صالى و برخى عناوین فرعى، تنظیم و تألیف کرده است. ترتیب موضوعات، غیرالفبایى است.

جلد اول از مباحث توحید و خلقت آسمان و زمین آغاز گشته و به موضوعات وحى، زندگى انبیاء و در نهایت به احکام عبادى و جزائى اسلام در جلد دوم به پایان رسیده است.

این کتاب بنابر اظهار مؤلف، براى رفع نواقص اثر ژول لابوم تهیه شده و تفاوت آن با فهرست هاى دیگر، افزوده شدن توضیحات تبیینى مؤلف است. گزینش موضوعات نیز علاوه بر عبارت قرآن، به موارد مستفاد از قرآن نیز سرایت کرده است.

پاورقی
 ۱٫ افشار، ایرج؛ (نسخه هاى خطى فارسى کمیاب در مؤسسه شرق شناسى لنین گراد)؛ راهنماى کتاب، س ۴، ش ۱، فروردین ۱۳۴۰، ص ۳۸ ـ ۴۳٫
۲٫ ایازى، سیدمحمدعلى؛ (نگاهى به معجم هاى موضوعى قرآن کریم: قسمت اول)؛ بینات، س ۱، ش ۱، بهار ۱۳۷۳، ۱۱۲ ـ ۱۲۲٫
۳٫ ــــــــــــــــ ؛ (نگاهى به معجم هاى موضوعى قرآن کریم: قسمت اول)؛ بینات، س ۱، ش ۲، تابستان ۱۳۷۳، ۱۲۲ ـ ۱۲۷٫
۴٫ بدوى، عبدالرحمن؛ موسوعه المستشرقین؛ الطبعه الثانیه، بیروت: دارالعلم للملایین، ۱۹۸۹ م.
۵٫ ــــــــــــــــ ؛ دایره المعارف مستشرقان (ترجمه موسوعه المستشرقین)؛ ترجمه صالح طباطبایى؛ تهران روزنه، ۱۳۷۷٫
۶٫ پاینده، ابوالقاسم؛ کشف الآیات منضمم به قرآن مجید؛ تهران: جاویدان، ۱۳۳۶٫
۷٫ ثامنى، جعفر؛ (معرفى کشف الآیات دستنویس)؛ مشکوه، ش ۱۰، بهار ۱۳۶۵، ص ۱۴۰ ـ ۱۵۹٫
۸٫ حسینى، محمد؛ (المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم)؛ کتاب هاى اسلامى، ش ۷، (بى تا]، ص ۱۰۷ ـ ۱۱۰٫
۹٫ خرمشاهى، بهاءالدین؛ (نقد و معرفى فرهنگ نامه ى قرآنى)؛ فصلنامه ى بینات، س ۱، بهار ۱۳۷۳، ش ۱، ۹۸ ـ ۱۰۲٫
۱۰٫ روحانى، محمود؛ المعجم الاحصائى لالفاظ القرآن الکریم: فرهنگ آمارى کلمات قرآن کریم؛ ۴ ج. مشهد: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوى، ۱۳۶۸٫
۱۱٫ سرکیس، یوسف الیان؛ معجم المطبوعات العربیه والمعربه؛ ۲ ج، قم: مکتبه آیهاللّه العظمى المرعشى، ۱۴۱۰ ق.
۱۲٫ شعرانى، ابوالحسن؛ (تفصیل الآیات (۱))؛ معارف اسلامى (نشریه سازمان اوقاف و امور خیریه)؛ س ۱، شهریور ۱۳۴۵، ش ۱، ص ۱۹ ـ ۲۳٫
۱۳٫ عبدالباقى، فواد؛ المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم؛ مقدمه محمدباقر بهبودى؛ تهران: اسماعیلیان، ۱۳۹۷ ق. (اُفست از نسخه دارالکتب المصریه، قاهره، ۱۳۶۴ ق).
۱۴٫ فانى، کامران و بهاءالدین خرمشاهى؛ فرهنگ موضوعى قرآن مجید؛ تهران: فرهنگ معاصر، ۱۳۶۴٫
۱۵٫ کحاله، عمررضا؛ معجم المؤلفین؛ (بى جا]. (بى نا]. (بى تا].
۱۶٫ کیان زاد، رضا؛ المعجم المفهرس لکشف آیات القرآن؛ ۲ جلد در یک مجلد؛ تهران: کیان کتاب، ۱۴۲۲ ق.
۱۷٫ محمد، محمد محمد؛ دلیل الباحثین فى الموضوعات القرآنیه؛ بیروت: دار آزاک للطباعه والنشر التوزیع و اسکندریه: دارالمطبوعات الجدیده، ۱۹۹۰ م.
۱۸٫ مرزوق، عبدالصبور؛ معجم الاعلام والموضوعات فى القرآن الکریم؛ قاهره و بیروت: دارالشروق، ۱۹۹۵ م.
۱۹٫ ملک زاده، علیرضا؛ کشف الآیات، راهیابى آیات قرآن؛ قم: چاپخانه حکمت، ۱۳۶۱٫
۲۰٫ منزوى، احمد؛ فهرست نسخه هاى خطى فارسى؛ تهران: (بى نا]، (بى تا].
۲۱٫ نصّار، حسین؛ المعجم العربى نشؤته وتطوّره؛ ۲ ج. قاهره: دارالکتاب العربى، ۱۹۶۵ م.
۲۲٫ واعظزاده خراسانى، محمد؛ (آیه الآیات فرقانى، اولین کشف الآیات)؛ نشریه دانشکده علوم معقول و منقول مشهد (دانشکده الهیات و معارف اسلامى دانشگاه فردوسى مشهد)، اسفند ۱۳۴۷٫
* عضو هیأت علمى مرکز فرهنگ و معارف قرآنى.
۱٫ نسخه عکسى از چهار مجلد این کتاب به شماره هاى ۱۰۴۰، ۱۰۴۱، ۱۰۴۲، ۱۰۴۴ در کتابخانه مرکزى دانشگاه فردوسى مشهد موجود است.
۲٫ در (دارالکتب المصریه) نسخه اى از این کتاب موجود است.
۳٫ حافظ محمود الداودى.
۴٫ روحانى، همان، ص ۶۶۰٫ مرحوم شیخ آقابزرگ طهرانى(ره) در صفحه ۳۰۱ جلد سیزدهم الذریعه الى تصانیف الشیعه، مؤلف کتاب، محمدعلى کربلائى را شاگرد محمد بن خاتون عاملى مى داند و تأکید مى کند: این کتاب به دستور عبداللّه قطبشاه (۱۰۳۵ ـ ۱۰۳۸ ق) نگاشته شده است. دکتر محمود روحانى درباره این کتاب نوشته است: کشف الآیات در دو بخش است: الف) آیه ها به ترتیب آغاز؛ ب) آیه ها به ترتیب پایان آن ها.
آغاز کتاب به این شرح است: حمد و درود حضرت معبود که در افتتاح کلام مجید واقع شده (است].
۵٫ همان، ص ۶۶۹، روحانى از پنج نسخه
۶٫ بنابر نقل (روحانى) (همان، ص ۶۷۰، پاورقى ھھ) نسخه اى از این کتاب به شماره عمومى ۱۷۸۲۸ (تفسیر) در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى وجود دارد.
۷٫ روحانى، همان، صص ۶۶۰ و ۶۷۱٫
۱۸٫ Gustave Le berecht fiugel.
9. سرکیس، ۱۴۱۰ ق، ص ۱۸۲۶٫
۱۰٫ روحانى، همان، ص ۶۷۵٫
۱۱٫ سرکیس، همان، ص ۱۵۹٫
۱۲٫ همان، ص ۷۸۴٫
۱۳٫ روحانى، همان، ص ۶۷۷٫
۱۴٫ همان، ج ۱، صص ۶۷۸، ۶۸۰، ۶۸۳، ۶۸۶ و ۶۸۹٫
۱۵٫ روحانى، مؤلف را (علمى زاده فیض اللّه (الحسنى) المقدسى معرفى کرده است. استناد او تصویر روى جلد کتاب مذکور است که در صفحه ۶۷۹، جلد اول کتاب خود به چاپ رسانده است؛ ولى یوسف الیان سرکیس در کتاب خود (سرکیس، ۱۴۱۰ ق، ص ۱۷۷۵) مؤل ف را به صورت المقدسى العلمى (فیض اللّه الحسنى) الملقّب به علمى زاده معرفى کرده است. عمر رضا کحاله هم در معجم المؤلفین (ج ۸، ص ۸۶) بر همین اصر صحه گذاشته است).
۱۶٫ همان، ص ۶۸۴٫
۱۷٫ همان، ص ۶۶۱٫
۱۸٫ چاپ دیگر این اثر توسط اتحادیه انجمن هاى اسلامى دانشجویان در اروپا و آمریکا و کانادا در قطع جیبى به چاپ رسیده است (ایازى، تابستان ۷۳، ص ۱۲۷).
۱۹ت. Daftar Bait_ul Quran، Lahur.
20. در پشت جلد کتاب به انگلیسى آمده است:
)Concordance of the Hollty Quran.(
21. استاد دانشکده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه مشهد و سرپرست گروه فرهنگ و ادب بنیاد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى (در سال ۱۳۷۳).
۲۲٫ اثر دکتر محمود روحانى که در نمایه منابع پژوهش حاضر تحت عنوان (روحانى، ۱۳۶۸) معرفى شده است.
۲۳٫ اثر (محسن بیدارز).
۲۴٫ محمدجعفر، یاحقى؛ فرهنگنامه قرآنى؛ مشهد: بنیاد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى، ص ۲۱٫
۲۵٫ یعنى کسان یا اشخاص و اشیائى که در طریقت توحید به آنها اشاره شده است.
۲۶٫ همان، ص ۱۳۳٫
۲۷٫ همان.
۲۸٫ مترجم قرآن که مبلغ فرقه قادیانیه است و در مواردى به تحریف قرآن دست یازیده است.
۲۹٫ Conciordatio Coraniabiococ، at Litterarum ordinum et verborumradics diligenter disposito.
30. Bautzen
31. Dresden
32. Eneyclopedia American a، volume xi (11)،p. 401
33. University of leipzig
34. Saint Afra
35. Meissen
36. Le catalogue des manuscrits arabes، perans et turesde la bibiliothe que dela cour imperiate et royale devienne(1865-67 3). volume.
37. در ۷ جلد، از محل اعتبارات (کمیته ترجمه شرقى لندن) فلوگل علاوه بر تحقیق متن عربى، ترجمه لاتین آن را در پایین هر صفحه آورده است. این کتاب یکى از سودمندترین فهرست هایى است که در اختیار مشتاقان تحقیق در هریک از شاخه هاى علوم اسلامى، قرار گرفته است. (فلوگل) در چاپ خود از این فهرست که یازده سال به طول انجامید، به مخطوطات (وین)، (پاریس) و (برلین) استناد جسته است. شش جلد اول این فهرست شامل متن و ترجمه لاتین است و جلد هفتم به فهرست هاى تکمیلى، توضیحات و یادداشت ها اختصاص دارد (بدوى، ۱۹۸۹، ص ۲۸۷).
۳۸٫ (فلوگل) تصور مى کرد این متن، همان کتاب (مونس الواحد) تألیف ابومنصور ثعالبى نیشابورى است؛ کما اینکه یوسف الیان سرکیس ذیل آثار فلوگل این کتاب را مختصرات من کتاب مونس الوحید تألیف (ثعالبى) معرفى کرده است (سرکیس، ۱۴۱۰ ق، ص ۱۴۵۹)، ولى در حقیقت بنابر آنچه عبدالرحمن بدوى اظهار داشته است: (همان گونه که (گیلدماستبر) (Gildmeister) در مجله ZDMG، ج ۳۴ توضیح داده است. متن مزبور فصلى از (محاضرات الادباء) راغب اصفهانى است. ظاهراً کتاب مونس الواحد ثعالبى، همان مخطوط شماره ۱۲۸۷ (در فهرست براو از مخطوطات کتابخانه دانشگاه کمبریج است). (بدوى، ۱۹۸۹، ص ۲۸۶ / همو، ۱۳۷۷، ص ۴۲۲).
۳۹٫ Anzeigeblatt
40. بدوى، ۱۳۷۷، ص ۴۲۲٫
۴۱٫ در شهرهاى (درسون)، لایپزیک در طى سال هاى ۱۸۲۳، ۱۸۳۸ و ۱۸۴۰٫
۴۲٫ چاپ اول در سال ۱۸۳۴ در (لایپزیک) چاپ دوم ۱۸۴۲ و چاپ سوم ۱۸۵۸ در همان شهر و توسط انتشارات (Tauehnitzu).
43. Histoire des orientalists.
44. Gustave Dugat.
45. سرکیس، ۱۴۱۰ ق، ص ۱۴۵۹٫ نسخه اى از این کتاب تحت عنوان شماره ۱۲/۲۹۷ ـ ن در کتابخانه ى ملى مرکزى آستان قدس رضوى موجود است.
۴۶٫ به ضمیمه ى قرآن جلى مترجم در سال ۱۲۸۶ ق به صورت چاپ سنگى منتشر شده است.
۴۷٫ روحانى، ۱۳۶۱، ص ۶۷۳٫ براساس اظهار دکتر محمود روحانى نسخه اى از این کتاب به شماره عمومى ۹۶۲۰ (تفسیر) در کتابخانه مرکزى آستان قدس موجود است (برخى نسخه ها و نشانى ها و استنادات را چون بار اول در آثار نویسندگانى چون دکتر روحانى مشاهده کرده ام، على رغم مراجعه به منبع و یا کتابخانه ى اصلى براى ارزشگذارى به تلاش هاى علمى متقدمین و به عنوان حق معنوى ایشان، به این بزرگان استناد کرده ام. این روش در طول انجام پروژه ادامه خواهد داشت).
۴۸٫ روحانى، در ضمن معرفى این اثر به نکته ذیل اشاره مى کند: (مزیت عمده (این نسخه] داشتن ترجمه فارسى مقدمه لاتینى (گوستا فلوگل) است که محققین را به کیفیت کار و طرز تبوین این کشف الآیات وافق مى ساز?? (روحانى، همان، ص ۶۷۴)).
۴۹٫ سیدصالح طباطبایى، مترجم کتاب (بدوى) در پانوشت این کلام (بدوى) مى نویسد: (محمد فؤاد عبدالباقى، در مقدمه کتاب خود المعجم المفهرس ضمن تمجید از کار (فلوگل)، اشتباهات وى را در تشخیص ریشه کلمات خاطرنشان کرده و ۳۹ مورد از این گونه اشتباهات را دقیقاً ذکر نموده است. او همچنین کتاب خود را کاملاً صحیح و دقیق دانسته و در این مورد به گونه اى مبالغه آمیز گفته است: (فلئن کان کتاب من عند غیراللّه او فر نصیب من الصحه لقد کان هذا الکتاب) (بدوى، ۱۳۷۷، ص ۴۲۳، پاورقى ۳).
۵۰٫ بدوى، ۱۹۸۹، ص ۲۸۷٫
۵۱٫ روحانى، ۱۳۶۸، ص ۹٫
۵۲٫ محمد فؤاد عبدالباقى (۱۲۹۹ ـ ۱۳۸۸ ق) قرآن پژوه و فهرست نویس مصرى، نویسنده این اثر در روستاى قلبوبیه به دنیا آمد. در قاهره به تحصیل پرداخت مدتى به شغل مترجمى (فرانسه ـ عربى) روى آورد و مدتى به درس تفسیر قرآن محمد رشید رضا حاضر مى شد. بیشتر عمرش به تهیه فهرست براى احادیث و قرآن گذشت و مهم ترین اثرش المعجم المفهرس است.
۵۳٫ عبدالباقى (بى تا]، ص ۱۰۹٫
۵۴٫ Nujum Al-Furqan fi atraf al-Quran: Concordance of the koran، compiled alphabetically and according to roots of works، lahore، ۱۹۸۹، ۲۱۹ p.
55. کیان زاد، ۱۴۲۲ ق.
۵۶٫ حسینى، (بى تا]، ص ۱۰۹٫
۵۷٫ همان.
۵۸٫ روحانى، ۱۳۶۸، ص ۱۰٫
۵۹٫ همان، ص ۱۲٫
۶۰٫ ایازى، بهار ۷۳، ص ۱۱۳٫
۶۱٫ همان.
۶۲٫ بدین جهت، طبقه بندى موضوعات و سازماندهى اطلاعات و آنچه در جهت راهنمایى محقق مؤثر باشد، در معجم موضوعى انجام مى گیرد.
۶۳٫ ایازى، بهار ۷۳، ص ۱۱۵٫
۶۴٫ فانى، ۱۳۶۴، ص ۲٫
۶۵٫ محمد، ۱۹۹۰، ص ۶٫ ۶۶٫ شعرانى، شهریور ۴۵، ص ۱۹٫
۶۷٫ بلاشر، ۱۳۷۱، ص ۲۷۷٫
۶۸٫ گرچه به قول جناب (ایازى) این ارجاعات اندک، نمى تواند مشکل تداخل موضوعات و مترادفات و چندبُعدى بودن آنها را حل و محقق را راهنمایى کند (ر. ک به: ایازى، بهار ۸۳، ص ۱۱۷).
۶۹٫ مرزوق، ۱۹۹۵، ج ۱، ص ۶٫
۷۰٫ وى کتابش را به زبان فرانسه در سال ۱۸۷۷ م در ۷۹۵ صفحه و در پاریس منتشر کرد. گویا بیش از انتشار در دو مقاله به آن پرداخته بود.
Le corn par order de materies Revue Africaine، ۱۲ (۱۸۶۸)، p. 184 – 185، ۱۸۵، ۲۹۰ – ۳۱۹٫ Lw kora analyse d apres la traduction de kazimrski et les observations de plusieurs autrwes savants orintalaistes، revue africane، ۱۲ (۱۸۶۸)، p، ۵-۱۳٫
۷۱٫ نورى، (بى تا]، ص ۱۱۱٫
۷۲٫ بدین وسیله جستجو براى مطلب موردنظر آسان مى شود، به همین سبب در کشف المطالب اعتماد السلطنه آیات ذکر نشده اند.
۷۳٫ همان طور که قبلاً ذکر شد ادوارد مونیته قرآن را به فرانسه ترجمه کرد، علاوه بر مقدمه اى مطول که درباره تاریخ قرآن و سیره حضرت ختمى مرتبت بود ـ که بر ترجمه ى قرآن آورده بود ـ ضمیمه اى در قالب فهرست موضوعات قرآن براى آن تألیف کرد. فؤاد عبدالباقى آن فهرست را به عنوان مستدرک کتاب تفصیل الآیات در اثر خود آورد؛ به عبارت واضح تر ترکیب کتاب ژول لابوم تحت عنوان تفصیل الآیات القرآن و ضمیمه قرآن مترجم ادوارد مونتیه براساس ذوق و قریحه فؤاد عبدالباقى شکل گرفت و نسخه سوم در واقع ترجمه کتاب عبدالباقى است که ترجمه فارسى آن از ترجمه مرحوم الهى قمشه اى برداشت شده است و با مقدمه اى کوتاه از محمدباقر بهبودى همراه است.
۷۴٫ ایازى در تعریف این کتاب متذکر شده است: (مؤلف پیش از این کتاب، معجمى در (الفاظ آیات قرآن) به نام المرشد الى آیات القرآن الکریم در تکمیل (فتح الرحمن) تألیف فیض اللّه علمى زاد نگاشته است) (ایازى، بهار ۷۳، ص ۱۲۱).
۷۵٫ براى مثال، ذیل باب (نماز جمعه) به بحث تشویق به ذکر ارجاع داده شده است.
۷۶٫ این اثر را خود از نزدیک ملاحظه نکرده ام، بلکه مشخصات و تعریف آن را در مقاله حجت الاسلام ایازى یافته ام.
 
منبع:آئینه پژوهش ،شماره۱۲۱
 

سیدمجید پورطباطبایى*