نسخ خطی

نوشته‌ها

ادگار بلوشه (۱۹۳۷- ۱۸۷۰م )

سطور ذیل عبارت است از شرح احوال مرحوم ادگار بلوشه‏۱کتابدار شعبه شرقی از نسخ خطی کتابخانه ملی پاریس که نویسنده این مقاله محمد بن عبد الوهاب قزوینی‏ پس از رحلت فقید مزبور در پنجم ماه سپتامبر ۱۹۳۷ میلادی(۱۶ شهریور ۱۳۱۶) در پاریس از دفتر کتابخانه مشارالیها بدست آوردم و آنچه را که روزنامهتان‏۲مورخه نهم همان ماه سپتامبر در خصوص آن مرحوم نگاشته بود نیز بر آن علاوه نمودم،و در همان اوقات میخواستم که برای قضای دین وجدانی خود نسبت بآن مرحوم که هم بسمت‏ اینکه من فردی از افراد ایرانیان هستم و او بواسطه تألیفات و نشریات خود خدمات‏ شایان فناناپذیری بزبان و تاریخ و ادبیات ایران نموده است و هم شخصا و بنحو خصوصی‏ بواسطه حقوق بیکرانی که آن مرحوم بر ذمه شخص خود من ایجاب نموده است ترجمه احوال او را در یکی از مجلات ایران منتشر سازم چه اولا آن مرحوم مدّت چهل سال‏ تمام از عمر فعال پرکار خود را از سنه ۱۸۹۵ میلادی که تاریخ ورود او بکتابخانه ملی‏ پاریس است الی سنه ۱۹۳۵ که تاریخ تقاعد او بود تماما و بدون اشتغال بهیچ کار دیگر صرف طبع و نشر و تألیف کتب مفیده که صورت اسامی مهمات آنها بعد ازین مذکور خواهد شد و عمده آنها راجع بادبیات ایران و تاریخ ایران و نقاشیهای ایران و معرفه الکتب ایران است نموده است و مخصوصا تهیه فهارس نسخ خطی فارسی محفوظه‏ در کتابخانه ملی پاریس در چهار مجلد که شاهکار تألیفات و نتیجه تمام عمر اوست و محتوی است بر وصف دوهزار و چهارصد و هشتاد و یک نسخه خطی فارسی،و تصحیح مجلد دوّم از قسمت مغول از جامع التواریخ تألیف رشید الدین فضل اللّه وزیر غازان و اولجایتو که مشمتل است بر تاریخ جانشینان چنگیز خان از اوکتای قا آن‏بن چنگیز خان تا آخر سلطنت تیمور قاآن‏بن چیم کیم بن قوبیلای قاآن‏بن تولی بن چنگیز خان باحواشی‏ و تعلیقات بسیار مفصل و مبسوط در ۶۸۹ صفحه،و این مجلد دوّم جامع التاریخ که‏ مرحوم بلوشه طبع نموده دنباله طبع مجلد اوّل از همان کتاب است که در سنوات‏ ۱۸۵۸-۱۸۸۸ میلادی بتوسط مستشرق معروف روسی برزین‏۱در سه جلد با سه جلد علیحده ترجمه روسی در پطرز بوزغ درنهایت دقت و صحت و ضبط و اتقان بطبع‏ رسیده است،و این قسمت مشتمل است بر تاریخ قبایل مختلفه مغول و اتراک و تاریخ‏ اجداد چنگیز خان و تاریخ مفصل و مبسوط خود چنگیزخان از ابتدا ولادت او تا حین وفات او،ولی بدبختانه این قسمت از جامع التواریخ یعنی آنچه برزین طبع نموده‏ مدتهای مدید است که از کبریت احمر نایاب‏تر و عزیز الوجودتر شده است و مطلقا و اصلا در هیچ جای دنیا بهیچ قیمتی نسخه از آن بدست نمی‏آید بطوریکه این نسخه چاپی بدون‏ هیچ اغراق از اصل نسخ خطی جامع التواریخ کمیاب‏تر شده است و حتی آنکه در کتابخانه عریض و طویل ملی پاریس و همچنین در اغلب کتابخانه‏های معروف اروپا مطلقا نسخه از آن موجود نیست،ایکاش اولیای دولت فعلی روسیه شوروی بفکر تجدید طبع این قسمت از جامع التواریخ که زنده کرده مستشرق شهیر مملکت خودشان است‏ می‏افتادند و باین طریق منتی بزرگ بر متتعبین تاریخ مغول نهاده کار آنها را بی‏نهایت‏ آسان‏تر می‏نمودند.

و ثانیا مدّت بیست و اند سال از حدود ۱۹۰۸ ببعد در اوقاتی که نویسنده این‏ سطور بقصد طبع و تصحیح تاریخ جهانگشای جوینی در پاریس اقامت داشته در تمام این‏ مدّت با مرحوم بلوشه محشور و معاشر بودم و از راهنمائیها و اطلاعات وسیع او در تاریخ مغول چه شفاها و چه از حواشی و تعلیقات او بر مجلد دوّم جامع التواریخ که آن‏ کتاب نیز در همان اوقات باهتمام او در تحت طبع بود و او اجزا متفرقه آن کتاب را قبل‏ از طبع نهائی دائما و بدون مضایقه در اختیار من مینهاد استفاده کامل مینمودم و آنمرحوم‏ با وجود اینکه مابین رفقا و همقطاران خود مشهور بسو خلق و سختی معاشرت بود معذلک با اینجانب درنهایت مهربانی و همراهی و ملایمت مانند یک رفیق شفیق صدیق از بذل هیچگونه مساعدتی در تسهیل جمیع وسائل طبع و تصحیح جهانگشای جوینی که‏ اینجانب مشغول بدان بودم چون تماس نزدیک با عین کار خودش در این موضوع یعنی طبع‏ جامع التواریخ داشت چه موضوع هر دو کتاب تاریخ مغول است مطلقا و اصلا کوتاهی‏ نمینمود و حتی بمن سپرده بود که هر وقت محتاج بکتابی میشدم برای تسریع عمل و عدم‏ تفویب وقت در حاضر کردن کتاب بتوسط مستخدمین کتابخانه که غالبا بواسطه تفتیش یک‏ کتاب مابین چندین ده هزار کتب دیگر مورث معطلی زیاد برای طالبین میشود بخود او شخصا رجوع کنم،و من با وجود نهایت خجالتی که از این کار یعنی از زحمت دادن مرد محترم فاضل عالمی مثل او و اتلاف وقت او داشتم ولی چون میدیدم که او این تقاضا را با نهایت صداقت و لطف و مهربانی از من کرده بود و حکایت تعارف و ظاهرسازی که‏ هیچ موضوعی مابین ما نداشت در میان نبود و بعلاوه برأی العین میدیدم که فی الواقع از کمک کردن بکسانی که بمساعدت او محتاج بودند قلبا خوشحال و مشعوف میشود لهذا با همه کراهت قلبی که ازین کار داشتم معذلک گاهگاه و مخصوصا در وقتیکه احتیاج مبرمی به‏ بیش از سه کتاب پیدا میکردم(چه برحسب مقررات داخلی کتابخانه در آن واحد دادن‏ بیشتر از سه عدد نسخه خطی بکسی ممنوع است)ناچار باو متوّسل میشدم و آنمرحوم‏ که خدایش از من جزای خیر دهاد و او را غریق رحمت واسعه خود گرداناد با آن مقام‏ شامخ در علم و فضل و رتبه ریاست در شعبه خود شخصا برمیخاست و بمخزن کتب میرفت‏ و خودش بدست خود کتب مطلوبه را در طرفه العین چون بجای هریک از آنها را در مخزن‏ وسیع کتب بخوبی میدانست و خودش یکیک آنها را معاینه و مطالعه نموده و فهرست کرده‏ بود برای من حاضر میکرد و مرا فی الواقع غریق خجالت و انفعال و رهین لطف و افضال‏ خود مینمود و من تا آخرین دقیقه عمر خود هیچوقت این مساعدتهای صادقانه او را در حق خویش فراموش نمیکنم و در آنا لیل و اطراف نهار همیشه آن قیافه مخصوص او با پیشانی گشاده و عینک یک چشم و ظاهری نسبه عبوس و باطنی باعلی درجه کریم و جوانمرد و خوش‏فطرت در نظرم مجسم است.

باری در آن اوقات که در پاریس بودم نتوانستم چنانچه قصد داشتم ترجمه احوال‏ فقید مرحوم را در مجله از مجلات فارسی که با هیچیک از آنها آشنائی نداشتم‏ منتشر سازم و طولی نکشید که بواسطه ظهور جنگ عالمگیر در اوایل سپتامبر ۱۹۳۷ مجبور شدم که با خانواده پاریس را ترک گفته بایران مراجعت نمایم و در اینجا در طهران‏ افسردگی خاطر و پریشانی حواس و سختی زندگی و سایر آلام و مصائب عمومی مسبب از جنگ که تمام دنیا را فراگرفته بود و بعلاوه موجود نبودن یک مجله ادبی لایق این اسم‏ در طهران مرا موقتا از آن خیال منصرف نمود تا این اواخر که مجله یادگار باهتمام دوست‏ دانشمند ارجمند من آقای عباس اقبال متعنا اللّه بطول بقائه تأسیس شد خواستم بخیال‏ دیرین خود صورت خارجی دهم و ترجمه احوال فقید مرحوم را در آن مجله منتشر سازم‏ ملتفت شدم که عکسی از آن مرحوم حاضر ندارم از اتفاقات حسنه در چند ماه قبل آقای‏ هانری کربن‏۱مستشرق فاضل فرانسوی که ایشان هم مانند مرحوم بلوشه از اجزا کتابخانه ملی پاریس میباشند برای مطالعه بعضی نسخ خطی که در کتابخانه‏های ایران‏ موجود است بطهران تشریف آوردند و من موقع را غنیمت شمرده از ایشان خواستار شدم که اگر ممکن است عکسی از مرحوم بلوشه همقطار ارشد ایشان برای ما از پاریس‏ بدست بیاورند و ایشان نیز بعادت مألوف خود با نهایت ملاطفت قبول این زحمت را فرموده بدون فوت وقت بکتابخانه ملی پاریس مکاتبه نموده عکسی از اواخر اوقات‏ عمر آن مرحوم که در این شماره بطبع رسیده است برای ما بدست آوردند،موقع را مغتنم‏ شمرده تشکرات صمیمی خود را از این همراهی خدمت ایشان اظهار میدارم. بنابراین اینجانب نیز چون شرایط را موجود و موانع را مفقود دید مقاله ذیل را که خلاصه از ترجمه احوال فقید مرحوم است ترتیب داده برای ادا عشری از اعشار و (۱)- Monsier Henri Corbinیکی از هزاران هزار حقوق آن فقید مرحوم بر ذمه خود در این مجله منتشر ساختم:

مرحوم گابریل ژزف ادگار بلوشه‏۱در روز ۱۲ دسامبر ۱۸۷۰ در شهر بورژ۲متولد گردید.دوره تحصیلات او با موفقیتهائی درخشان انجام یافت و چند بار در مسابقات و امتحانات باخذ جوایزی نایل آمد.

مرحوم بلوشه در ایام تحصیل استعدادی خاص برای فراگرفتن ریاضیات داشت‏ و با اینکه بعدها متوّجه تحصیل السنه و تاریخ و آثار قدیمه شده ذوق ریاضی را از دست‏ نداده بود و قدرت استدلال و منطقی که در تحقیقات خود در این رشته‏ها ظاهر میکرد نتیجه همین ذوق و استعداد ریاضی او بود.

بلوشه در مدرسه السنه شرقیه پاریس عربی عامیانه و فارسی را فراگرفت و در این‏ دو رشته باخذ تصدیقنامه موفق گردید،در ضمن مدرسه معارف عالیه دار الفنون پاریس‏۳ را هم تمام کرد و در آنجا مأمور دادن کنفرانسهائی شد و در سال ۱۸۹۵ در کتابخانه ملی پاریس در قسمت نسخ خطی قبول استخدام نمود و چهل سال تمام در همین قسمت‏ ابتدا بعنوان معاون کتابدار سپس کتابدار و از سال ۱۹۲۹ بسمت معاونت ریاست‏ کتابخانه بمطالعه و کار اشتغال داشت و در این مدت چند سالی نیز در مطبعه ملی تصحیح‏ نسخه‏هائی را که بزبانهای شرقی بطبع میرسد عهده‏دار بود و در تاریخ ۱۳ آوریل‏ ۱۹۲۸ بدریافت نشان«لژیون دنور»سرافراز گردید.

در ماه نوامبر ۱۹۳۵ بر اثر خستگی و کار زیاد متقاعد شد لیکن دوره راحت‏ او پس از این تاریخ زیاد طولی نکشید چه قریب بدو سال بعد یعنی در روز ۵ سپتامبر ۱۹۳۷(۱۴ شهریور ۱۳۱۶ شمسی یا ۲۹ جمادی الآخره ۱۳۵۶ قمری)این‏ دنیا را وداع گفت و دوستان خود را بفراق مبتلی ساخت.

آثاری که از مرحوم بلوشه باقی مانده و مجموعه آنها تنوّع و عمق و وسعت‏ دانش او را میرساند زیاد است و بهمین جهت تعداد آنها در اینجا برای ما ممکن نیست‏ و از آنها مقداری در مجلات متعدده فرانسه و خارجه منتشر شده و اهمّ این مجلات که مستشرق دانشمند مزبور در آنها مقالاتی نوشته بقرار ذیل است:

سالنامه‏های موزه گیمه بعنوان مجله تاریخ و مذهب-اسناد مربوط بمراکش- کتاب‏شناسی جدید-مجله آکادمی هی‏پن-مجله فرانسه برای نقل نقاشیهای نسخ خطی‏ مجله برلینگ‏تن-مجله صنایع مستظرفه-روزنامه آسیائی-موزئون-مجله آثار تاریخی- مجله انتقادی-مجله معرفت باحوال آشور و آثار تاریخی شرق-مجله شرق عیسوی- مجله شرق لاتینی-مجله کتابخانه‏ها-مجله تحقیقات مربوط بعالم یهود-مجله عالم‏ اسلامی-مجله تاریخی-مجله سامی-مجله ایتالیائی راجع بشرق-مجله سمی ناریوم‏ کنداکویانوم و غیرها.

غیر از مقالاتی که مرحوم بلوشه در این مجلات نوشته در تألیف بعضی از دایره المعارف‏ها و مجموعه‏ها نیز شرکت داشته چنانکه ای پاره‏ای از مقالات دایره- المعارف بزرگ فرانسه بقلم اوست و رساله‏ای را که بعنوان:«فهرست جغرافیائی بلاد ایران»در سال ۱۸۹۵ در پاریس جداگانه منتشر ساخته ابتدا برای مجموعه‏ای که‏ بنام:«مجموعه تحقیقات مربوط بزبان و آثار تاریخی مصر و آشور»در دوازده صفحه نوشته‏ بوده است همچنین مقاله‏ای از او در صورت مجلس شعبه علوم اخلاقی و تاریخی و زبانی آکادمی لین‏چین‏۱(جلد ششم قسمت اول،جلسه روز ۲۱ ژون ۱۹۲۵)بطبع‏ رسیده و مقاله‏ای نیز از او در کتابی که بیاد دستور جی صاحب کورستجی ار اشجی پاوری‏ در ژانویه ۱۹۳۴ نوشته شده انتشار یافته است.

از این مراتب گذشته مرحوم بلوشه بطبع و نشر یک عدّه از کتب مهم دست‏زده‏ که از آن جمله است:

۱-فرهنگ پاره‏ای از قسمتهای اوستا که دارمستتر۲منتشر کرده بود و این‏ فرهنگ که ۱۶۷ صفحه است در سال ۱۹۰۱ در آلانس‏۳چاپ شده.

۲-دیگر کتاب مآخذ شرقی منظومه«دیوین کمدی»دانته شاعر ایتالیائی در ۲۱۵ صفحه و شانزده صفحه مقدّمه(پاریس ۱۹۰۱) (۱)- Lineei

(۲)- Darmesleter

(۳)- Alencoh

۳-دیگر کتاب:«پرستش آفرودیت اناهیتا در میان عرب جاهلیت»،۵۵ صفحه‏ (پاریس ۱۹۰۲).

۴-دیگر:«تحقیق در باب صرف و نحو زبان پهلوی»در ۱۷۲ صفحه(پاریس‏ ۱۹۰۵).

۵-دیگر:«مقدّمه بر جامع التواریخ رشید الدین فضل اللّه»که در سال ۱۹۱۰

در ۳۹۸ صفحه در لندن در جز سلسله انتشارات اوقاف گیب بطبع رسیده.

۶-دیگر:«قسمتی از جامع التواریخ رشیدی یا تاریخ مبارک غازانی»متضمن‏ تاریخ جانشینان چنگیز تا هولاگو که در ۶۱۷ صفحه متن و ۷۰ صفحه ذیل در لندن‏ باز در جز همان سلسله انتشارات اوقاف گیب انتشار یافته.

۷-دیگر:«تاریخ سلاطنی ممالیک»تألیف مفضل بن ابی الفضائل،متن عربی و ترجمه فرانسه آن در مجله‏ای بنام پاترولوژیا اریانتالیس‏۱در سه شماره متضمن‏ ۷۷۲ صفحه.

۸-دیگر:«سفرنامه کاریلیه دوپی‏نون‏۲در مشرق زمین»که آنرا مرحوم بلوشه‏ در سال ۱۹۲۰ در ۳۲۲ صفحه در پاریس با حواشی تاریخی و جغرافیائی منتشر ساخته.

چون مرحوم بلوشه بالأختصاص ذوقی بمعرفت آثار قدمیه و نقاشیهای شرقی داشت‏ چند کتاب مهم در باب این رشته‏ها تألیف کرده مثل کتاب:«نقاشیهای نسخ خطی عربی‏ و فارسی و ترکی کتابخانه ملی پاریس»که در سال ۱۹۱۱ در ۳۱ صفحه با ۶۴ تصویر انتشار یافته،دیگر کتاب:«نقاشیهای نسخ شرقی کتابخانه ملی»که بقطع بزرگ در ۳۲۵ صفحه و ۸۶ تصویر در ۱۹۲۰ منتشر شده،دیگر کتاب تذهیب‏های نسخ خطی ترکی و عربی و فارسی کتابخانه ملی»در ۱۶۴ صفحه با ۱۲۳ تصویر که چهار عدد آنها رنگی است(پاریس ۱۹۲۶)،دیگر کتاب نقاشیهای شرقی مجموعه پودزی‏۳و فهرست اسامی چهار یادداشتی که‏ در باب نقاشیهای شرقی منتشر شده،»۱۷۷ صفحه و ۵۶ تصویر(ماکن و پاریس ۱۹۲۸)

دیگر:«نقاشی اسلامی»که آنرا از فرانسه پی نیون‏۴بانگلیسی ترجمه کرده و مرحوم‏ سردنی‏سن‏رس بر آن مقدّمه نوشته و در سال ۱۹۲۹ در ۱۲۴ صفحه با ۲۰۰ تصویر چاپی و عکسی در لندن منتشر شده،

دیگر:«شرح تصویر اسکندر در دریاهای شرقی»که از یکی از نسخ ترکی کتابخانه ملی‏ نقل و کار یکی از شاگردان بهزاد است(در دو صفحه با یک تصویر پاریس ۹۳۲)

اما کار مهمتر مرحوم بلوشه باین علت که در قسمت نسخه‏های خطی کتابخانه ملی‏ کار میکرد تألیف چند فهرست نفیس است از این نسخ مثل«فهرست نسخ عربی و فارسی‏ و ترکی مسیو شارل‏شفر»که دولت آنرا پس از مرگ او خریده بود در ۲۳۱ صفحه‏ (پاریس ۱۹۰۰).

دیگر:«فهرست نسخ زند و پهلوی و پارسی و فارسی مربوط بآئین زردشت»که‏ در ۱۳۲ صفحه بسال ۱۹۰۰ در بزانسن بطبع رسیده.

دیگر:«صورت و شرح نقاشیهای نسخ شرقی کتابخانه ملی»در ۲۷۸ صفحه‏ (پاریس ۱۹۰۰).

دیگر:«فهرست نسخ فارسی کتابخانه ملی»در چهار مجلد که جلد اول آن در سال ۱۹۰۵ و جلد آخر آن در ۱۹۳۴ انتشار یافته متضمن شرح و وصف ۲۴۸۱ نسخه فارسی‏ مجموع صفحات این چهار جلد بر ۱۷۴۰ صفحه بالغ است.

دیگر:«صورت کتب عربی مجموعه دکوردمانش»شامل ۲۳ صفحه که در ۱۹۰۶ در بزانسن بچاپ رسیده.

دیگر:«فهرست کتب عربی و فارسی و ترکی که مسیو دکوردمانش بکتابخانه ملی‏ هدّیه کرده»،در ۹۰ صفحه(پاریس ۱۹۰۹).

دیگر:«ملاحظاتی در باب نسخ فارسی و عربی مجموعه مارتو»که در ضمن‏ مجموعه‏ای‏۱بسال ۱۹۲۳ بچاپ رسیده.

دیگر:«فهرست نسخ عربی کتابخانه ملی که بین سنوات ۱۸۸۴ و ۱۹۲۴ تحصیل‏ شده بوده است»شامل ۴۲۴ صفحه متن و ۱۱ صفحه مقدمّه(پاریس ۱۹۲۵).

دیگر:«فهرست نسخ ترکی کتابخانه ملی»در دو جلد مجموعا دارای ۷۱۴ صفحه‏ (پاریس ۱۹۳۲-۱۹۳۳).

گذشته از اینها مرحوم بلوشه در سال ۱۹۲۵ نسخ خطی شرقی را که در (۱)-مجموعه Sotiees et Exraitsجلد شصت و یک صفحه ۹۱-۳۹۸٫نمایشگاه بین المللی پاریس در این سال بمعرض تماشا گذاشته شده بود و بعد فهرستی از آن منتشر شد درضمن آن معرّفی کرده است.

این جمله که ذکر شد محصول کار دانشمندی است که بوسیله آنها در ایام حیات خود چه در فرانسه چه در خارج مورد تعظیم و احترام بوده و پس از او نیز هرکس با علوم و ادبیات‏ شرقی سروکار داشته باشد نام او را در خاطر خود جاوید خواهد داشت.

ذکر مرحوم بلوشه نه تنها بر اثر هنر و کارهای او مخلد خواهد ماند بلکه دوستان‏ او هیچگاه مقامات علمی و اخلاقی و صحبت شیرین و حاضر جوابیهای بجا و دستورات‏ قاطع و فکر روشن و خاطر تیزبین و پیشگوئیهای او را غالبا درست درمی‏آمد فراموش‏ نخواهند کرد.

اگرچه مرحوم بلوشه بظاهر تند و تلخ بود لیکن باطنا قلبی حساس و پر از لطف‏ و مهربانی داشت و خوبیهائی که از او صادر شده فراوان است.

در حدود ری یکی دیوانه بود                  سال و مه کردی به سوی دشت گشت
در تموز و دی به سالی یک دو بار           آمدی در قلب شهر از طرف دشت
گفتی ای آنان کتان آماده بود                زیر قرب و بعد ازین زرینه طشت
قاقم و سنجاب در سرما سه چار           توزی و کتان به گرما هفت و هشت
گر شما را با نوایی بد چه شد              ورچه ما را بود بی‌برگی چه گشت
راحت هستی و رنج نیستی                بر شما بگذشت و بر ما هم گذشت

(انوری)

منبع: مجله یادگار ، خرداد ۱۳۲۵ – شماره ۲۰

محمد قزوینی

میرزا احمد نیریزی

اشاره:

میرزا احمد نیریزی (زنده در ۱۱۵۱ق)، از خوشنویسان قلم نسخ ایران. در منابع از استاد و شاگرد مستقیمی برای وی یاد نشده است. تذکره‌نویسان شهرت او را در خوشنویسی نسخ به پایه میر عماد در قلم نستعلیق، و درویش عبدالمجید طالقانی در شکسته‌نویسی می‌دانند. آثار وی جنبه مذهبی داشته و بسیاری از آنها در کتابخانه‌ها و موزه‌ها نگهداری می‌شود. درباره محل درگذشت وی اختلاف وجود دارد، اما انجمن ملی آثار ایران در زادگاهش -نیریز- بنای یادبودی برای وی به پا داشته است.

پدر و ولادت

وی در صحیفه سجادیه‌ای که در سال ۱۰۸۷ق کتابت کرده و نخستین اثر شناخته شده او به شمار می‌آید، نام پدرش را سلطان محمد و لقبش را شمس الدین و خود را با لقب فخرالدین می‌خواند.[۱] وی در محله سادات نیریز زاده شد، اما تاریخ تولد او معلوم نیست. با توجه به آثار موجود او که برخى متعلق به اواخر قرن یازدهم قمرى است، مى‌‏توان ولادت او را در نیمه دوم سده یازدهم حدس زد. برخى تولد او را در ۱۰۶۷ق گفته‌اند که مأخذى براى آن ذکر نشده است.[۲]

زندگی

با آنکه بخش اصلی زندگی او در قرن۱۲(قمری) سپری شده اما منابع نوشته شده در این سده هیچ‌گونه آگاهی از زندگی او به دست نمی‌دهند.

برای نخستین بار میرزای سنگلاخ در تذکره الخطاطین زندگی‌نامه‌ای از او آورده، که مایۀ کار تمامی تذکره‌نویسان پس از او قرار گرفته است. وی چون دیگر خوشنویسان او را «قبله الکُتّاب» خوانده، و در خوشنویسی، شاگرد محمد صادق ارجستانی دانسته است.[۳] در حالی‌که پس از سلطانعلی مشهدی (د ۹۲۶ق) هیچ یک از خوشنویسان را به این لقب نخوانده‌اند و در هیچ یک از منابع سدۀ ۱۲ق به بعد که شرح حال محمدصادق ارجستانی (د۱۱۳۴ ق) در آنها آمده یادی از خوشنویسی وی نشده است.[۴]

احمد نیریزی:

بدین امید نوشتم کلام حضرت دوست                               که روز حشر به دستم جز این سخن ندهند

به گفتۀ میرزای سنگلاخ، احمد نیریزی به محمد ابراهیم قمی پیوست و در مکتب او به فراگرفتن خوشنویسی پرداخت و پس از مرگ استاد از قم به نیریز رفت و چندی در آنجا به سبک استاد به کتابت پرداخت و سپس شیوه‌ای نو و برتر از استاد در قلم نسخ ابداع کرد[۵]اما این بخش از گزارش او با زنده بودن محمد ابراهیم قمی تا ۱۱۱۸ق سازگار نیست.[۶]و آثار بسیاری از احمد به شیوۀ نوی که او می‌گوید، در دست است که پیش از این تاریخ در اصفهان نوشته شده است.[۷]افزون بر آن درگذشت محمد ابراهیم در قم صحیح نیست. بلکه شواهدی از اقامت او در اصفهان موجود است از آن جمله آثاری که برای شاه سلیمان صفوی نوشته است.[۸] [۹] گذشته از این دو اثر قرآنی از وی باقی است که در سال ۱۱۱۷ ق -یکسال پیش از آخرین اثرش- در اصفهان کتابت شده است [۱۰]، از سویی، میرزای سنگلاخ در زندگی‌نامه محمد ابراهیم هیچ اشاره‌ای به شاگردی احمد نزد وی نمی‌کند.[۱۱]

در برخی از منابع معاصر آمده که احمد نیریزی از روی خطوط علاءالدین تبریزی مشق بسیار کرده است[۱۲]از این نوشته چنین برداشت می‌شود که علاءالدین را باید استاد غیر مستقیم او دانست. این اندیشه از آنجا سرچشمه گرفته که احمد در چند اثر خود از علاءالدین تبریزی با عنوان استاد یا استادی یاد می‌کند.[۱۳][۱۴]باید گفت به کاربردن نام استاد یا استادی به همراه نام خوشنویسان متقدم برای احترام به پیشگامی آنهاست. نه معنای استادی مستقیم؛ زیرا احمد نیریزی نمی‌توانسته است از نظر زمانی شاگرد علاءالدین تبریزی باشد.[۱۵]

درگذشت و آرامگاه

از سالهای پایانی زندگانی و تاریخ وفات میرزا احمد هیچ اطلاعی در دست نیست. برخی تاریخ وفاتش را ۱۱۵۵ق دانسته‌اند. واله داغستانی در تذکره الریاض الشعراء که در سال ۱۱۶۱ق تالیف کرده او را میرزا احمد خوانده است.که می‌بایست بین دهه ۵۰ تا ۶۰ درگذشته باشد.

محل دفن او را به اختلاف ذکر کرده‌اند. سنگلاخ آرامگاه او را در کربلا دانسته در حالی‌که بعضی دیگر مدفن او را در زادگاهش نیریز گفته‌اند. جلال الدین همایی اطلاعات دقیق تری در کتاب تاریخ اصفهان به دست داده است. او مدفن میرزا احمد را در بقعه درب امام در اصفهان دانسته و گفته است که فعلا اثری از آن دیده نمی‌شود اما قطعی است که میرزای نیریزی در همین مقبره به خاک سپرده شده است.

بنای یادبودی در زادگاهش نی ریز برپا داشته‌اند. این بنا در قبرستان میرشهاب الدین احمد در محله سادات واقع است. برخی آنجا را مدفن وی دانسته‌اند و حتی اخیراً سنگ قبری نیز برای آن تهیه شده و در آنجا قرار داده شده است.

در سال ۱۳۹۰ش در آنجا کنگره‌ای در برزگداشت او برگزار شد.[۱۶]

جایگاه در خوشنویسی قلم نسخ

شهرت احمد نیریزی در خوشنویسی نسخ به پایۀ میر عماد در قلم نستعلیق، و درویش عبدالمجید طالقانی در شکسته نویسی است. همۀ تذکره نویسان قرن‌های ۱۳ و ۱۴ ق به این شهرت اشاره دارند. با این تفاوت که برخی او را بی‌همتا دانسته‌اند. و کسی را همپایۀ او در کتابت نسخ نمی‌شناسند.[۱۷]گاهی نیز این فراتر رفته، سیر تکامل قلم نسخ را در خط او پایان می‌بینند.[۱۸] برخی نیز در حالی که بر شهرت بی مانند او گواهی می‌دهند، شماری از پیروان شیوۀ او را در خوشنویسی قلم نسخ همپایه و گاه برتر از او می‌شمارند.[۱۹]

در قرن‌های ۱۱ و ۱۲ ق قلم نسخ به دست استادان نامور و گمنامی چون محمد ابراهیم قمی (زنده در ۱۱۱۵ق)، عبدالله محمد حسن یزدی (زنده در ۱۱۰۳)، محمد حسن کازرونی (زنده در ۱۱۱۰ق) و دیگران رونق تازه‌ای گرفت و احمد نیریزی آن را به اوج کمال رساند. به گونه‌ای که شمار بسیاری از خوشنویسان این قلم از روزگار زندگی وی تا قرن ۱۴ از او پیروی کره‌اند. برتر شمردن خوشنویسی چون میرزا عبدالعلی یزدی (کوکب) بر احمد[۲۰]، یا ترجیح دادن محمد محسن اصفهانی بر او، خالی از گزافه نیست.[۲۱]

هیچ یک از خوشنویسانی چون محمد محسن اصفهانی، عبدالله عاشور، عبدالعلی خراسانی، احمد شاملو، وصال شیرازی، علی عسکر ارسنجانی به عنوان شاگرد مستقیم احمد نبوده، اما همۀ آنها کوشیده‌اند که به شیوۀ او پدید آورند، با این همه مقام دست نیافتی وی به ویژه در نسخ کتابت جلی همچنان دست نخورده بر جا مانده است. از میان تذکره نویسان و تاریخ خط نویسان تنها بیانی او را در ردۀ خوشنویسان نستعلیق و شکسته نیز به شمار آورده است.[۲۲]

آثار

میرزای سنگلاخ نوشتن ۹۹ تا ۱۲۰ قرآن و ۷۷ جلد صحیفه و تعدادی بیرون از آمار و شمار مرقع و اوراق به او نسبت می‌دهد.[۲۳] فرهاد میرزا معتمد الدوله از بیاض بسیار بزرگی نام می‌برد که احمد آثار خود را در آن با ذکر تاریخ و نام کسانی که آثار برای آنها نوشته شده بوده، به ثبت می‌رسانده است. به گفتهۀ وی چند برگی از آن بیاض از دستبرد کسانی که به آن دسترسی داشته‌اند مصون مانده است که وی آثاری شامل ۹ قرآن و ۵ کتاب دعا از آن نقل می‌کند.[۲۴]

برخی از تذکره نویسان[۲۵] با تأثیرپذیری از میرزای سنگلاخ شمار قرآن‌های نوشته شده به دست او را بیش از هر خوشنویس دیگری می‌دانند، در حالی‌که شمار قرآن‌های شناخته شده‌ای که در نسبت آنها به احمد جای تردید نیست، به ۱۰ نسخه هم نمی‌رسد، در حالی‌که از خوشنویس همزمان او محمد ابراهیم قمی، قرآنی کتابت شده به ۱۰۸۷ق در دست است که بیست و هشتمین قرآن نوشتۀ شدۀ اوست.[۲۶] اما مجموعۀ آثار بازماندۀ منسوب به احمد را می‌توان، بیشتر از آثار هر خوشنویس دیگری دانست، برخی اسباب این فزونی عبارتند از:

  1. وجود نسخه‌های مجعول و ساختگی، و ثبت شدن آثار خوشنویسان دیگر به نام او[۲۷]
  2. پشتیبانی مادی و معنوی شاه سلطان حسین و درباریان او.[۲۸]

نسخ خطی

  1. صحیفه سجادیه، اندازه : بغلی (۵×۹/۵)، سال: ۱۰۸۷ق، محل نگهداری: کتابخانۀ کاخ، موزه گلستان، شماره:۱۱۰۹ ، قلم: نسخ غبار خوش، توضیحات: ۲۱۶ صفحه هر صفحه ۱۶ سطر، جلد مقوایی عمل ابوالقاسم موسوی حسینی ۱۲۵۲ق[۲۹].
  2. صحیفه سجادیه، اندازه: وزیری (۱۴/۵×۲۳/۳)، سال:۱۰۹۶ق، محل نگهداری: کتابخانۀ کاخ، موزه گلستان، شماره: ۱۱۹۳ ، قلم: نسخ، کتابت عالی و نستعلیق خوش به شنگرف ، توضیحات: ۳۸۴ صفحه هر صفحه ۸ سطر دعا و ۸ سطر ترجمه فارسی[۳۰]
  3. دعای کمیل، اندازه: جانمازی (۱۰×۱۶) ، سال: ۱۱۰۷ ق،  محل نگهداری: کتابخانۀ کاخ، موزه گلستان، شماره: ۲۰۹۲ ،  قلم:نسخ، کتابت عالی و نستعلیق ، توضیحات:۵۰ صفحه هر صفحه ۶ سطر دعا و ۶ سطر ترجمه فارسی[۳۱]
  4. سوره یس و تعقیبات نماز، نیم‌ربعی (۱۱×۱۷/۹)،۱۱۱۰ ق ،کتابخانۀ کاخ، موزه گلستان، ۱۱۵۶،نسخ، کتابت ممتاز ،۱۰۲ صفحه هر صفحه ۹ سطر، نسخه در تملک شاه طهماسب ثانی بوده است.[۳۲]
  5. مجموعۀ ادعیه، وزیری (۲۰×۱۳) ،۱۱۱۶ق ، کتابخانۀ مدرسۀ عالی سپهسالار (شهید مطهری) ، ۱۱۱۸،نسخ کتابت ممتاز، ۲۸ صفحه هر صفحه ۷ سطر، ظاهرا میرزای سنگلاخ لقب قبله الکتاب را از یاداشت احمد شاملو در پشت صفحۀ نخست همین نسخه برگرفته است.[۳۳]
  6. قرآن ، رحلی‌کوچک (۴۰×۲۵)، شعبان ۱۱۱۷ق ،کتابخانۀ کاخ-موزه گلستان، ۶۴۸ ، نسخ کتابت جلی ممتاز تمام اوراق متن و حاشیه شده، ۶ صفحه پایان نسخه حاوی دو دعای ختم تلاوت به قلم‌های نسخ و رقاع کتابت ممتاز، برای محمد ابراهیم بیک یوزباشی کتابت شده است. نسخه در روزگار فتحعلی شاه قاجار به ۱۲۱۸ق تذهیب و تجلید شد.[۳۴] این قرآن در ۱۳۴۴ش به وسیلۀ سازمان اوقاف در تهران چاپ عکسی شد و صحیفۀ شماره ۳ از فهرست‌های فرهاد میرزاست.[۳۵]
  7. قرآن ، وزیری‌بزرگ (۲۱/۵×۳۲/۵)،۱۱۲۲ق ، کتابخانۀ شمارۀ ۱ مجلس شورای ،۱۹۷۰، نسخ کتابت جلی ممتاز ۲ صفحه آغاز حاوی وقف نامه‌ای به قلم رقاع ممتاز مبنی بر وقف قرآن برای حضرت مهدی(ع) از سوی محمد تقی خان بیگلربیگی یزدو ۲ صفحۀ بعد وقف نامۀ پسر او عبدالرضاخان به تاریخ ۱۲۴۵ق به قلم نستعلیق و در پایان نسخه دعای پس از تلاوت به قلم نسخ محمد هاشم به تاریخ ۱۲۰۰ق.[۳۶]
  8. قرآن ، رحلی‌کوچک (۳۷×۲۴/۵) ،۱۱۲۴ق ، کتابخانۀ کاخ- موزه گلستان ،۱۰۵۶ ، نسخ کتابت جلی ممتاز ، این قرآن به دستور شاه سلطان حسین صفوی نوشته شده است، خواص سور به قلم شکسته نستعلیق خوش در حاشیه، نشانه های جزوها به شکل ترنج مذهب و در صفحۀ روبه روی آن ترنج‌های همانند شامل نام فتحعلی شاه به قلم ثلث زرین بر زمینۀ لاجوردی ساخته‎اند. نسخه فاقد جلد است. فرهاد میرزا در فهرست آثار احمد از این قرآن نام برده است.[۳۷]
  9. قرآن ، وزیری‌بزرگ (۲۰×۳۲/۸) ، ۱۱۲۵ق ، کتابخانه چستر بیتی، ۱۵۶۱، نسخ کتابت جلی ممتاز، صفحۀ آغاز نسخه شامل فهرست سور، سر لوح‌ها و نشان‌ها و سر سوره ها مذهب مرصع عالی، بین سطرها طلااندازی شده، مذهِّب عبدالله بن مطلب مستوفی شیرازی، جلد تیماج ضربی با نقوش طلایی[۳۸]
  10. ادعیه، وزیری‌کوچک (۲۰×۱۲/۵) ،۱۱۳۰ق ، کتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار ،۹۸۱ ، نسخ کتابت عالی و ترجمه به قلم نستعلیق به شنگرف ، تمام نسخه متن و حاشیه و جدول کشی شده است.[۳۹]
  11. قرآن ، رحلی (۲۲×۳۵)، ۱۱ رمضان ۱۱۳۱ق، موزۀ ملی ایران، ۸۳۸۱ ، نسخ کتابت جلی ممتاز، دو صفحه آغاز دو شمسۀ مذهب دور اسامی ۱۴ معصوم (ع)، به دستور محمدقلی خان بیگدلی شاملو نوشته شده است.
  12. قرآن ، وزیری (۱۴/۵×۲۳/۵)، ۱۱۳۸ق، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی،۳۹۴۳ ، نسخ ، این نسخه در ۱۳۳۲ش به ابن مسعود پادشاه عربستان سعودی هدیه شد.[۴۰]
  13. دعای کمیل، بیاضی (۱۰×۲۲)، ۱۱۳۹ق، کتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار،۹۹۵، نستعیلق شکسته خوش،۴۴ صفحه هر صفحه ۹ سطر [۴۱]
  14. دوازده امام از خواجه نصیر الدین طوسی و دعای اربع عشر ، رحلی (۳۴/۵×۲۲/۵)، ۱۱۴۱ق و ۱۱۳۲ق، کتابخانه کاخ-موزه گلستان،۱۰۸۲، نسخه دوازده امام به قلم نسخ کتابت جلی عالی و ترجمه به قلم نستعلیق و نسخه دعای اربع عشر به قلم نسخ کتابت جلی ممتاز با ترجمه فارسی به قلم نستعلیق این نسخه برای سپاس از حاجی محمد صراف نوشته شده است.
  15. دعای احتجاب، وزیری (۱۴×۲۲)، ۱۱۴۳ق، کتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار،۱۱۱۳، نسخ کتابت جلی ممتاز،۱۲ صفحه هر صفحه ۹ سطر[۴۲]
  16. دعای ایام هفته، جانمازی (۱۰×۱۶/۵) ، ۱۱۴۴ ق، کتابخانۀ مدرسه سپهسالار، ۱۱۴۳، نسخ کتابت ممتاز، ۱۲ صفحه هر صفحه ۷ سطر [۴۳]
  17. سوره یس و ادعیه، وزیری (۱۵×۲۴/۵)، سنه۱۱۴۶ ق،کتابخانۀ مدرسه سپهسالار،۳۴ ،۱۵۰ صفحه هر صفحه ۱۱ سطر.[۴۴]
  18. ادعیه،وزیری‌کوچک (۲۰/۵×۱۳) ، ۱۱۴۹ ق، کتابخانۀ مدرسه سپهسالار، ۵۲ ،نسخ کتابت خفی متوسط ، به درخواست شاه وردی بیک نوشته شده.[۴۵]
  19. دعای صباح، وزیری (۲۵×۱۵/۵)، شوال ۱۱۵۱ق، کتابخانۀ مدرسه سپهسالار ۱۰۹۰،نسخ ،کتابت برای میرزا صدرالدین محمد نوشته شده است.[۴۶]
  20. سور و ادعیه، وزیری (۲۳×۱۴/۵)، ۱۱۵۱ق، کتابخانۀ ملی تهران ،۹۸۵ف، نسخ، کتابت خفی متوسط،۹۰ برگ هر صفحه ۹ سطر [۴۷]

مرقعات و قطعات

  1. مرقعی با ۲۴ رقعه، به قلم نسخ کتابت ممتاز که از ۱۱۱۵ق آغاز شده و در ۱۱۳۴ق پایان یافته است. و با شمارۀ ۱۵۲۸ در کتابخانۀ ملی تهران نگهداری می‌شود.[۴۸]
  2. مرقعی با ۳۲ رقعه، به قلم نسخ کتابت ممتاز دربردارندۀ قصیدۀ میمیۀ کتابت شده برای سید مرتضی در ۱۱۲۱ق، به شمارۀ ۱۵۶۲ در کتابخانه ملی تهران.[۴۹]
  3. مرقعی دربردارندۀ ۵۰ رقعه، در ۱۱۲۲ و ۱۱۳۰ق، بخشی از سوره‌های آل عمران و اعراف و نسب حضرت رسول (ص)، به شمارۀ ۱۵۶۱ در کتابخانه ملی تهران.[۵۰]
  4. شماری قطعۀ کتابت شده در ۱۱۰۸ تا ۱۱۴۸ق که بیشتر در کتابخانه‌های ایران و دیگر کشورهای جهان، موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی نگهداری می‌شود.[۵۱]

احمد نیریزی:

کفر ایمان را هم اندر تیرگی هم در صفا                               نیست دارالملک جز رخسار و زلف مصطفی

دیگر آثار

  1. وقف نامۀ موقوفات شاه سلطان حسین صفوی، به شمارۀ ۵۸۳۲ در کتابخانۀ آستان قدس رضوی.[۵۲][۵۳]
  2. لوحه‌های آیه الکرسی در ۱۱۲۷ق.[۵۴]
  3. کتیبه‌هایی که بر جلد برخی از نسخه‌های کتابت کردۀ یا دیگر خوشنویسان نوشته است. برخی از این آثار عبارتند از:
  4. کتیبه‌ای بر حاشیۀ جلد نسخه‌ای سوره یس، به شمارۀ ۹۸۵ ف در کتابخانۀ ملی ایران.
  5. کتیبه‌ای، در وصف علی (ع)، در ۱۱۲۰ق و به شمارۀ ۲۱۲۶ در کتابخانۀ کاخ -موزه گلستان[۵۵]
  6. کتیبۀ روایتی از رسول اکرم(ص)، بر نسخه‌ای از مناجات خواجه عبدالله انصاری به خط میر عماد سیفی حسنی، در ۱۱۲۷ق و به شمارۀ ۱۹۰۱ در کتابخانه ملی ایران.
  7. کتیبه ای با قلم نسخ، با سفیداب بر حاشیۀ جلد روغنی یک نسخه کتاب دعا با رقم و تاریخ ۱۱۳۲ق [۵۶]
  8. کتیبه‌ای در ۱۱۴۴ق.[۵۷]
  9. کتیبه‌ای به قلم نسخ خوش بر حاشیۀ جلد یک نسخه یس و ادعیه با در ۱۱۴۶ق، به شمارۀ ۳۴ در کتابخانۀ کاخ- موزه گلستان.[۵۸][۵۹]

منابع بیشتر

کتاب تاریخ و فرهنگ نیریز: در این اثر دربارۀ استاد احمد نیریزی، زندگی نامه و آثارش توضیح داده شده است.[۶۰]

پی نوشت:

۱.نیریزی، صحیفه سجادیه؛ نک آثار نسخ خطی در همین مقاله، شماره ۱

۲.شرح احوال و زندگانى میرزا احمد نیریزى

۳.میرزای سنگلاخ ج۲، ص۳۹۲-۳۹۳

۴.نک حزین، ۴۷-۴۸؛ مدرس، ج۱، ص۱۰۴-۱۰۵؛ مهرآبادی، ج۲، ص۳۱۲-۳۱۵

۵.نک حزین، ۴۷-۴۸؛ مدرس، ج۱، ص۱۰۴-۱۰۵؛ مهرآبادی، ج۲، ص۳۱۲-۳۱۵

۶.بیانی، احوال، ج۴، ص۱۲۸

۷.نک: بخش آثار در همین مقاله

۸.گلچین، ص۲۳۹-۲۴۰

۹.بیانی، احوال، ج۴، ص۱۲۸

۱۰.گلچین، ص۲۶۴-۲۶۷

۱۱.میرزای سنگلاخ، ج۲، ص۴۰۸-۴۲۴

۱۲.بیانی، کارنامه، ص۲۶۹

۱۳.بیانی، کارنامه، ص۵۴۹

۱۴.آتابای، فهرست کتب، ص۵۲۶

۱۵.شرح احوال و زندگانى میرزا احمد نیریزى

۱۶.کنگره بزرگداشت میرزا احمد نیریزی

۱۷.میرزای سنگلاخ، ج۲، ص۳۹۴؛ فسایی، ج۲، ۱۵۶۸

۱۸.حبیب همانجا؛ ایرانی، ص۱۳۴-۱۳۵

۱۹.هدایت، ج۱۰، ص۱۳۴

۲۰.هدایت، ج۱۰، ص۱۳۴

۲۱.فرصت، ص۲۴۹

۲۲.احوال، ج۴، ص۳۰،۴۳۱

۲۳.میرزای سنگلاخ، ج۲، ص۳۹۷،۳۹۹-۴۰۰

۲۴.فرهاد میرزا معتمد الدوله، ص۴۹-۵۰

۲۵.حبیب، ص۵۹

۲۶.گلچین، ص۲۴۱

۲۷.برای اطلاع از آثار منسوب و مجعول احمد نیریزی

۲۸.بیانی، احوال، ج۴، ص۲۶

۲۹.احوال، ج۴، ص۳۱؛ آتابای، فهرست کتب، ص۷۰۱-۷۰۲

۳۰.بیانی، خط، ج۴، ص۲۱؛ آتابای فهرست کتب، ص۶۹۴-۶۹۶

۳۱.بیانی، خط، ج۴، ص۲۱؛ آتابای فهرست کتب، ص۴۶۳-۴۶۴

۳۲.آتابای فهرست کتب، ص۶۹۴-۶۹۶

۳۳.ابن یوسف، ج۱، ص۶۲-۶۳

۳۴.بیانی، راهنمای، ۷۲-۷۳، تصویر ۳۵؛ فهرست نمونه، ص۱۶، ۷۳؛ آتابای، فهرست قرآن‌ها، ۱۳-۱۵

۳۵.بحرالعلومی، ص۶۲۷

۳۶.اسلامی شورا، ج۲، ص۱-۲

۳۷.بیانی، احوال، ج۴، ص۲۰؛ آتابای، فهرست کتب، ص۲۶۹-۲۷۵؛ فرهاد میرزا، ص۴۹

۳۸.آربری، ص۵۴؛ لوحه‌های ۵۷ و ۵۸؛ جیمز، ص۸۶

۳۹.ابن یوسف، ج۱، ص۵۴

۴۰.شورا، ج۲، ص۱ و یاداشت حاشیۀ همان صفحه از مدیر کتابخانه

۴۱.ابن یوسف، ج۱، ص۲۷-۲۸

۴۲.ابن یوسف، ج۱، ص۵۴

۴۳.آتابای، فهرست کتب، ص۳۶۲-۳۶۳

۴۴.بیانی، ج۴، ص۲۳؛ آتابای، فهرست کتب، ص۶۴۳-۶۴۴

۴۵.بیانی، احوال، ج۴، ص۲۳؛ آتابای، فهرست کتب، ص۵۲۱-۵۲۲

۴۶.بیانی، خط، ج۴، ص۲۲؛ آتابای، فهرست کتب، ۴۳۴-۴۳۵

۴۷.بیانی، خط، ج۴، ص۲۹؛ ملی، ج۲، ص۵۴۰

۴۸.بیانی، احوال، ج۴، ص۲۶؛ آتابای، فهرست مرقعات، ص۲۵-۲۶

۴۹.بیانی، احوال، ج۴، ص۲۶؛ قس: آتابای، فهرست مرقعات، ص۱۴۲-۱۴۳

۵۰.بیانی، احوال، ج۴، ص۲۶؛ آتابای، فهرست مرقعات، ص۲۴۳-۲۴۴

۵۱.مرقعات و قطعات(اثر میرزا احمد نیریزی)

۵۲.بیانی، احوال، ج۴، ص۲۸

۵۳.آثار متفرقه و وقف نامه های میرزا احمد نیریزی

۵۴.جابری، ص۳۳۴؛ مهرآبادی، ج۲، ص۳۵۰

۵۵.آتابای، فهرست کتب، ص۱۰۶۴

۵۶.نصیری، ج۳، ص۲۰۱۶

۵۷.کریم زاده، ج۱، ص۶۱

۵۸.آتابای، فهرست مرقعات، ص۶۴۴

۵۹.کتیبه ها(اثر میرزا احمد نیریزی)

۶۰.میرزا احمد نیریزی توانا‌ترین خوشنویس خط نسخ

منابع

۱.منبع مقاله: دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج۷، ص۱۰۰-۱۰۸، با تلخیص.

۲.آتابای، بدری، فهرست قرآن های خطی کتابخانۀ سلطنتی، تهران، ۱۳۵۱ش.

۳.آتابای، بدری، فهرست کتب خطی کتابخانۀ سلطنتی، تهران، ۱۳۵۲ش.

۴.آتابای، بدری، فهرست کتابخانۀ مدرسۀ عالی سپهسالار، تهران، ۱۳۱۳-۱۳۱۵ش.

۵.ایرانی، عبدالحمید، پیدایش خط و خطاطان، مصر، ۱۳۴۵ق.

۶.بحرالعلومی، حسین، کارنامۀ انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۵ش.

۷.بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران، ۱۳۵۸ش.

۸.بیانی، مهدی، خط، ایرانشهر، تهران، ۱۳۴۲ش.

۹.بیانی، مهدی، راهنمای گنجینۀ قرآن، تهران، ۱۳۲۸ش.

۱۰.بیانی، مهدی،فهرست نمونه خطوط خوش کتابخانۀ شاهنشاهی، ایران، تهران، ۱۳۲۹ش.

۱۱.بیانی، مهدی،کارنامۀ بزرگان ایران، تهران، ۱۳۴۰ش.

۱۲.جابری انصاری، حسن، تاریخ اصفهان و ری، اصفهان، ۱۳۲۱ش.

۱۳.جواهر کلام، عبدالعزیز، فهرست کتابخانۀ عمومی معارف، تهران، ۱۳۱۳ش.

۱۴.حبیب اصفهانی، خط و خطاطان، قسطنطنیه، ۱۳۰۵ق.

۱۵.حزین محمد علی، تاریخ، اصفهان، ۱۳۳۲ش.

۱۶.سپهر، هدایت، تذکره خوشنویسان، تهران، یساولی، شورا، خطی.

۱۷.فرصت، محمد نصیر، آثار العجم، تهران، ۱۳۵۳ش.

۱۸.فرهاد معتمدالدوله، زنبیل، تهران، ۱۳۱۸ش.

۱۹.فسایی، میرزاحسن، فارسنامۀ ناصری، تهران، ۱۳۶۷ش.

۲۰.کریم زاده تبریزی، محمد علی احوال و آثار نقاشان قدیم ایران، لندن، ۱۳۶۳ش.

۲۱.گلچین معانی، احمد، راهنمای گنجینۀ قرآن، مشهد، ۱۳۴۷ش.

۲۲.مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانه الادب، تهران، ۱۳۶۹ش.

۲۳.مرکزی، خطی.

۲۴.ملی، خطی.

۲۵.مهرآبادی، ابوالقاسم، آتشکده اردستان، تهران، ۱۳۳۴ش.

۲۶.میرزای سنگلاخ، تذکره الخطاطین، استانبول، ۱۲۹۵ق.

۲۷.نصیری امینی، فخرالدین، گنجینۀ خطوط، تهران، ۱۳۶۷ش/۱۴۰۹ق.

۲۸.هدایت، رضاقلی، روضه الصفای ناصری، قم، ۱۳۳۹ش.

     منبع: ویکی شیعه

کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی

کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی،در شهر قم، بزرگترین کتابخانه نسخه‌های خطی ایران و سومین مجموعه نسخه‌های خطی در جهان اسلام به شمار می‌رود. تعداد نسخه‌های خطی این کتابخانه در سال ۱۳۹۳ش، ۶۰۰۰۰ عنوان، مشتمل بر بیش از ۳۱۰۰۰ جلد بوده است. مرقد آیت الله مرعشی نجفی در قسمت ورودی این کتابخانه قرار دارد.

تاریخچه

هسته اولیه این کتابخانه هنگامی که آیت الله مرعشی نجفی در حوزه علمیه نجف به تحصیل اشتغال داشت شکل گرفت. عدم تمکن مالی و رقیبان قدرتمندی که میراث فرهنگی اسلامی را از کشورهای اسلامی خارج می‌ساختند، دو مشکل اساسی بر سر راه وی بود. حتی آیت الله مرعشی نجفی روزی بر سر خرید یک نسخه خطی با نماینده کنسول انگلیس در عراق درگیر شد و شبی را در زندان سپری نمود. وی با انجام نماز و روزه استیجاری، حذف یک وعده غذای روزانه، کاستن بخشی از مخارج زندگی و کار شبانه در کارگاه‌های برنج‌کوبی در نجف‌اشرف پس از فراغت از درس و بحث به جمع‌آوری میراث و ذخایر اسلامی پرداخت و سرانجام به مجموعه‌ای نفیس از نسخه‌های خطی و کتاب‌های چاپی نایاب دست یافت.

با مهاجرت آیت الله مرعشی نجفی از عراق به ایران در سال ۱۳۴۲ق، مجموعه‌های فراهم شده نیز به ایران انتقال یافت و در منزل شخصی خویش به نگهداری از آنها پرداخت و به جمع‌آوری دیگر نسخه‌های نفیس همّت گمارد. در همان دوران استادان مشهور دانشگاه به قم می‌آمدند و از نسخه‌های نفیس موجود در منزل وی که در هیچ کتابخانه‌ای یافت نمی‌شد بهره می‌گرفتند. آقا بزرگ تهرانی در تألیف الذریعة، از کتابخانه او بیشترین بهره را برده و در جای‌جای این اثر از کتابخانه آیت الله مرعشی یاد می‌کند.

آیت الله مرعشی پس از تأسیس مدرسه مرعشیه، در سال ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م نخست کتابخانه کوچکی در دو اتاق مدرسه مزبور پی‌افکند. آن‌گاه در سوم شعبان همان سال، مطابق ۱۳۴۴ خورشیدی، با انتقال مجموعه‌ای از کتاب‌های چاپی و بخشی از نسخه‌های خطی به طبقه سوم مدرسه مرعشیه، با حضور وی و بسیاری از علما و مدرسان حوزه علمیه قم کتابخانه جدید گشایش یافت.

چهار سال بعد، زمینی به مساحت هزار مترمربع، روبه‌روی مدرسه مرعشیه که کتابخانه در طبقه سوم آن قرار داشت خریداری گردید. در سال ۱۳۹۰ق/۱۹۷۰م به دست آیت الله مرعشی کلنگ بنای کتابخانه‌ای بزرگ بر زمین زده شد. آن‌گاه در پانزدهم شعبان ۱۳۹۴/دوازدهم شهریور۱۳۵۳/سوم سپتامبر۱۹۷۴ به نام کتابخانه عمومی آیت الله العظمی مرعشی نجفی با بیش از شانزده هزار جلد کتاب خطی و چاپی افتتاح گردید. در سال ۱۳۵۸ش/۱۹۷۹م پانصد مترمربع دیگر از زمین‌های سمت غربی کتابخانه خریداری و به آن ضمیمه شد. به این ترتیب، مجموع زیربنای کتابخانه در پنج طبقه بالغ بر ۴۵۰۰ مترمربع گردید.

امام خمینی(ره) طی حکمی در تاریخ ۲۴/۱۲/۱۳۶۷ دولت وقت را موظف نمود که سریعاً کتابخانه را گسترش دهند. در پی این حکم، ساختمان قدیمی شرکت بیمه ایران از سوی دولت به کتابخانه اهدا شد و تولیت کتابخانه نیز تعدادی از خانه‌های پیرامون کتابخانه را خریداری کرد؛ در مجموع، غیر از ساختمان قدیمی کتابخانه، زمین آن بالغ بر ۲۴۰۰ متر گردید. سپس بررسی و مطالعات لازم برای آماده‌سازی نقشه‌های اجرایی ساختمان جدید آغاز گشت. بدین منظور، کارشناسان ایرانی با سفر به کشورهای مختلف جهان، از ساختمان کتابخانه‌های مهم آنها بازدید کردند و پس از بررسی، نهایی آماده و آنگاه طی مراسمی (۲۰ذی‌حجه ۲۲/۱۴۱۰ تیر ۱۳/۱۳۶۹ژوئیه۱۹۹۰) در پی‌گزارش مشروح تولیت کتابخانه مرحوم آیت‌الله مرعشی نجفی، نخستین کلنگ ساختمان جدید را به زمین زدند.

آیت الله مرعشی نجفی در کتابخانه اش

واحدهای کتابخانه

کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی برای تحقق بخشیدن به اهداف بنیانگذار آن، از بخش‌های مختلفی تشکیل شده است، که زیر نظر مستقیم تولیت و ریاست کتابخانه انجام وظیفه می‌نمایند. واحدهای کتابخانه به شرح ذیل است:

حوزه متولی و ریاست

متولی کتابخانه بالاترین مقام و مسئول کلیه امور است. از سال ۱۳۴۵ش سید محمود مرعشی، فرزند ارشد و وصی بنیانگذار کتابخانه، تولیت و ریاست کتابخانه را برعهده دارد.

بخش‌های مختلف حوزه ریاست عبارت است از:

امور موقوفات وابسته به کتابخانه

تعدادی ساختمان مسکونی و تجاری در قم، تهران و اصفهان سال‌ها قبل از سوی افراد نیکوکار وقف این کتابخانه گردیده است.

روابط عمومی و امور بین‌الملل

مسئولیت هماهنگی و برنامه‌ریزی میهمانان و بازدیدکنندگان داخلی و خارجی و نیز تهیه و تنظیم اخبار کتابخانه و ارائه آن به رسانه‌های گروهی برای آگاهی عموم و سایر مسئولیت‌ها را بر عهده دارد.

تشریفات و استقبال

وظیفه استقبال از میهمانان و بازدیدکنندگان داخلی و خارجی بر عهده بخش تشریفات و استقبال است.

دبیرخانه

مسئولیت کلیه مکاتبات کتابخانه، اعم از داخلی و خارجی برعهده این واحد است.

واحد خواهران

واحد خواهران به منظور دستیابی خواهران پژوهشگر به منابع علمی و ذخایر موجود کتابخانه تشکیل شده است.

مراسلات

نشانی و مشخصات افراد و مراکزی که از سوی کتابخانه برای آنها کتاب ارسال می‌گردد، به وسیله بخش مراسلات از دبیرخانه دریافت می‌شود.

مرکز خدمات همگانی

مرکز خدمات همگانی پاسخگوی مراجعان، اعم از عادی و متخصص، و پژوهشگران خواهر و برادر است. بخش‌های این مرکز به ترتیب عبارت‌اند از:

تالار بزرگ ابن‌سینا: این تالار برای استفاده عموم است و ۲۲۰۰ مترمربع مساحت دارد.

تالار ویژه کتب حوزوی

در این تالار طلاب حوزه علمیه بدون کارت عضویت و با ارائه هرگونه کارت شناسایی دیگر می‌توانند از کتاب‌های موجود در آن استفاده نمایند.

تالار خواجه نصیرالدین طوسی

این تالار با ظرفیت دویست صندلی به برگزاری همایش‌ها و اجتماعات گوناگون، به ویژه همایش‌های تخصصی کتابداری، کتاب‌پژوهی، کتاب شناسی و نسخه‌شناسی اختصاص یافته است.

تالار شیخ مفید

این تالار ویژه نشست‌ها و کنفرانس‌های مختلفی است که کتابخانه برگزار می‌نماید.

فروشگاه کتاب

در این فروشگاه نشریات کتابخانه و سایر نشریات و کتب مؤسسه‌های گوناگون برای فروش به متقاضیان عرضه می‌شود.

مرکز منابع و خدمات ویژه

آثار خطی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی

این مرکز از بخش‌های اصلی کتابخانه تشکیل شده و دارای واحدهایی به شرح زیر است:

گنجینه نسخه‌های خطی؛

گنجینه نسخه‌های عکسی (تصویری)؛

گنجینه میکروفیلم و میکروفیش؛

گنجینه اسناد مکتوب؛

نمایشگاه دائمی نمونه‌هایی از نسخه‌های نفیس خطی کتابخانه؛

گنجینه آثارعلمی مکتوب و غیر مکتوب بنیانگذار کتابخانه؛

گنجینه نسخه‌های چاپی بسیارکهن؛

گنجینه نسخه‌های چاپ سنگی نادر و کمیاب؛

گنجینه‌های مرکزی کتاب‌های چاپی فارسی، عربی، ترکی، اردو و غیرلاتین؛

گنجینه روزنامه‌ها و مجلات ادواری؛

گنجینه کتاب‌های مرجع و قفسه باز؛

گنجینه فهارس نسخه‌های خطی اسلامی کتابخانه‌های جهان؛

گنجینه کتاب‌های چاپی و مجلات و روزنامه‌های لاتین؛

آرشیو کتب ممنوعه؛

گنجینه اطلس‌ها و نقشه‌های جغرافیایی؛

گنجینه کتاب‌های چاپی مکرر؛

تالار بزرگ شیخ طوسی؛

بخش ویژه پژوهشگران نسخه‌های خطی و اسناد مکتوب؛

مرکز قم شناسی؛

بخش تبارشناسی؛

بخش فهرست نگاری نسخه‌های خطی کتابخانه؛

بخش بررسی و تنظیم و انتشار آثار علمی مؤسس کتابخانه؛

بخش تصحیح و تحقیق و پژوهش نسخه‌های خطی اسلامی.

مرکز خدمات پشتیبانی اداری

مرکز خدمات پشتیبانی اداری دارای بخش‌های گوناگونی به شرح زیر است:

امور مالی

در این بخش تمامی اسناد هزینه‌ها، اعم از خرید کتاب و ملزومات و تجهیزات، مورد بررسی قرار می‌گیرد و پس از تأیید ذیحساب و مسئول امور مالی و نهایتاً متولی کتابخانه قابل پرداخت می‌شود. تمامی هزینه‌های جاری و عمرانی کتابخانه در زمان حیات مؤسس کتابخانه از سوی وی تأمین می‌گردیده است. پس از درگذشت آیت الله نجفی و بر حسب تصویب نمایندگان مجلس شورای اسلامی به جز شش تا هفت درصد هزینه‌ها، که از محل کمک‌های مردمی و یا متولی تأمین می‌شود، بقیه از سوی دولت تأمین می‌گردد.[۱]

بخش گزینش و امور کارکنان

این بخش مسئولیت تهیه مقدمات گزینش افراد را در صورت نیاز کتابخانه تا مراحل تأیید به عهده دارد.

بخش آموزش

این بخش به منظور ارتقای سطح علمی و تخصّصی کارکنان کتابخانه تشکیل شده است.

مرکز خدمات پشتیبانی اجرایی

مرکز خدمات پشتیبانی اجرایی از چندین واحد و بخش‌های مختلف به ترتیب زیر تشکیل گردیده است:

بخش خدمات رایانه‌ای؛

مخابرات و شبکه‌های ارتباطی داخلی و بین‌المللی؛

بخش چاپ و انتشارات؛

امور نمایشگاه ها؛

امور همایش ها؛

مهمانسرا؛

رستوران؛

مرکز تأمین و تهیه منابع کتابخانه؛

بخش لابراتوار عکس و تصویر؛

دفتر فنی گروه مشاوران ساختمانی؛

دفتر فصلنامه میراث شهاب؛

دفتر تهران؛

دفتر ترجمه؛

دفتر طرح و برنامه؛

امور مربوط به شعب کتابخانه؛

واحد فنی تأسیساتی؛

مرکز حفاظت و نگهبانی فیزیکی از کتابخانه؛

واحد تعمیرات.

مرکز پژوهش‌های خدمات فنی

مرکز پژوهش‌های خدمات فنی از بخش‌های انتخاب و سفارش، ثبت و اعلام، بررسی و وجین کتاب ها، آماده‌سازی، فهرست نویسی، خدمات فنی، برگه‌آرایی، دبیزشگاه،[۲] پژوهشگاه و مرکز رایانه تشکیل گردیده است. این مرکز در سال ۱۳۷۵. به دستور تولیت کتابخانه تأسیس و زیر نظر وی انجام وظیفه می‌نماید. هدف از راه‌اندازی این مرکز، ایجاد نظام اطلاع‌رسانی متمرکز، پشتیبانی فنی، فهرست نویسی استاندارد، مجموعه‌سازی، برنامه‌نویسی و مدیریت شبکه رایانه برای خدمات بهینه آموزشی و پژوهشی است.

مرکز حفاظت ذخایر و منابع کتابخانه

این مرکز مسئولیت تهیه و اجرای برنامه‌های عملی برای حفاظت و نگهداری از مجموعه ذخایر و اسناد کتابخانه را بر عهده دارد؛ و مشتمل بر چند واحد است:

عملیات آسیب‌شناسی

این بخش دارای یک آزمایشگاه پیشرفته برای شناسایی انواع آسیب‌هایی است که بر کتاب‌ها و اسناد وارد می‌شوند.

مرکز قرنطینه و آفت‌زدایی کتاب‌ها و اسناد

این بخش را بیمارستان کتاب می‌نامند. در این بخش سه اتاقک فلزی بوخوردهی پیشرفته خارجی با تجهیزات مربوطه قرار دارد که کار قرنطینه کتاب‌ها و اسنادِ (مکتوب و غیرمکتوب) آسیب دیده را در مدت ۷۲ ساعت انجام می‌دهد.

مرکز مرمّت و بازسازی کتب خطی و اسناد دست‌نویس

تعدادی از افراد نسخه‌های فرسوده و آسیب‌دیده را ترمیم و بازسازی می‌نمایند؛ و تا آن جا که امکان دارد از روش‌های سنتی استفاده می‌نمایند؛ تجهیزات بسیار پیشرفته نیز در این مرکز وجود دارد که عبارت‌اند از:

مرکز میکروگرافی کتابخانه

[۳] از آن جا که نسخه‌های خطی میراث فرهنگی است و وظیفه حفاظت از آنها بر عهده همگان است، این واحد نیز در کتابخانه شکل گرفته و هدف از تأسیس آن تهیه میکروفیلم از نسخ خطی نادر و نفیس کتابخانه است؛

مرکز صحافی و جلدسازی کتاب های چاپی

در این مرکز تمامی کتاب‌های چاپی، عکسی، مجلات و روزنامه‌های مختلف، اعم از فارسی و عربی و لاتین، که نیاز به جلدسازی یا تعمیر دارند، صحافی می‌گردد.

واحد اعلام و اطفای حریق

این واحد برای بالا بردن ضریب ایمنی در کتابخانه تشکیل یافته و وظیفه آن پیشگیری از بروز حوادث ناشی از عدم رعایت نکات ایمنی است.

گنجینه اشیای غیرمکتوب

گنجینه اشیای غیرمکتوب

در این گنجینه اشیای غیرمکتوب، از قبیل فولاد، سکّه، تمبرهای قدیمی ایرانی و خارجی، آلبوم عکس‌های قدیمی و چند اسطرلاب، نگهداری می‌شود. جالب‌ترین آن مجموعه‌ای از قفل‌های فولادی بسیار قدیمی از چندین سده قبل است که به درِ مساجد یا مداس قدیمی تعلق داشته‌اند. هم چنین مجموعه‌ای از سکه‌های قدیم قبل از اسلام و بعد از اسلام تا عصر قاجار در بین آنها وجود دارد که ۹۶ قطعه آن در شهر قم در سده‌های مختلف ضرب گردیده است.

آرشیو منابع صوت و تصویر

در این آرشیو تعدادی نوارهای تصویری و دیسک‌های رایانه‌ای و نیز نوارهای صوتی گوناگون که از مراسم‌های مختلف و یا مصاحبه‌های اشخاص و از سخنان بنیانگذار کتابخانه در مورد نحوه شکل‌گیری کتابخانه تهیه شده، نگهداری می‌شود.

آرشیو عکس

در این آرشیو عکس‌های رنگی و سیاه و سفید قدیمی، به ویژه از عصر قاجار، و نیز از مراسم‌های گوناگون که از آغاز به کار کتابخانه تا زمان حاضر برداشته شده نگهداری می‌شود.

مرکز دایرةالمعارف کتابخانه‌های جهان

دایرةالمعارف کتابخانه‌های جهان، یکی از واحدهای فرهنگی، علمی و پژوهشی کتابخانه است که در آذر سال ۱۳۷۰ به منظور تدوین و تألیف دایرةالمعارفی تخصصی درباره کتابخانه‌هایی که دارای مجموعه‌های خطی اسلامی هستند، تأسیس یافته است. هدف از تأسیس چنین مجموعه‌ای از آن جا نشئت گرفته است که مسلمانان و دیگر ملّت‌ها از پیشینه فرهنگی و تمدن اسلامی اطلاع دقیقی نداشته، و در مقابل، منبع و مرجعی که جامع و علمی باشد و بتواند آنان را به محل این ذخایر رهنمون سازد در دست نیست.[۴]

تعداد کتاب‌های کتابخانه

نسخه های خطی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی

کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، از بزرگترین کتابخانه‌های کشور ایران و در ردیف کتابخانه مجلس شورای اسلامی و کتابخانه آستان قدس رضوی است. این کتابخانه بسیاری از کتب خطی اسلامی جهان را دارا است.[۵] این کتابخانه در حال حاضر به لحاظ مجموعه نسخه‌های خطی اسلامی نخستین کتابخانه در کشور[۶] و سومین کتابخانه در جهان اسلام به شمار می‌رود.[۷]

در حال حاضر تعداد نسخه‌های خطی کتابخانه شصت‌هزار عنوان، مشتمل بر بیش از ۳۱۰۰۰ مجلد است، که ۶۵ درصد آن به عربی و بقیه به فارسی و اندکی ترکی، اردو، تاتاری، حبشی، پهلوی و لاتین است. این تعداد نسخه خطی هیچ‌گاه ثابت نیست و به طور متوسط هر سال بیش از ۷۵۰ تا ۱۰۰۰ نسخه خطی نفیس گزینش شده خریداری و یا اهدایی به این گنجینه افزوده می‌شود. این نسخه‌ها در موضوعات مختلفی است؛ از جمله: فقه و اصول، کلام و عقاید، منطق و فلسفه، عرفان و تصوف، حدیث، تفسیر و علوم قرآن، ادبیات، اخلاق، طبیعیات، تراجم و رجال و درایه، انساب، علوم غریبه و اعداد، فیزیک، شیمی، ریاضی، جغرافی، هیئت، و نجوم، طب، موسیقی. در میان این ذخایر نسخه‌های منحصر به فرد بسیاری به خطوط مؤلفان مشهور اسلامی و یا با اجازات آنان مزین است؛ کهن‌ترین نسخه بدون تاریخ این گنجینه در حال حاضر بخشی از قرآن کریم به خط کوفی از اواخر سده دوم و سوم هجری است و نیز قدیمی‌ترین نسخه‌های تاریخ‌دار دو جزء از قرآن کریم به خط کوفی علی بن هلال، مشهور به ابن‌بوّاب، است که در بغداد به سال ۳۹۲ق/۱۰۰۲م کتابت نموده است. هم چنین دو جلد تفسیر تبیان شیخ طوسی که بر خود او خوانده شده مورخ ۴۵۵ق / ۱۰۷۶ م، نهج البلاغه شریف رضی سال ۴۶۹ق اصلی‌ترین و کهن‌ترین نسخه موجود در جهان.

گنجینه نسخه‌های عکسی (تصویری) مشتمل بر بیش از چهار هزار مجلّد که از نسخه که از نسخه‌های خطی نفیس موجود در کتابخانه‌های خارجی، و اندکی از کتابخا‌نه‌های داخلی، تهیه شده است. تاکنون دو مجلد از فهرست نسخه‌های عکسی این گنجینه شامل هزار نسخه عکسی چاپ و منتشر گردیده است.

گنجینه میکروفیلم و میکروفیش از دو بخش تشکیل شده است

نخستین بخش میکروفیلم‌هایی است که از بیش از چهارهزار نسخه خطی نفیس موجود در کتابخانه‌های بزرگ خارجی و اندکی از داخل کشور تهیه شده؛ و بخش دیگر نسخه‌های خطی نفیس موجود در گنجینه این کتابخانه است، که تا امروز تعداد آنها ۱۲۲۰۰ است. این آمار با ارائه فهرست نسخه‌های خطی در هر سال افزایش می‌یابد. مجموعه عظیمی از میکروفیش‌های فهرست کتب چاپ شده در جهان به زبان‌های مختلف وجود دارد که فهرست نخستین کتابهای چاپ شده تا پایان سال ۱۹۹۵م را شامل و بالغ بر پنجاه میلیون عنوان کتاب به زبان‌های مختلف جهان است.

در گنجینه اسناد مکتوب بیش از صد هزار سند دست نویس از پنج سده قبل تاکنون وجود دارد که شامل احکام شاهان و امیران و حاکمان، اجازات حدیث به خطوط علمای بزرگ، عقدنامه‌ها، اسناد تملیکی و غیر آنهاست. نیز نامه‌هایی به خطوط علما و مراجع بزرگ، از جمله ده‌ها نامه از حضرت امام خمینی(ره) و دیگر رهبران مذهبی جهان اسلام، در میان آنها موجود است که از سالهای ۱۳۳۸ق تا زمان حیات مؤسس و بنیانگذار کتابخانه به ایشان نوشته‌اند.

مرقد آیت الله مرعشی در ورودی کتابخانه.

در گنجینه نسخه‌های چاپی بسیارکهن، نمونه‌هایی از نسخه‌های چاپی بسیار کهن و نفیس قرار دارد که مشتمل بر نسخه‌هایی به عربی، فارسی، ترکی، لاتین و ارمنی است، که در سده‌های دهم و یازدهم هجری چاپ شده‌اند.

در گنجینه نسخه‌های چاپ سنگی نادرو کمیاب، نسخه‌های چاپ سنگی نادر و کمیاب به زبانهای فارسی، عربی، ترکی، اردو، ازبکی، تاتاری و… وجود دارد که اوایل سده سیزدهم به بعد در ایران و چند کشور دیگر چاپ شده است و تعداد آنها به بیش از سی‌هزار جلد می‌رسد.

گنجینه‌های مرکزی کتاب‌های چاپی فارسی، عربی، ترکی،اردو و غیرلاتین

این گنجینه‌ها به علت گستردگی و حجم بالای کتابهای آن، در حال حاضر صدها هزار مجلد است و در سه طبقه از ساختمان جدید قرار داده شده است.

بخش نخست در گنجینه شماره یک و در طبقه دوم ساختمان؛

بخش دوم در گنجینه شماره دو و در طبقه سوم کتابخانه؛

بخش سوم در گنجینه شماره سوم در طبقه چهار کتابخانه قرار گرفته است.

گنجایش کتاب در این گنجینه‌ها در مرحله نخست یک و نیم میلیون جلد و در مراحل بعدی با استقرار قفسه‌های ریلی بالغ بر پنج میلیون جلد است.

در گنجینه روزنامه‌ها و مجلات ادواری تاکنون بیش از ۲۵۰۰ عنوان مجله و روزنامه به زبانهای فارسی و عربی و ترکی و اردو (غیرلاتین) وجود دارد که در میان آنها تعدادی از مجلات و روزنامه‌های چاپ سنگی از عصر قاجار و نیز مجلاتی قدیمی به زبان عربی چاپ کشورهای اسلامی از صد سال قبل به چشم می‌خورد.

در گنجینه فهارس نسخه‌های خطی اسلامی کتابخانه‌های جهان، فهارس نسخه‌های خطی اسلامی بیش از شصت کتابخانه در جهان، از جمله ایران، به زبان‌های مختلف وجود دارد که یکی از گنجینه‌های تخصصی کتابخانه است و در نوع خود از کامل‌ترین و کم‌نظیرترین آرشیوها به شمار می‌آید.

در گنجینه کتاب‌های چاپی و مجلات و روزنامه‌های لاتین، دهها هزار جلد کتاب چاپی به بیش از چهل زبان خارجی چاپ کشورهای مختلف جهان و نیز بخشی از روزنامه‌ها و مجلات لاتین وجود دارد که تعداد آنها روبه افزایش است. برخی از عناوین موجود در این گنجینه از کتب نفیس و کهن به شمار می‌آیند که سابقه چاپ آنها به صدوپنجاه تا دویست سال قبل برمی‌گردد.[۸]

پی نوشت ها:

پس از رحلت مؤسس کتابخانه، و در پی تصویب نمایندگان مجلس شورای اسلامی، یک ردیف خاص در بودجه عمومی کشور به کتابخانه اختصاص یافته است که اعتبارات جاری یا عمرانی کتابخانه پس از تنظیم موافقت‌نامه با سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور مشخص و ابلاغ می‌گردد.

سازمانی که وظیفه‌اش گردآوری و نگهداری و سازمان‌دهی دبیزه‌ها و اشاعۀ اطلاعات آنهاست.

میکروگرافی در فارسی به معنای ریزنگاری یا ریزپردازی و روشی برای کنتسانتره کردن یا فشرده‌سازی اطلاعات است.

آشنایی با کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی

کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی

پایگاه حوزه نت

گلی زواره، جامع فضل و فضیلت، ص ۶۶-۶۷

آشنایی با کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی

منابع:

گلی زواراه، غلامرضا، جامع فضل و فضیلت: مقالات و مقولاتی درباره کارنامه علمی و عملی حضرت آیت‌الله مرعشی نجفی، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، قم، ۱۳۸۹ش.

منبع: ویکی شیعه