پیامبر و اهل بیت علیهم السلام » تاریخ و سیره » امام حسین(ع) »

بعد اخلاقى ـ تربیتى حماسه عاشورا و دستاوردهاى آن

اشاره

ماجراى عاشورا نمایش عالى ترین و زیباترین حماسه هاست. شمع وجود امام حسین(علیه السلام) پروانه هایى را به گرد خود جمع کرده بود که سر از پا نمى شناختند و در راه عشق به معبود، هر نیشى را نوش مى دانستند و با فداکارى بى نظیر و ایمان بى بدیل خود، جامعه بشرى را از لحاظ سازندگى سربلند کردند و ملکوتیان را در برابر خود به تعظیم واداشتند.(۱)

این واقعه ـ که در کم ترین زمان و با فداکارى افراد معدودى رخ داد ـ همیشه به عنوان (انقلاب بزرگ) بر تارک تاریخ بشر مى درخشد. همه طبقات تلاش کرده اند تا با بررسى و تحلیل وقایع، نوعى با آن ارتباط برقرار کنند. اندیشمندان بسیارى از ادیان، مکاتب، فرقه ها و نژادهاى مختلف درباره این رخ داد عظیم سخن گفته اند و هر یک در خور شإن و مقام علمى و اجتماعى خود، آموزه هایى از آن را براى مخاطبان به ارمغان آورده اند.(۲)

آنچه بیش از همه، حادثه کربلا را پرفروغ و سازنده جلوه مى دهد، توجه به بعد (اخلاقى و تربیتى) آن است که در ضمیر انسان ها تاثیر شگفت انگیزى داشته است و بسیارى از آنها را متحول و انقلابى ساخته و جلو خودکامگى بسیارى از زمامداران فاسد را گرفته است.

اگر حماسه عاشورا رخ نمى داد، بدون شک هیچ نهضت اسلامى دیگرى به وقوع نمى پیوست و خودکامگى زمامداران فاسد افزون تر مى شد. در نتیجه، رشد جوامع اسلامى با خطرات جدىترى روبه رو شده و مکتب (انسان ساز) اسلام تعطیل مى شد، اما تإثیر حماسه حسینى در بیدارى سیاسى و شور انقلابى مردم به اندازه اى عمیق بود که سلاطین پرقدرت و کم شعورى مانند متوکل عباسى ناچار مى شدند براى تحکیم پایه هاى حکومتشان و جلوگیرى از رشد و تعالى جامعه مسلمین، با کشته آن حضرت بجنگند و تبلیغات مسمومى بر ضدش به راه اندازند;(۳) چنان که اقدامات شدیدى براى خاموش کردن مشعل هدایت کربلا به عمل آوردند، اما جذابیت این واقعه سرنوشت ساز در ضمیر حق پرست مردم به صورت مقدس و هدایت بخش استوار مانده و به نقش اساسى اش ـ که هدایت و نجات جامعه بشرى و تربیت شاگردان است ـ هم چنان ادامه مى دهد. در این نوشتار، سعى بر این است تا به بخشى از دستاوردهاى اخلاقى وتربیتى حماسه جاویدان عاشورا اشاره شود:

۱. الگو دهى

در نظام تربیت اسلامى یکى از عوامل موثر در شکل گیرى شخصیت مذهبى افراد، الگوپذیرى از اسوه هاى دینى است. تاریخ اجتماعى بشر نشان داده است که در صورت عدم وجود الگو در یک جامعه انسانى، افراد در زندگى ظاهرى، عقلى و ایمانى خویش سرگردان و حیران مى مانند. جامعه اى که مى خواهد نسلى توانمند، پویا، موثر و پرصلابت تربیت کند، احتیاج به الگوهاى جاویدان دارد.

یکى از جلوه هاى تربیتى و انسان ساز حادثه کربلا (الگودهى) آن است. این خصیصه چنان عیان است که حتى بزرگان غیر مسلمان را نیز به اعجاب و تإثیرپذیرى واداشته است که به چند نمونه از آن اشاره مى شود، زیرا:

خوش تر آن باشد که سر دلبران

گفته آید در حدیث دیگران(۴)

محمد على جناح مى گوید: (هیچ نمونه اى از شجاعت، بهتر از آن که امام حسین(علیه السلام) از لحاظ فداکارى و تهور نشان داد در عالم پیدا نمى شود. به عقیده من تمام مسلمین باید از سرمشق شهیدى که خود را در سرزمین عراق قربانى کرده است، پیروى نمایند). (۵)

توماس کارلایل مى گوید: (بهترین درسى که از تراژدى کربلا مى گیریم این است که امام حسین(علیه السلام) و یارانش ایمان استوار به خدا داشتند، آنها با عمل خود روشن کردند که تفوق عددى در جایى که حق و باطل رو به رو مى شود، اهمیت ندارد و پیروزى حسین(علیه السلام) با وجود اقلیتى که داشت باعث شگفتى من است).(۶)

بالاخره مهاتما گاندى ـ رهبر استقلال طلب هندوستان ـ مى گوید: (من زندگى امام حسین(علیه السلام) ـ آن شهید بزرگ ـ را به دقت خوانده ام و توجه کافى به صفحات کربلا نموده ام و بر من روشن است که اگر هندوستان بخواهد یک کشور پیروز گردد، بایستى از سرمشق حسین(علیه السلام) پیروى کند).(۷)

با این وصف اگر عاشورا را دایره المعارفى بدانیم که انواع منش ها و کنش ها را در جبهه حق و باطل در خود جاى داده است، سخن گزافى نگفته ایم. بنابراین بررسى حادثه عاشورا ما را به این باور مى رساند که سیدالشهدإ(علیه السلام) ـ با توجه به وضعیت جهان اسلام ـ حرکتى را طراحى کرده بود که در طول تاریخ جاویدان بماند.

این حقیقت را مى توان به روشنى در گفتار و کردار امام حسین(علیه السلام) دید، زیرا ایشان حق و باطل را در میدان مبارزه مقابل هم قرار مى دهد، نه خود و یزید را. از این رو در گفت و گوهاى خود از واژه (مثل) استفاده مى کند ومى گوید: (… مثلى لایبایع مثله;(۸) افرادى همچون من با افرادى همچون یزید بیعت نمى کنند).

این نوع جملات نشان دهنده این است که بعد ملکوتى و تربیتى عاشورا را درصدد نمونه دهى و الگوسازى بوده است. به این معنا که اختلاف آنان بین دو فرد در موقعیت جغرافیایى و تاریخى خاص نیست، بلکه تقابل دو باور و تفکر در میان است که امکان دارد در هر مکان و زمان دیگر رخ دهد.(۹)

۲. ارائه مکتب عشق

حادثه کربلا از معدود جریاناتى است که موجب ایجاد مکتبى تربیتى و انسان ساز در جامعه بشرى شده است; مکتبى شورآفرین که به مردم درس (اسلام راستین) را مى دهد و آنها را به راه خدا مى برد و از بندهاى مادى آزاد مى کند و بر ضد حکومت هاى (اموى گونه) به حرکت درمىآورد و تعارض دین و دنیا را حل مى کند.(۱۰)

در این مکتب، آموزش به طور رایگان است و ورود براى عموم مردم آزاد است. دفتر حضور و غیاب ندارد و امتحان سال ظاهرا به چشم نمى خورد، اما ضوابطى دارد که فراگیرى فراگیران را در کارنامه آنان ثبت مى کند.

برنامه هایى که در این مکتب تدریس مى شود عبارت است از: عشق حقیقى، معرفت دین، اجراى عدالت، حق شناسى، آزادگى، پایمردى، شهامت، صداقت، صفاى باطن و…

لحظه لحظه هاى عاشورا مکتب است که به انسان ها این درس را مى دهد. فاجعه آفرینان کوفه و شام فکر مى کردند که با قتل عام اصحاب حق، خود را جاودانه مى سازند، ولى در نگاه پیروان واقعى مکتب عاشورا گور خویش را کندند و چهره نورانى اهل بیت(علیه السلام) را روشن تر نمودند و کربلا یک مکتب نمونه و کامل شد و نشان داد که سقف تعالى انسان و آستانه رفعت روحى و تصعید وجودى و ظرفیت کمال جویى و کمال یابى او تا کجاست.

این که انسان تا کجا مى تواند اوج بگیرد، زلال شود و تربیت شود، در میدان عمل روشن مى شود، پرونده آن حماسه نشان داد که در بعد تهذیب و تربیت (تا چه حد است مقام آدمیت!) این نکته براى جویندگان ارزش هاى تربیتى، بسیار زیباست!(۱۱)

۳. تربیت شدگان انقلابى

حادثه عاشورا واقعا بیش از هزاران روایت، کتاب و مبلغ در اندیشه مسلمانان تحول بنیادى و انقلابى به وجود آورد و حقیقت اسلام را ـ که فداکارى در راه حق و عدالت و ستیز با منحرفان ستمگر بود ـ تجلى داد و از طریق این آموزش اصولى و هدایت انقلابى، فداکاران بسیارى هم چون : (ابن سکیت)، (دعبل)، (فرزدق) و… را بر ضد حکومت هاى اموى گونه تربیت کرد; مثل زندگى پرافتخار شاعرى به نام (فرزدق) که از شعراى کم جرإت و جایزه بگیر امویان بود، با این حال نهضت تحول آفرین حسین(علیه السلام) او را نیز مانند بسیارى از مسلمانان دیگر طورى بیدار و فداکار ساخت که حتى در دوران سخت عاشورا را به پا خاست و برخلاف هشام (خلیفه خونخوار اموى) از امام زین العابدین(علیه السلام) یادگار امام حسین(علیه السلام) تجلیل نمود و با چکامه دلاویز جاودانى اش، برترىهاى امام و خاندانش و پستى هاى هشام و همکارانش را در برابر چشم او براى مردم بازگو کرد. او به جرم حق گویى به زندان افتاد و امام(علیه السلام) هدایایى براى او به زندان فرستاد. ولى او با عرض تشکر هدایا را برگرداند و گفت: من براى دفاع از مکتب هدایت و عشق به خاندان پیامبر(ص) و سرکوبى مخالفان ستمگر، چکامه روشنگرم را سرودم.(۱۲)

پس از چهارده قرن، حضرت امام خمینى(ره) ـ که یکى از فرزندان همین خاندان بود ـ چون تمام اوصاف و خصوصیات اخلاقى یزید را در عملکرد و قوانین حکومت هاى غرب و شرق به طور پیچیده و گسترده مشاهده نمود و رژیم شاه را هم نوکر حلقه به گوش و عامل اجراى سیاست هاى شیطانى غرب در ایران و منطقه دید، همانند جدش اباعبدالله(علیه السلام) زندگى در این سیستم و رژیم را بر خود و دیگران روا ندانست و براى مبارزه با همه آنها، شور حسینى را در جامعه به پا کرد.

او در نخستین روزهاى نهضت، ضمن سخنرانى ها و بیانیه هاى متعدد، جنایت هاى آمریکا، اسرائیل و رژیم حاکم بر ایران را نسبت به اسلام براى مردم تشریح کرد(۱۳) و با استناد به جمله معروف امام حسین(علیه السلام) که فرمود: (انى لا إرى الموت الا سعاده و لا الحیاه مع الظالمین الا برما)(۱۴) تکلیف مردم، علما و حوزه هاى علمیه را در قبال این جنایت ها تبیین کرد، ایشان با الهام از همین مکتب رهایى بخش، فرمودند: (… براى من جاى شبهه نیست که سکوت در مقابل دستگاه جبار، علاوه بر هدم اسلام و مذهب تشیع، نابودى با ننگ است. امروز مسلمین و خصوصا علماى اسلام در مقابل خداى تبارک و تعالى مسئولیت بزرگى دارند. من براى چند روز زندگى با عار و ننگ ارزشى قائل نیستم…)(۱۵)

بدون مبالغه، این دو نمونه از میلیون ها نمونه است که تاکنون درباره ابعاد گوناگون حماسه عاشورا و پلیدىهاى حکومت یزید و همکارانش، هزاران کتاب، رساله، مقاله، خطابه و چکامه به همه زبان هاى اسلامى و غیر اسلامى در همه زمان ها و مکان ها به خاطر تإثیرپذیرى از نهضت حسین(علیه السلام) نگاشته شده است. این همه آثار انقلابى و رثایى، متفقا عظمت هرچه بیشتر حسین(علیه السلام) و یارانش را در راه حق و حقارت هرچه فزون تر یزید و یزیدیان را در راه باطل ترسیم مى کنند و بر طبق پیش گویى هاى صریح آن حضرت، در خط انقلابى آن حضرت به حرکت افتادند و بر ضد حکام فاسد به پا خاسته و با همه توان از مصالح اسلام و مسلمین پاسدارى کردند.(۱۶)

۴. تبلور اخلاق اسلامى

وقتى حادثه عاشورا را بررسى مى کنیم، مى بینیم که یک صحنه زیباى نمایش است; نمایش (مروت) و (ایثار).

مروت این است که انسان به دشمنان خودش هم محبت ورزد. امام حسین(علیه السلام) وقتى دشمنش را تشنه مى بیند به او آب مى دهد. این معناى (مروت) است و این از شجاعت بالاتر است که فرمود: ما هرگز جنگ را شروع نمى کنیم، گرچه به نفع ما باشد.

دیگر عنصر اخلاقى موجود در این حادثه ـ که از با شکوه ترین تجلیات عاطفى روح انسان است ـ وفا و ایثار است. تجلى دادن این عاطفه انسانى و اسلامى یکى از وظایف عاشورا بوده است وگویى این نقش به عهده حضرت ابوالفضل(علیه السلام) گذاشته شده بود.

حضرت (علیه السلام) بعد از آن که مإموران شریعه فرات را کنار مى زند، وارد آب مى شود و اسب را داخل آب مى برد به طورى که آب زیر شکم اسب رسیده و او مى تواند بدون این که پیاده شود مشکش را پر از آب کند. همین که مشک را پر از آب کرد با دستش مقدارى آب برداشت و مقابل صورت آورد تا بنوشد. دیگران از دور ناظر بودند آنها همین قدر گفته اند: ما دیدیم که ننوشید و آب را ریخت. یادش افتاد که برادرش تشنه است. گفت: شایسته نیست که حسین(علیه السلام) در خیمه تشنه باشد و من آب بنوشم.

حال تاریخ از کجا مى گوید؟

از اشعار ابوالفضل(علیه السلام)! چون وقتى که بیرون آمد شروع کرد به رجز خواندن. خودش را مخاطب قرار داده و مى گوید: اى نفس! مى خواهم بعد از حسین(علیه السلام) زنده نمانى. تو مى خواهى آب بخورى و زنده بمانى؟ حسین(علیه السلام) در خیمه اش تشنه است. به خدا سوگند! رسم برادرى، رسم امام داشتن و رسم وفادارى چنین نیست.(۱۷)

آرى! ارج نهادن به مروت و ایثار و تجلى دادن این فضایل اخلاقى و حمیده، یکى از دستاوردهاى تربیتى حادثه کربلا بوده است.

۵. موعظه و اندرزگویى

شهید مطهرى مى فرماید: حماسه عاشورا (تجسم اسلام) است، ولى تجسم زنده و حقیقى از جنبه هاى توحیدى، عرفانى و… است که از مهم ترین جنبه هاى آن، جنبه (موعظه و اندرزگویى) است. از این زاویه که به عاشورا نگاه مى کنیم، یک مقام سازنده مى بینیم، یک خیرخواه، یک واعظ، یک اندرزگو را مى بینیم که حتى از سرنوشت شوم دشمنان خود ناراحت است که اینها چرا باید به جهنم بروند. در این جا تحرک حماسه جاى خودش را به سکون اندرز مى دهد.

ببینید در همان روز عاشورا و غیر عاشورا چه اندرزهایى به مردم داده است! اصحابش چقدر اندرز داده اند; (زهیر بن قین) چه اندرزها داده; (حبیب بن مظاهر) چه اندرزها داده است!

وجود مبارک اباعبدالله(علیه السلام) از بدبختى آن مردم متإثر بود. نمى خواست حتى یک نفرشان به این حال بماند. با مردم لج نمى کرد، بلکه به هر زبانى بود مى خواست یک نفر هم که شده از آنها کم شود. او نمونه جدش بود: (لقد جإکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمومنین رووف رحیم)(۱۸) معناى (عزیز علیه ما عنتم)، یعنى بدبختى شما بر او گران است. بدبختى شما براى اباعبدالله(علیه السلام) گران بود. یک دفعه سوار شتر مى شود و مى رود. برمى گردد، عمامه پیامبر(ص) را به سر مى گذارد، لباس پیامبر(ص) را مى پوشد، سوار اسب مى شود و به سوى آنها مى رود بلکه بتواند از این گروه شقاوت کار، کسى را کم کند. در این جا مى بینیم حسین(علیه السلام) یک پارچه محبت است، خیرخواه است، یک پارچه دوستى است که حتى دشمن خودش را هم دوست دارد.(۱۹)

۶. آموزش شعارهاى سازنده

امام حسین(علیه السلام) در روز عاشورا، شعارهاى زیادى داده است که در آن ها روح نهضت خودش را مشخص کرده است که من براى چه مى جنگم، چرا تسلیم نمى شوم، چرا آمده ام که تا آخرین قطره خون خودم را بریزم. همین شعارها بود که اسلام را زنده کرد و پایه هاى دستگاه خلافت اموى را متزلزل ساخت.

اشعارى که اباعبدالله(علیه السلام) در روز عاشورا خوانده است، خیلى متفاوت است.(۲۰) یکى از اشعارى که روز عاشورا خواند و آن را شعار خودش قرار داد این بود:

الموت اولى من رکوب العار

والعار اولى من دخول النار(۲۱)

نزد من مرگ از ننگ، ذلت و پستى عزیزتر و محبوب تر است.

اسم این شعار را باید شعار (آزادى) و (عزت) گذاشت، یعنى براى یک مسلمان واقعى، مرگ همیشه سزاوارتر است از زیر بار ننگ ذلت رفتن.

شعارهاى عاشورا، شعار (احیاى اسلام) است; شعارهاى زنده کننده، نه بى حس کننده و مخدر. شعارهاى عاشورا انسان را به گونه اى تربیت مى کند که در هر کارى هدف عالى و خدایى داشته باشد و خداوند را بزرگ شمارد و غیر او را کوچک بداند.

۷. ترسیم خط حق و باطل

از دیگر جلوه هاى زیبا و تربیتى عاشورا، خط کشى میان حق و باطل و تبیین منطقه حضور و عمل انسان هاى (ددمنش) و (فرشته خو) است. وقتى خوبى و بدى و حق و باطل به هم درآمیزد، تیرگى باطل، حق را هم غبارآلود و ناپیدا جلوه داده و یک ظلمت کده به وجود مىآورد.

در این ظلمت کده گمراهى اندیشه ها و انسان ها طبیعى است و کفر نقابدار، مسلمانان ساده لوح و سطحى نگر را به شبهه مى اندازد. زیبایى کار امام حسین(علیه السلام) این بود که مشعلى روشن کرد تا راه روشن شود، تیرگى بگریزد، چهره ها در آن هواى گرگ و میش، فتنه و دروغ، نمایان و باز شناسانده شود تا فریب و نقاب بى اثر شود. (۲۲)

عاشورا یک امتحان بزرگ بود که در زمان و مکان خود بى نظیر بود. حقیقت و جوهره انسان هاى مختلفى را برملا نمود. عاشورا به نوعى (یوم الفصل) بود، زیرا فضلى بین دو دسته از انسان ها باشد، عده اى فرسنگ ها به جلو رفتند و از سکوت تا ملکوت اوج گرفتند و گروهى نیز سیر قهقرایى را طى نموده و در این حماسه عظیم مصداق آیه (… اولئک کالانعام بل هم اضل)(۲۳) شدند.

پى‏ نوشت:
۱. ماهنامه پاسدار اسلام، شماره۱۷۴، خرداد ۱۳۷۵، ص۴۴.
۲. فصلنامه کوثر، ص۹۲، پاییز ۱۳۸۱.
۳. بررسى و تحقیق پیرامون نهضت حسینى، سید على فرحى، ص۵۲۵ و ۵۲۶.
۴. ماهنامه مبلغان، شماره۱۵، محرم ۱۴۲۱، ص۳۲.
۵. درسى که حسین به انسان ها آموخت، شهید هاشمى نژاد، ص۴۴۶.
۶. پاسدار اسلام، همان، ص۴۳.
۷. ماهنامه مبلغان، همان، ص۳۴.
۸. مقتل خوارزمى، ج۱، ص۱۸۴.
۹. همان، ص۳۴.
۱۰. نهضت حسینى، ۴۷۷.
۱۱. نشریه پرسمان، ص۱۱، فروردین۱۳۸۱.
۱۲. همان، ص۵۲۷.
۱۳. فصلنامه کوثر، همان، ص۷۲ و ۷۳.
۱۴. تحف العقول، ابن شعبه حرانى، ص۲۴۵.
۱۵. صحیفه نور، ج۱، ص۵۰.
۱۶. نهضت حسینى، ص۵۲۸.
۱۷. حماسه حسینى، شهید مطهرى، ج۱، ص۳۹۱ ـ ۳۸۹.
۱۸. سوره توبه، آیه۱۲۸.
۱۹. حماسه حسینى، ص۳۸۷ و ۳۸۸.
۲۰. همان، ص۱۸۴.
۲۱. مقتل الحسین، علامه مقرم، ص۳۴۵.
۲۲. نشریه پرسمان، همان، ص۱۱.
۲۳. سوره اعراف، آیه۱۷۹.
منبع: ماهنامه پاسدار اسلام ، شماره ۲۵۶