مکارم اخلاقی

نوشته‌ها

عین الحیات

اشاره:

عَیْنُ الْحَیات (به معنای: چشمه زندگی) کتابی اخلاقی به زبان فارسی نوشته علامه مجلسی (متوفای ۱۱۱۰ق). این کتاب، ترجمه و شرح سفارش‌ها و توصیه‌های اخلاقی پیامبر اکرم(صلی‌الله علیه و آله) به ابوذر غفاری است. این اثر، دارای نظم و ترتیب خاصی نبوده و مؤلف سعی کرده تا از وصایای پیامبر اسلام (صلی‌الله علیه و آله) به ابوذر غفاری، شرحی عرفانی اسلامی ارائه دهد. عین الحیات توسط مؤلف و دیگران، تلخیص گردیده و به زبان عربی و اردو نیز ترجمه شده است.

درباره مؤلف

محمدباقر بن محمدتقی مجلسی معروف به علامه مجلسی و مجلسی دوم (متوفای ۱۱۱۰ق) از معروف‌ترین علما، فقها و محدثان در جهان اسلام است. وی از صاحب‌منصبان با نفوذ شیعه در عصر صفویه و صاحب کتاب حدیثی بحار الانوار است.

تاریخ تألیف و انگیزه آن

عین الحیات در سال ۱۰۷۴ق تألیف شده است.[۱] هدف مؤلف آن بوده تا با تألیف این کتاب، عامه مؤمنان و شیعیان را با عرفان اصیل اسلامی آشنا کند، چون سخن پیامبر(صلی‌الله علیه و آله) به ابوذر، جامع‌ترین اخباری است که بر محاسن و مکارم اخلاقی مشتمل است. مجلسی تلاش کرده تا ابتدا سخن پیامبر(صلی‌الله علیه و آله) را به فارسی ترجمه کند و به دور از عبارات سنگین، آنچه را محتاج به تفسیر و تبیین است، شرح دهد.[۲]

روش مؤلف

مجلسی موارد اولیه اخلاق را از آیات و روایات گرفته و با کمک از سخنان معصومان در زمینه‌های مختلف اخلاقی به پردازش و ارائه آن پرداخته است. وی به مباحثی چون بدعت‌بودن رهبانیت در اسلام، حرمت غناء، دعا و فواید آن نیز پرداخته است. کتاب دارای نظم و چهارچوب خاصی نیست و مباحث آن تفکیک نشده است.[۳]

محتوا

مجلسی پس از مقدمه‎ای کوتاه، فضائل ابوذر، چگونگی مسلمان‌شدن او، مظلومیت وی و ظلم عثمان نسبت به او و احوالات ابوذر، اخراج ابوذر از مدینه و چگونگی وفات وی در ربذه را ذکر کرده است.[۴] مؤلف سپس به شرح حدیث پیامبر اکرم به ابوذر غفاری پرداخته است. کتاب در ادامه دارای قالب‌بندی خاصی نبوده و مؤلف به شرح ابتدای حدیث پرداخته و درباره رؤیت خداوند به توضیح می‌پردازد. وی سپس غرض از خلقت آسمان، زمین، عرش، کرسی و جمیع مخلوقات را معرفت و عبادت ذکر می‌کند که هر دو به یکدیگر وابسته‌اند. مؤلف، نیت را شرط همه اعمال می‌داند و حضور قلب در عبادات را مورد بحث قرار داده است. وی پس از طرح مباحث این‌چنینی تا پایان کتاب به ذکر مباحث و مصادیق اخلاقی می‌پردازد.

پژوهش‌های پیرامون کتاب

کتاب عین الحیات با تحقیق سید مهدی رجایی در قم و انتشارات انوار الهدی در سال ۱۳۸۲ش چاپ گردید. انتشارات متعددی در ایران، کتاب عین الحیات را به چاپ رسانده‌اند.

مجلسی کتاب خویش را تلخیص کرده و مشکوهالانوار نام نهاد که در سال ۱۳۰۸ق در تبریز چاپ شد.[۵] تلخیص دیگری از عین الحیوه با نام شفاء الصدور از سیده بی‌بی خاتون همسر سید صدرالدین دزفولی نیز نام برده شده است.[۶] محمد اسفندیاری نیز این کتاب را تلخیص کرده و گزیده آن را همایش بزرگداشت علامه مجلسی با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و انتشارات اسلامی در سال ۱۳۷۸ش در تهران منتشر کرد.

منتخب عین الحیاه اثر سید محمدباقر نجفی یزدی هم با چاپ وزیری در ۵۵۶صفحه در سال ۱۳۹۶ق منتشر شد.[۷]

سید مصطفی بن محمّدهادی‌ بن سید دلدار علی نقوی لکهنوی (متوفای ۱۳۲۳ق) به عربی ترجمه کرده است.[۸] سید محمّد باقر هندی عین الحیاه را به اردو برگردانده است.[۹] سید هاشم میلانی نیز این کتاب را به عربی برگردانده و انتشارت جامعه مدرسین در سال ۱۴۱۶ق به چاپ رسانده است.

    فهرست کتاب عین الحیات:

        ذکر بعضی فضایل و احوال ابوذر

        فضایل سلمان و ابوذر و مقداد

        کیفیت اسلام ابوذر

        کیفیت مسلمان‌شدن سلمان

        مظلومیت ابوذر و ظلم عثمان نسبت به او

        احوال ابوذر

        اخراج ابوذر از مدینه

        وفات ابوذر در ربذه

        وصیت رسول‌الله(صلی‌الله علیه و آله) به اوبذر

        فصل اول : رویت

        فصل دوم : هدف از خلقت آسمان و زمین

        فصل سوم : شرایط اعمال

        فایده

        فصل چهارم : حضور قلب

        اصل اول : قبول عبادات موقوف به معرفت است

        اصل دوم : ایمان مایه سعادت ابدی ست

        اصل سوم : مراتب معرفت و ایمان

        اصل چهارم : حدوث عالم

        اصل پنجم : تحقیق معنی فرد

        اصل ششم : بقای خداوند

        اصل هفتم : خالقیت حق‌تعالی

        اصل هشتم : آفرینش آسمان ها

        اصل نهم : معنی لطیف و خبیر

        اصل دهم : احاطه علم و قدرت خداوند به همه چیز

        فایدۀ اول : بیان ضرورت وجود نبی و احتیاج خلایق به او

        فایدۀ دوم : معجزه

        فایدۀ سوم : تقریر دلیل بر نبوت پیغمبر آخرالزمان، حضرت محمد(صلی‌الله علیه و آله)

        فایدۀ چهارم : قداست ساحت انبیا(ع)

        فایدۀ پنجم : بیان بعضی از شمایل و اوصاف آن حضرت

        تنویر اول : اینکه هیچ عصری خالی از امام منصوب از جانب خدا نیست

        تنوبر دوم : عصمت امام

        تنویر سوم : نازل‌شدن آیه تطهیر در شان اهلبیت(ع)

        تنوبر چهارم : فضیلت اهل‌بیت(ع)

        تنوبر پنجم : اینکه صحت عبادت مشروط بر اعتقاد به امامت ائمه(ع) است

        تنوبر ششم : صفات و علایم امام و شرایط امامت

        مقصد اول : احتراز از طول امل

        مقصد دوم : در بیان دجال

        مقصد سوم : بیان مجملی از معاد و ذکر بعضی از احوال آن

        قاعدۀ اول : فضیلت علم، یادگرفتن و یاد دادن آن و فضل علما

        قاعدۀ دوم : اصناف علم و انچه از آن نافع است

        قاعده سوم : شرایط و آداب علم و عمل نمودن به آن و بیان اصناف علما

        قاعده چهارم : اصناف علما و صفات عالم قابل متابعت

        قاعده پنجم : مذمت عمل بی‌عمل

        قاعدۀ ششم : مذمت فتوا دادن کسی که اهلیت آن را نداشته باشد

        خصلت اول : عدم اغترار به عبادت و اعتراف به عجز

        خصلت دوم : شکر نعمت

        خصلت سوم : توبه

        لمعۀ اول : فضیلت نماز

        لمعۀ دوم : اختلاف شرایع و مذمت بدعت در دین

        لمعۀ سوم : رهبانیت بدعت است و در این امت نیست

        لعمۀ چهارم : اعتزال از خلق

        لعمۀ پنجم : طلب مال از حلال نمودن و قدر انفاق کردن

        لمعۀ ششم : در بیان تجمل، زینت، لباس‌های فاخر و…

        لمعۀ هفتم : فضیلت پاکیزه بودن و بوی خوش کردن

        لمعۀ هشتم : مدح طعام‌های لذیذ و مذمت ترک گوشت و حیوانی نمودن

        لمعۀ نهم : حرمت غناء

        لمعۀ دهم : در بیان ذکر

        تصدق کردن

        ثمرۀ اول : خوف و رجا

        ثمره دوم : بیان بعضی از قصص خایفان، جهت تنبه مومنان

        ثمره سوم : مدح مخالفت نفس و مذمت متابعت هواهای نفسانی

        باب اول : مذمت دنیا

        باب دوم : بیان چند تمثیل در مذمت دنیا

        تمثیل اول : در بیان اینکه، هر چند آدمی به دنیا مشغول می‌شود

        تمثیل دوم : در بیان اینکه هر چند بیشتر تحصیل دنیا می‌نمایی

        تمثیل سوم : در بیان اینکه، ظاهر دنیا خوشایند و باطنش کشنده است

        تمثیل چهارم : در بیان فنا و سرعت انقضای دنیا

        تمثیل پنجم : در بیان بی‌وفایی دنیا

        تمثیل ششم : در بیان کیفیت نجات از دنیا

        تمثیل هفتم : در بیان پستی دنیا و اینکه سربلندی در این خانۀ پست ضرر می‌رساند

        تمثیل هشتم : در بیان سوء عاقبت دنیا

        تمثیل نهم : در بیان اینکه، دنیا و آخرت با یکدیگر جمع نمی‌شوند

        تمثیل دهم : ذکر تمثیلاتی که، مشتمل است بر توضیح عیب‌های بسیار از دنیا

        باب سوم : معنی دنیا

        خصلت اول : بسیار خندیدن

        خصلت دوم : کسلی و سستی در عبادت

        خصلت سوم : عفت فرج، از محرمات، مکروهات و شبهات

        خصلت چهارم : نگاه‌داشتن چشم، از محرمات و مکروهات

        نجم اول : فضیلت دعا و فواید آن

        نجم دوم : شرایط آداب دعا

        نجم سوم : علت مستجاب‌نشدن بعضی از دعاها

        ینبوع اول : اکرام پیران مسلمانان

        ینبوع دوم : فضیلت قرآن و حامل آن

        ساقیۀ اول : فضیلت قرآن

        ساقیۀ دوم : فضیلت حاملان قرآن

        ساقیۀ سوم : صفات قاریان قرآن و اصناف ایشان

        ساقیۀ چهارم : آداب قرائت قرآن

        ساقیۀ پنجم : استعاذه

        ساقیۀ ششم : رو به جانب قبله بودن

        ساقیۀ هفتم : کیفیت ختم قرآن

        ساقیۀ هشتم : ثواب تعلیم و تعلم و حفظ قرآن

        ساقیه نهم : ثواب قرائت قرآن

        ساقیه دهم : فضیلت تلاوت قرآن و نگاه داشتن آن

        ساقیه یازدهم : فضایل و فواید بعضی از آیات و سوره‌های قرآن

        ینبوع سوم : احوال سلاطین، معاشرت‌نمودن با ایشان و عدل و جورشان

        جدول اول : عدل و جور ایشان

        جدول دوم : کیفیت معاشرت ارباب حکومت بارعایا و حقوق ایشان

        جدول سوم : ثواب اعانت مومنان و ادخال سرور در قلبشان و دفع ظلم

        جدول چهارم : مذمت تحقیر و ایذای مؤمنان

        جدول پنجم : حقوق پادشاهان، دعا کردن برای صلاحشان

        جدول ششم : مفاسد قرب پادشاهان

        جدول هفتم : جهاتی که به آنها می‌توان به خانه حکام و امرا رفت

        فصل اول : مذمت و حرمت غیبت

        فصل دوم : معنی غیبت

        فصل سوم : در بیان افرادی که غیبت‌شان استثناست

        فصل چهارم : حکم شنیدن غیبت

        فصل پنجم : کفارۀ غیبت و توبه از آن

        فصل ششم : مذمت بهتان و متهم ساختن مؤمنان و گمان بد بردن به ایشان

        فصل هفتم : مذمت حسد

        مصباح اول : مذمت تکبر

        مصباح دوم : انواع تکبر

        مصباح سوم : علاج تکبر

        مصباح چهارم : اصلاح سریره

        مصباح پنجم : پشم پوشی

        باب اول : فضیلت اذکاری که مخصوص به وقتی نیست

        فصل اول : فضیلت تسبیحات اربعه

        فصل دوم : ثواب تهلیل

        فصل سوم : فضیلت تسبیح

        فصل چهارم : فضیلت تحمید و انواع حمد

        فصل پنجم : فضیلت استغفار

        فصل ششم : فضیلت اذکار متفرقه

        باب دوم : اذکاری که مخصوص وقت‌های خاصی هستند

        فصل اول : تعقیب نماز و اذکار صبح و شام

        فصل دوم : اذکار و ادعیه یی که در عقب هر نماز باید خواند

        فصل سوم : تعقیب مخصوص نماز ظهر

        فصل چهارم : تعقیبات نماز عصر

        فصل پنجم : تعقیب نماز خفتن

        فصل ششم : سجده شکر

        فصل هفتم : اذکاری که در هنگام خواب باید خواند.

پی نوشت:

  1. انصاری قمی، کتاب‌شناسی تألیفات علامه مجلسی، ۱۳۶۹ش.
  2. مجلسی، عین الحیات، ۱۳۸۲ش، ص۱۱.
  3. گزیده عین الحیاه، ۱۳۷۹ش.
  4. مجلسی، عین الحیات، ۱۳۸۲ش، ص۱-۴۰.
  5. تهرانی، الذریعه، ج۲۱، ص۵۴.
  6. تهرانی، الذریعه، ج۱۴، ص۲۰۴.
  7. انصاری قمی، کتاب‌شناسی تألیفات علامه مجلسی، ۱۳۶۹ش.
  8. تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۲۱۳.
  9. تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۱۲۰.

منابع

  1. انصاری قمی، ناصرالدین، کتاب‌شناسی تألیفات علامه مجلسی، مشکوه، زمستان ۱۳۶۹ش، شماره ۲۹.
  2. تهرانی، آقابزرگ، الذریعه، بیروت، دار الاضواء.
  3. گزیده عین الحیاه، کتاب ماه دین، مرداد ۱۳۷۹ش، شماره ۳۴.
  4. مجلسی، محمدباقر، عین الحیات، انوارالهدی، قم، ۱۳۸۲ش.

       منبع: ویکی شیعه

مکارم اخلاقی امام رضا علیه السلام

حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) مانند دیگر پیشوایان معصوم علیهم السلام به زیور فضایل اخلاقی و کمالات نفسانی آراسته و از هر گونه زشتی و پلیدی و رذایل اخلاقی منزه بود و در این راه گفتار و رفتارش الگو سرمشق دیگران بود. اینک بخشی از خصوصیات فردی و مکارم اخلاقی آن حضرت:

الف) زهد و عبادت

پیشوای هشتم (علیه السلام) در زهد و پارسایی و پرستش پروردگار، یگانه ی عصر خود بود و زر و سیم دنیا و مناصب اجتماعی و حکومتی در برابر مقام عبودیت و پارسایی او هیچگونه ارزشی نداشت. «محمد بن عباد» درباره ی زهد و ساده زیستی امام (علیه السلام) می گوید:

حضرت رضا (علیه السلام) در تابستان بر روی حصیر می نشست و در زمستان بر روی گلیم، و لباسهایش زبر و خشن بود؛ و لی هنگامی که در میان مردم می رفت از لباس های عادی مردم استفاده می کرد.[۱]

امام (علیه السلام) کم می خوابید و شبها را بیشتربه شب زنده داری می گذرانید و گاهی اوقات تمام شب را تا صبح بیدار بود و بسیار روزه می گرفت و روزه اول، وسط و آخر ماه از او ترک نمی شد و می فرمود: «روزه داشتن در این سه روز مثل این است که انسان همیشه روزه است».[۲]

رجاء بن ابی ضحاک ـ مأمور مأمون برای بردن امام رضا (علیه السلام) از مدینه به خراسان ـ می گوید:

من از مدینه تا مرو همراه و مراقب امام (علیه السلام) بودم؛ سوگند به خدا، کسی را در پرهیزگاری و افزونی ذکر خدا در تمامی اوقات، و شدت خوف از حق تعالی مانند او ندیدم.

سپس به طور تفصیل برنامه ی عبادی آن حضرت را در طول شب و روز بیان می کند.[۳]

مأمون وقتی گزارش «رجاء» را شنید گفت:

ای پسر ابی ضحاک، آنچه که گفتی درست است، او (اشاره به امام رضا (علیه السلام)) از بهترین، داناترین و عابدترین مردم روی زمین است.

سپس به وی توصیه کرد که مشاهدات خود را برای دیگران نقل نکند.[۴]

ب) تواضع و فروتنی

پیشوای هشتم (علیه السلام) با آنکه مقام رفیع امامت را داشت و برگزیده ی خدا بود، در عین حال نه تنها برای خود هیچ گونه حریمی قائل نبود، بلکه در زندگی خویش با طبقات مختلف مردم حتی خدمتکاران و زیردستان با نهایت صمیمیت و فروتنی رفتار می کرد. کلینی از مردی بلخی روایت کرده است:

من در سفر خراسان همراه امام (علیه السلام) بودم، روزی هنگامی که سفره گسترده شد، امام (علیه السلام) از همه ی خدمتکاران خواست تا در کنار او بر سر سفره بنشینند. عرض کردم، فدایت شوم، بهتر بود سفره ی آنان را جدا می کردی؟ فرمود: ساکت باش! همانا پروردگار و پدر و مادر همه ما یکی است و پاداش هم به اعمال است.[۵]

روزی امام (علیه السلام) در حمام پس از تقاضای فردی که آن حضرت را نمی شناخت، تن او را کیسه کشید. هنگامی که دیگران امام (علیه السلام) را به او معرفی کردند، شرمنده شد و به عذرخواهی از آن حضرت پرداخت. امام (علیه السلام) در حالی که او را کیسه می کشید، دلداری اش داد و فرمود: عیبی ندارد.[۶]

«یاسر» غلام امام رضا (علیه السلام) نقل می کند:

امام (علیه السلام) به ما توصیه کرده بود که هر گاه بر شما وارد شدم و شما مشغول غذا خوردن بودید (به احترام من) بر نخیزید تا از غذا خوردن فارغ شوید. گاهی اوقات بعضی از ما را برای انجام کاری می خواند. به آن حضرت اطلاع می دادند که مشغول غذا خوردنند. می فرمود: بگذارید تا از غذا خوردن فارغ شوند.[۷]

ج) جود و بخشش

پیشوای هشتم (علیه السلام) در جود و بخشش نیز سرآمد مردم زمان خود بود. ابن شهر آشوب می نویسد:

امام رضا (علیه السلام) در روز عرفه در خراسان، تمام اموال خود را در راه خدا بخشید «فضل بن سهل» گفت: این گونه بخشش زیان آور است. فرمود: نه، بلکه سودآور است. هرگز آنچه را که موجب اجر و پاداش اخروی است غرامت مشمار.[۸]

مردی خدمت امام رضا (علیه السلام) رسید و عرض کرد: به اندازه ی مروتت به من عطا فرما. فرمود: این مقدار برای من مقدور نیست. عرض کرد: پس به قدر جوانمردی من. فرمود: این ممکن است آنگاه به خدمتکار خود دستور داد دویست دینار به او بپردازد.[۹]

د) بردباری

امام رضا (علیه السلام) خوی نیکوی حلم و بردباری را از پدر بزرگوار خود امام کاظم (علیه السلام) به ارث برده بود و در برابر افراد جاهل و گستاخ با بردباری مواجه می شد.

روزی یکی از خوارج که مقام ولایت عهدی را منافی با شؤون و حیثیت امام (علیه السلام) می دانست خنجری زهرآلود در استین خود پنهان کرد و گفت: می روم با او بحث کنم اگر بر پذیرش ولایت عهدی حجتی داشت چه بهتر وگرنه با این خنجر او را خواهم کشت.

چون به حضور امام (علیه السلام) رسید، بدون آنکه صحبتی کند حضرت از نیت پلید او آگاه شد و با بردباری با وی برخورد کرد و فرمود:

اگر در برابر شبهه ی خود پاسخ قانع کننده ای شنیدی آن خنجری را که در آستین پنهان کرده ای بشکن و به دور انداز.

فرد خارجی پس از شنیدن سخنان منطقی امام (علیه السلام) از کرده ی خود پشیمان شد. خنجر را شکست و دور انداخت و توبه کرد و گفت:

شهادت می دهم که تو فرزند پیامبری و در گفتارت راستگو هستی.[۱۰]

هـ ) عزت نفس

یکی از اهداف شوم مأمون از مسأله ی ولایت عهدی امام رضا (علیه السلام) این بود که آن حضرت را با نزدیک کردن به دستگاه پر زرق و برق و برخوردار از لذائذ و نعمتهای مادی خود، به دنیاپرستی و جاه طلبی متهم کند؛[۱۱] ولی مناعت طبع و عزت نفس پیشوای هشتم (علیه السلام) نقشه مأمون را نقش بر آب ساخت.

امام (علیه السلام) پس از پذیرش ولایت عهدی نیز با بی اعتنایی تمام به تشکیلات سلطنتی مأمون، به زندگی ساده و بی آلایش دوران پیش از ولایت عهدی خود ادامه داد و حتی در برابر سیاست مأمون که سعی می کرد آن حضرت را وارد کارهای حکمتی بکند، فرمود:

این امر هرگز نعمتی برایم نیفزوده است، هنگامی که در مدینه بودم دست خطم در شرق و غرب نفوذ داشت. در آن زمان بر استرم سوار می شدم و (با اآرامی و آزادی) کوچه های مدینه را می پیمودم و این حالت از همه چیز برایم عزیزتر و مطلوبتر بود.[۱۲]

و) امر به معروف و نهی از منکر

پیشوای هشتم (علیه السلام) رفتار اطرافیان، زیردستان و یاران خود را زیر نظر داشت و در مواقع لازم، آنان را امر به معروف و نهی از منکر می کرد؛ حتی مأمون نیز بارها از نصایح و رهنمودهای آن حضرت بهره مند شد.

روزی امام (علیه السلام) دید مأمون وضو می گیرد ولی غلامش آب را بر دست وی می ریزد. حضرت فرمود: «کسی را در عبادت پروردگارت شریک قرار مده» مأمون آب را از دست غلام گرفت و خود مشغول وضو گرفتن شد.[۱۳]

یکی از خدمتکاران امام (علیه السلام) میوه ای را نیم خورده دور افکند. امام (علیه السلام) متوجه شد و با ناراحتی فرمود:

سبحان الله! اگر شما بدان نیاز ندارید، مردمی هستند که به خوردن آن نیازمندند.[۱۴]

اظهار نظر «ابراهیم بن عباس»

این بخش را با اظهار نظر «ابراهیم بن عباس» یکی از یاران آن حضرت درباره ی رفتار و اخلاق اجتماعی آن گرامی به پایان می بریم. وی می گوید:

هیچگاه ندیدم که امام رضا (علیه السلام) با سخنش کسی را بیازارد، و سخن کسی را پیش از تمام شدن قطع کند و نیازمندی را ـ که می توانست نیازش را برآورد ـ رد نماید و در حضور دیگران پاهایش را دراز کند و به کسی از غلامانش ناسزا بگوید، و به صورت قهقهه خنده کند. خنده او تبسم بود. چون سفره ی غذا گسترده می شد همه افراد خانه حتی دربان و خدمتگزار را نیز بر سر آن می نشاند…[۱۵]

پی نوشت ها:

[۱] . مناقب، ابن شهر آشوب، ج ۴، ص ۳۶۰٫

[۲] . بحارالانوار، ج ۴۹، ص ۹۱٫

[۳] . بحارالانوار، ج ۴۹، ص ۹۱ ـ ۹۵٫

[۴] . همان مدرک، ص ۹۵٫

[۵] . کافی، ج ۸، ص ۲۳۰٫

[۶] . مناقب، ابن شهر آشوب، ج ۴، ص ۳۶۲٫

[۷] . بحارالانوار، ج ۴۹، ص ۱۰۲٫

[۸] . مناقب، ج ۴، ص ۳۶۰٫

[۹] . بحارالانوار، ج ۴۹، ص ۱۰۰٫

[۱۰] . بحارالانوار، ج ۴۹، ص ۵۵ ـ ۵۶ با اختصار.

[۱۱] . امام رضا (علیه السلام) در یکی از گفتگوهای خود با مأمون به این هدف شوم خلیفه اشاره می کند و می فرماید: «تو می خواهی مردم بگویند علی بن موسی الرضا از دنیا روی گردان نیست. این دنیاست که بر او اقبال نکرده است. مگر نمی بینید چگونه به طمع خلافت، ولایتعهدی را پذیرفته است» (ر.ک. مناقب ابن شهر آشوب، ج ۴، ص ۳۶۳).

[۱۲] . بحارالانوار، ج ۴۹، ص ۱۵۵٫

[۱۳] . الارشاد، شیخ مفید، ص ۳۱۵٫

[۱۴] . بحارالانوار، ج ۴۹، ص ۱۰۲٫

[۱۵] . عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، ج ۲، ص ۱۸۲ ـ ۱۸۳٫

منبع:کتاب تاریخ اسلام در عصر امامت امام رضا و امام جواد علیهماالسلام /س

رهنمودهاى تربيتى از امام حسن عسكرى (علیه السلام)

عصر خفقان

بنى عباس با شعار حمايت از اهل بيت (عليهم السلام) و احقاق حق آنان و با استفاده از شرايط خاص موجود، به قدرت رسيدند و در اين راستا خون هاى زيادى به زمين ريخته شد. ابومسلم خراسانى در راه استقرار حكومت عباسيان، تعداد زيادى از مردم را كشت و طبق گفته بعضى مورّخان اين تعداد، بالغ بر ششصد هزار نفر بوده است.[1]

آنان كه با اين شعار، به حكومت رسيدند، وقتى به هدف خود نائل شدند، از هيچ جنايتى نسبت به ائمه عليهم السلام و شيعيان فروگزار نكردند.

طبعاً شهادت امامان (عليهم السلام) از زمانى كه بنى عباس در مصدر امور بودند، به دست آنان بوده و علويان هم در فشارهاى شديدى قرار داشتند و شرايط امام عسكرى (عليه السلام) هم از اين قاعده مستثنى نمى باشد. بنى عباس به خاطر ترس از آن حضرت و علويان، ايشان را در تنگناهاى مختلفى قرار داده بودند؛ از جمله سكونت اجبارى آن حضرت در شهر سامرّا و منطقه نظامى (عسكر). لذا به وى و پدرش امام هادى (عليه السلام) «عسكريين» مى گويند.[2]

از سويى ديگر، امام ناگزير بود روزهاى دوشنبه و پنج شنبه در كاخ و دربار عبّاسى حاضر شود.[3]

اين محدوديت، شامل اصحاب و شيعيان حضرت هم مى شد. على بن جعفر از «حلبى» روايت كرده است: «در عسكر جمع شديم و روزى كه حضرت از خانه خارج مى شد، منتظر مانديم تا او را زيارت كنيم. اما دستور كتبى حضرت صادر شد كه: «كسى بر من سلام نكند و حتى كسى با دست، مرا نشان ندهد و به طرف من اشاره نكند، چون جان شما در خطر است.»[4]

اين، سيمايى است از وضعيت حاكم بر زندگى امام و شيعيان در زمانى كه جان امام و دوستداران او حتى با سلام كردن يا اشاره به امام، در خطر بوده است. لذا ارتباط هريك با ديگرى بايد به صورت غيرعلنى ايجاد مى شد.

داود بن اسود ـ كه عهده دار آماده كردن حمّام امام بوده است ـ مى گويد: مولايم ابومحمّد (عليه السلام) مرا خواست و چوبى گرد و بلند، كه شبيه پاشنه در بود و دست را پُر مى كرد، به من داد و فرمود: اين را به نزد «عَمْرى» ببر. من راه افتادم و در بين راه به سقّايى برخورد كردم كه استرى همراهش بود و اين استر، مزاحم مسير و راه من بود. سقّا گفت: بر استر بانگ بزن تا حركت كند. من چوب را بلند كرده، استر را زدم و چوب شكست. به محلّ شكستگى چوب نگاه كردم و ديدم در آنجا نامه هايى قرار دارد، به سرعت چوب را در آستين خود مخفى كردم…[5]

از اين مطلب مى توان فهميد كه شرايط و محدوديت هاى ايجاد شده، باعث مى شد كه امام (عليه السلام) چنين تمهيداتى را براى ايجاد ارتباط و رساندن پيام به ياران خود، بينديشد.

دوران امامت آن بزرگوار، معاصر سه تن از خلفاى عباسى بود؛ معتزّ، مهتدى و معتمد. گرچه اقامت اجبارى امام در سامرّا، خود به نوعى حبس مى باشد، اخبارى وجود دارد كه آن حضرت در دوران هريك از اين خلفا، مدّت زمانى را در زندان به سر برده است.[6]

در زمان خلافت مهتدى ـ كه در تاريخ، از عملكرد معتدل وى سخن به ميان آمده و از روش حكومتى اش تعريف شده است ـ [7] مدتى، امام در زندان وى به سر برده است و حتى او، تصميم بر به شهادت رساندن آن حضرت داشته كه مرگ وى، به او اجازه چنين كارى را نمى دهد.[8]

امام عسكرى عليه السلام و مكارم اخلاقى

از آنجا كه «امام»، در واقع پيشوا و مقتداى انسان هاست و وظيفه هدايت و ارشاد را به عهده دارد و بايد معارف اصيل و ناب الهى را بر مردم بشناساند، امام عسكرى (عليه السلام) نيز اين امر مهم را، با توجّه به شرايط ويژه و محدوديت هاى موجود، به بهترين نحو به انجام رسانيد.

از آن حضرت علاوه بر روايات فقهى، روايات زيادى باقى مانده است كه مشتمل بر مباحث اعتقادى و اخلاقى مى باشد كه به بعضى از آنها مى توان اشاره نمود.

ويژگى هاى شيعه

حضرت به شيعيانش مى فرمايد: «اوصيكم بتقوى اللّه، و الورع فى دينكم، والاجتهاد للّه، و صدق الحديث، واداءالامانة الى من ائتمنكم من برّ او فاجر، و طول السّجود، و حسن الجوار، فبهذا جاء محمّد صلى الله عليه و آله وسلم ، صلّوا فى عشائرهم و اشهدوا جنائزهم، و عودوا مرضاهم و أدّوا حقوقهم[9]؛ شما را سفارش مى كنم به تقواى الهى و پارسايى در دين خود و كوشش در راه خدا و راستگويى و اينكه امانت هركسى را كه به شما امانتى سپرده است، به او بازگردانيد چه آن شخص، نيكوكار باشد يا تبهكار. و سجده ها را طولانى كنيد و (براى همسايگان خود) همسايگان خوبى باشيد ـ كه محمّد (صلى الله عليه و آله وسلم) اين چيزها را آورده است ـ و در قبيله هاى آنان (اهل سنّت) نماز گزاريد، در تشييع جنازه هاى شان حاضر شويد و مريضان آنان را عيادت و حقوق شان را ادا كنيد.»

سپس در توضيح مى فرمايد: «فانّ الرجل منكم اذا ورع فى دينه و صدق فى حديثه و ادّى الامانة و حسن خلقه مع الناس، قيل هذا شيعىٌّ فيسرّنى ذلك. اتّقوا اللّه و كونوا زيناً و لاتكونوا شيناً، جرّوا الينا كلّ مودّة و ادفعوا عنّا كلّ قبيح، فانّه ما قيل فينا مِنْ حُسْنٍ فنحن اهله، و ما قيل فينا مِنْ سُوءٍ فما نحن كذلك؛[10] اگر كسى از شما در دينش ورع داشته و راستگو باشد و اداى امانت كند و با مردم خوش رفتار باشد، مى گويند: «اين، يك شيعه است.» و همين مسأله، من را شادمان مى كند. از خدا بترسيد و تقواى الهى را پيشه خود سازيد (و با اعمالتان) زيور و زينت براى ما باشيد و مايه زشتى (و بد نامى) ما نباشيد. هرگونه دوستى را براى ما جلب كنيد و هر بدى را از ما دور سازيد. زيرا هر خوبى كه در حقّ ما گفته شود، سزاوار آنيم و هر بدى كه در حقّ ما گفته شود، شايسته آن نيستيم.»

و در انتها مى فرمايد: «اكثروا ذكراللّه و ذكر الموت و تلاوة القرآن و الصّلوة على النبى صلى الله عليه و آله وسلم …؛[11] بسيار خدا را به ياد داشته باشيد و نيز ياد مرگ را. زياد قرآن تلاوت كنيد و بر رسول اللّه صلى الله عليه و آله وسلم صلوات بفرستيد. چه اينكه اينها امورى هستند كه طبعاً موجب رعايت توصيه هاى فوق مى شود.»

همچنين مى فرمايد: «اورع النّاس من وقف عندالشّبهة، اعبد النّاس من أقام على الفرائض، ازهد النّاس من ترك الحرام؛ اشدّ النّاس اجتهاداً من ترك الذّنوب؛[12] پارساترين مردم كسى است كه در شبهات، درنگ كند، عابدترين مردم كسى است كه واجبات الهى را انجام دهد، زاهدترين مردم كسى است كه از كارهاى حرام بپرهيزد و كوشاترين مردم كسى است كه گناهان را ترك كند.»

ارزش تفكّر

«ليست العبادة كثرة الصيّام والصّلاة، و انّما العبادة كثرة التفكّر فى امر اللّه؛[13] عبادت به زياد روزه گرفتن و نماز خواندن نيست؛ بلكه عبادت اين است كه در امر (مخلوقات) خداوند بسيار تفكّر شود.»

و چه دقيق فرموده است! چه اينكه اگر آدمى در خلقت الهى و اينكه از كجا آمده، چرا آمده است، به كجا مى رود و …؟ تفكّر كند، طبعاً به شناخت خداوند نزديك تر مى شود و در راستاى همان تفكّر، به وظايف بندگى خود عمل مى كند.

جايگاه مؤمن

«المؤمن بركةٌ على المؤمن و حجّةٌ على الكافر؛[14] مؤمن براى مؤمن، بركت است و براى كافر، اتمام حجّت.»

«ما اقبح بالمؤمن أن تكون له رغبة تذلّه؛[15] چقدر زشت است براى مؤمن كه دلبستگى به چيزى داشته باشد كه موجب خوارى و ذلّت او شود.»

بهترين ويژگى ها

«خصلتان ليس فوقهما شى ء: الايمان باللّه و نفع الأخوان؛[16] چيزى بالاتر از دو خصلت ايمان به خداوند و رساندن سود به برادران نيست.»

حضرت يارى به برادران را چون ايمان به خداوند، جزء بهترين صفات پسنديده مى شمارد.

بيان شرك

آن حضرت در مورد اين كه «شرك» از حسّاسيت و دقّت ويژه اى برخوردار است، چنين گوشزد مى كند: «الاشراك فى النّاس، أخفى من دبيب النّمل على المسح[17] الأسود فى اللّيلة المظلمة؛[18] شرك ورزيدن در ميان مردم، از حركت مورچه (كه بسيار آرام و نامحسوس است) در شب تاريك بر روپوش سياه، نهان تر است.»

جايگاه تواضع

تواضع و فروتنى، از صفات پسنديده اى است كه هر انسانى، حُسن آن را درك مى كند. تعبير امام (عليه السلام) در مورد اين صفت پسنديده چنين است: «اَلتَّواضِعُ نِعْمَةٌ لايُحْسَدُ عَلَيْه؛[19] تواضع، نعمتى است كه كسى بر آن رشك نمى ورزد.»

آن حضرت در تبيين جايگاه تواضع در فرهنگ اسلامى و ترغيب به آن مى فرمايد: «من تواضع فى الدّنيا لإخوانه فهو عنداللّه من الصّدّيقين و من شيعة علىّ بن ابيطالب (عليه السلام) حقّاً؛[20] كسى كه در دنيا نسبت به برادرانش متواضع باشد، نزد خداوند از صدّيقين به شمار مى رود و او از شيعيان واقعى على بن ابيطالب (عليه السلام است).»

همچنين درباره بعضى از مصاديق تواضع، مى فرمايد: «مِنَ التّواضع، السّلام على كلّ مَنْ تمرّ به و الجلوس دون شرف المجلس؛[21] سلام كردن بر هركسى كه از پيش او مى گذرى و نشستن در جايى كه بالاى مجلس نيست، از تواضع و فروتنى است.»

ناهنجارى هاى اخلاقى

در ميان آنچه كه از حضرت به ما رسيده، احاديثى وجود دارد كه در آنها به امراض روحى و اجتماعى مردم اشاره شده است.

امام عسكرى (عليه السلام) شخص دورو را چنين وصف مى كند:

«بئس العبد، عبدٌ يكون ذاوجهين و ذالسانين، يطرى اخاه شاهداً و يأكله غائباً، اِن اُعطى حسده، و اِن ابتلى خانه؛[22] چه بد بنده اى است، آن بنده (خدا) كه دورو و دوزبان است! در حضور برادرش، او را مى ستايد و پشت سر او غيبت و بدگويى[23] او را مى كند. اگر مورد عطا واقع شود، به او حسد مى ورزد و اگر براى او گرفتارى پيش آيد، به او خيانت كند.»

آن حضرت، شخص دورو را تقبيح نموده و مصداق آن را توضيح مى دهد و حالات شخص دو رو و دو زبان را با دقّت و ظرافت بيان مى كند. و لذا فطرت سالم آدمى بعد از آگاهى از اين حالات، از دوروئى بيزار خواهدبود.

حضرت، وضعيت شخص كينه توز را چنين بيان مى كند: «أقلّ النّاس راحةً، الحقود؛[24] شخص كينه توز، كم آسايش ترين مردم است.»

اگر نگاهى گذرا به وضعيت روحى اشخاص كينه توز داشته باشيم، به اين واقعيت پى مى بريم كه چنين افرادى هميشه در يك اضطراب روحى قرار دارند و از عدم آرامش و آسايش روحى رنج مى برند. آنان از روحى سالم و متعادل برخوردار نيستند. و تنها راه رهايى از اين رنج و محنت، به فرموده «قرآن و عترت»، گذشت و چشم پوشى از رفتار ديگران است.

امام عسكرى (عليه السلام) خشم و غضب، را كليد هر بدى مى داند: «الغضب مفتاح كلّ شر».[25]

منشأ بسيارى از گناهان، غضب مى باشد و اصولاً خشم با خوشرويى و حُسن خلق، در تعارض است. آن حضرت، با اين بيان، ريشه و منشأ بدى ها را به ما معرّفى مى كند، تا ما براى درمان بدى ها، در فكر راه حلّ اساسى باشيم و علاوه بر توجّه به هريك از بدى ها و پرهيز از آنها، آنها را ريشه يابى كنيم.

آن حضرت، شادمانى كردن نزد شخص محزون و غمناك را، بى ادبى تلقّى مى كند: «ليس من الأدب، اظهار الفرح عند المحزون».[26]

اينها، نكاتى هستند كه در روابط اجتماعى ما با ديگران، بسيار مؤثّر مى باشد و مراعات نمودن آنها تأثير شگرفى در همدلى، ايجاد محبّت و حفظ دوستى ها دارد.

شهادت امام

امام عسكرى (عليه السلام) پس از تحمّل مشقّت ها و محدوديت هاى فراوان دوره عباسى ـ چه در زمان پدر بزرگوارش و چه در دوران امامت خويش ـ سرانجام در سال 260 ق.[27] در [28] يا 29-28 سالگى به ديدار حق شتاقت و يكبار ديگر، شيعه در غم و اندوه امام خود به سوگ نشست!

علاّمه مجلسى مى گويد: «اعتقادنا فى النّبىّ والائمّة أن بعضهم قتلوا بالسّيف و بعضهم بالسّمّ؛[29] عقيده ما در مورد رسول خدا و ائمّه (عليهم السلام) (غير از امام دوازدهم) اين است كه بعضى از آنان با شمشير و بعضى ديگر به وسيله سم، كشته شده اند.»

شيخ صدوق در «اعتقادات» نام پيامبر و ائمه (عليهم السلام) را نام مى برد و علت شهادت هريك را ذكر مى كند و وقتى به امام عسكرى عليه السلام مى رسد، مى گويد: «قتله المعتمد بالسّمّ؛[30] امام عسكرى (عليه السلام) را معتمد به وسيله سم به شهادت رسانيد.»

نيز مى گويد: «و قد اخبر النّبىّ صلى الله عليه و آله وسلم و الائمّه عليهم السلام انّهم مقتولون، فمن قال انّهم لم يقتلوا فقد كذّبهم… ؛[31] رسول خدا (صلى الله عليه و آله وسلم) و ائمّه (عليهم السلام) خبر داده اند كه آنان كشته مى شوند. بنابراين، كسى كه بگويد: آنان كشته نشده اند؛ آنان را تكذيب كرده است…»

علاّمه مجلسى مى گويد: «ذهب كثير من اصحابنا الى أنّ الائمّة خرجوا من الدّنيا على الشّهادة و استدلّوا بقول الصّادق عليه السلام … ما منّا الاّ مقتول شهيد؛[32] بسيارى از اصحاب ما معتقدند كه امامان ما شهيد شده اند و براى اثبات اين مسأله به گفته امام صادق (عليه السلام) استدلال كرده اند كه… همه ما به صورت شهادت از اين دنيا مى رويم.»

السّلام عليه يوم ولد و يوم يمت و يوم يبعث حيّاً.

پى نوشت ها:

[1] . الكامل فی التاريخ، ابن اثير، ج 5، ص 476؛ وفيات الاعيان، ابن خلّكان، ج 3، ص 148.

[2] . ر.ك: علل الشّرايع، صدوق، ج 1، باب 176، ص 282، مؤسّسة الأعلمى للمطبوعات.

[3] . مناقب آل ابيطالب(ع)، ابن شهرآشوب، ج 4، ص 466؛ بحارالانوار، ج 50، ص251.

[4] . بحارالانوار، ج 50، ص 269.

[5] . مناقب آل ابيطالب(ع)، ج 4، ص 460 و 461.

[6] . بحارالانوار، ج 50، ص 314 ـ 311.

[7] . ر.ك: مروج الذّهب، مسعودى، ج 4، ص 195؛ الكامل فی التّاريخ، ج 7، ص 245 و 234.

[8] . بحارالانوار، ج 50، ص 313.

[9] . تحف العقول، حرّانى، ص 362، مؤسّسة‏الأعلمى للمطبوعات.

[10] . تحف العقول، حرّانى، ص 362، مؤسّسة‏الأعلمى للمطبوعات.

[11] . تحف العقول، حرّانى، ص 362، مؤسّسة‏الأعلمى للمطبوعات.

[12] . همان، ص 363.

[13] . همان، ص 362.

[14] . همان، ص 363.

[15] . همان، ص 364.

[16] . همان، ص 363.

[17] . نوعى پوشش است. ر.ك: مجمع البحرين، ج 2، ص 414.

[18] . تحف العقول، ص 361؛ كشف الغمّه، ص 420.

[19] . تحف العقول، ص 363.

[20] . احتجاج، طبرسى، ج 2، ص 267، كتابفروشى مصطفوى.

[21] . تحف العقول، ص 362.

[22] . تحف العقول، ص 362.

[23] . «يأكله غائباً» كنايه از غيبت است، چنانكه در آيه 12 سوره حجرات آمده است.

[24] . تحف العقول، ص 363.

[25] . همان، ص 362.

[26] . همان، ص 363.

[27] . كشف الغمّه، ص 403.

[28] . مناقب آل ابيطالب(ع)، ص 455.

[29] . بحارالانوار، ج 25، ص 342.

[30] . اعتقادات، ص 99.

[31] . اعتقادات، ص 99.

[32] . بحارالانوار، ج 27، ص 209 و 217.

منبع:حسين مطهّرى محبّ؛ کوثر ، شماره 60.

مکارم اخلاق در سيره امام سجاد(ع)

امام سجاد (علیه السلام) مظهر کامل و تمام مکارم اخلاقي است. آن حضرت(علیه السلام) همان گونه که در عبادت و بندگي خداوند اهتمامي بسيار داشت به گونه اي که در ميان معصومان(علیهم السلام) به فضيلت زين العابدين و سجاد شناخته شده، همچنين در سيره اجتماعي اش چنان بود که به بزرگواري اخلاقي معروف شده است.

امام زين العابدين، چنان که خود تجسم اخلاق و مکارم آن بود، زبان گوياي مکارم اخلاقي نيز بود و آنچه خود در کمالش دارا بود، ديگران را بدان به قول و عمل دعوت مي کرد.

نويسنده در اين مطلب، گوشه اي از مکارم اخلاقي آن حضرت را در سنت و سيره اش توصيف کرده است. با هم اين مطلب را از نظر مي گذرانيم.

اخلاق، نماد عقل و دين

براي هر چيزي نشانه اي است. شناخت ماهيت و حقيقت بسياري از امور، سخت و دشوار است. اين دشواري از چند جهت است؛ از جمله اين که انسان احاطه علمي به تمام چيزها ندارد و تنها اندک دانش و ابزار شناختي در اختيار دارد. هر چند که انسان مي تواند با بهره گيري درست از همين ابزار شناختي و عمل براساس محتوا و مفاد آن، دريچه اي ديگر به سوي حقيقت بگشايد و در نهايت به علم اليقين و عين اليقين و حق اليقين برسد و ملکوت و حقيقت چيزها را بشناسد و فهم نمايد.

امام زين العابدين در يک روايت به اين نکته توجه مي دهد که انسان بايد براساس آنچه شناخت و علم دارد عمل کند؛ چرا که اگر براساس مباني، بينش ها و شناخت هاي خويش عمل نکند، اندک اندک قلب، نابينا مي شود و قوت ادراکي و فهم خود را از دست مي دهد. اما زين العابدين(علیه السلام) هنگامي که با پرسشهايي از طرف شخصي رو به رو شد، به آنها پاسخ مي دهد؛ ولي شخص مي رود و برمي گردد تا پرسشهاي تازه اي را مطرح سازد. امام به شخص مي فرمايد: در انجيل آمده است که تا زماني که به علمي عمل نکرديد، علم ديگري را نخواهيد، چرا که اگر به علمي عمل نشود، جز کفر نمي افزايد و جز از خدا دورتر نمي گرداند.[1]

بنابراين از علم چيزي نپرسيد مگر آن که قبلا به دانسته هاي خود عمل کرده باشيد؛ چرا که اگر به دانسته ها عمل نشود، آن دانش جز دوري ازخدا به دنبال نمي آورد. اين دوري ازخدا به همان اندازه موجب افزايش جهل و ناداني مي شود؛ زيرا سرچشمه همه علوم، خداوند تعالي است.

امام صادق (علیه السلام) در اين باره مي فرمايد: علم، همزاد عمل است. هر که خوب بداند، عمل مي کند و هر که به درستي عمل مي کند علم خواهد داشت. علم فرياد به عمل کند و اگر پذيرا شود بماند و اگر نه، کوچ کند و برود.[2] بنابراين عمل از علم زاده مي شود و علم در اثر عمل، رشد و افزايش مي يابد.

امام باقر (علیه السلام) نيز مي فرمايد: اذا سمعتم العلم فاستعملوه و لتتسع قلوبکم فان العلم اذا کثر في قلب رجل لايحتمله، قدرالشيطان عليه فاذا خاصمکم الشيطان فاقبلوا عليه بما تعرفون فان کيد الشيطان کان ضعيفا. فقلت: و ما الذي نعرفه؟

قال: خاصموه بما ظهر لکم من قدره الله عزوجل؛ چون علم را شنيديد آن را به کار ببنديد و بايد دريا دل باشيد؛ زيرا چون علم فراوان در دل تنگي انباشته شود که تحمل آن نتواند، شيطان بر آن دست يابد؛ چون شيطان با شما طرف شود با آنچه مي دانيد، به او رو کنيد؛ زيرا کيد شيطان سست است. گفتم: چيست آن چه مي دانيم؟ فرمود: با او مبارزه کنيد بدانچه از نيروي خداي عزوجل در وجود شما هويداست.[3]

بر اين اساس، اگر کسي خواهان دست يابي به علم شهودي است، مي بايست به همان علمي که مي داند عمل کند تا با عمل به هر علمي، دري به سوي علم برتر وکامل تر گشوده شود.

به هر حال، براي هر چيزي نشانه اي است که انسان از طريق اين نشانه ها مي تواند نسبت به حقيقت آن چيز آگاهي يابد.

نشانه هاي عقل و دين داري در شخص، اخلاق است؛ زيرا اخلاق تجلي گاه عقلانيت و دين داري انسان مي باشد. اگر چه در برخي از روايات حيا در کنار عقل و دين به عنوان يکي از سه گانه جدايي ناپذير معرفي شده است. به عنوان نمونه از اميرمؤمنان درباره جايگاه و ارزش عقل روايت شده که آن حضرت(علیه السلام) مي فرمايد: جبرئيل بر آدم نازل شد و گفت: اي آدم، من مأمور شده ام که تو را در انتخاب يکي از سه چيز، مخير سازم؛ پس يکي را برگزين و دوتا را واگذار. آدم گفت: آن سه چيست؟ گفت: عقل و حيا و دين. آدم گفت: عقل را برگزيدم. جبرئيل به حيا و دين گفت: شما بازگرديد و او را واگذاريد. آن دو گفتند: اي جبرئيل، ما مأموريم هر جا که عقل باشد، با او باشيم، گفت: خود دانيد و بالا رفت.[4]

اما اين نکته بايد مورد توجه قرار گيرد که عقل، بنياد دين است و دين داري، خود مظهر و نشانه اي از عقلانيت انسان است؛ چنانکه نشانه و مظهر عقلانيت و دين داري، حياست که خود نمادي از حقيقت اخلاق است. بر کسي پوشيده نيست که اگر شخص عقل نداشته باشد و يا از عقل خود به درستي بهره نگيرد و يا به کار نبرد، هرگز دين دار يا داراي اخلاق و حيا نخواهد بود؛ از اين رو تکليف بر مدار عقل مي گردد و خداوند انسان را به سبب دو امر عقل و اراده به عنوان مکلف مطرح مي سازد.

به هر حال، نماد عقلانيت و دين داري انسان، اخلاق است و اگر کسي بخواهد درباره وضعيت دين داري و عقلانيت خود و يا ديگران قضاوت کند بايد به درجه پاي بندي اش به اصول اخلاقي توجه کند.

بر اين اساس، اوج مکارم اخلاقي در شخص به معناي اوج دين داري و عقلانيت او خواهد بود. در مقابل، هر گونه فقدان بي اخلاقي ها و نابهنجاري ها بيانگر فقدان تدين و عقلانيت خواهد بود.

ضرورت بهره گيري از سبک زندگي ائمه

البته ناگفته نماند که آن حضرت(صلی الله علیه و آله) همانند قرآن و ديگر امامان معصوم(علیهم السلام) بر اين نکته تأکيد مي کند که راه رهايي از خسران بزرگ در دنيا و آخرت، بهره مندي از سبک زندگي است که آنان با سنت و سيره خودشان ترسيم مي کنند. نه آن که به عقل ناقص خود بسنده کرده و بر اين باور باشيم که مي توانيم سبک زندگي کامل را با عقل ناقص خود به دست آوريم؛ چنان که بسياري از مردم از جمله غربيان در دام عقل ناقص خويش مي افتند و مي گويند که ما نيازي به دين نداريم؛ زيرا عقل مي تواند دين کامل را به ما نشان دهد؛ عقل هر چند که بنياد همه چيز است؛ ولي اين عقل تا در چارچوب مشخصي به کار گرفته نشود، به کمال نمي رسد و هنگامي که به کمال نرسيد، نمي تواند مبناي سبک زندگي باشد؛ چرا که عقل تا پيش از کمال مطلق که شامل شهود ملکوت حقايق مي شود، عقل ناقصي است.

از اين رو آن حضرت(علیه السلام) همانند ديگر معصومان(علیهم السلام) عقول ناقص را ناتوان از درک سبک زندگي صحيح مي شمارد و خواهان بهره مندي از سبک زندگي معصومان(علیهم السلام) مي شود؛ زيرا اين سبک زندگي که آنان ارايه مي دهند برخاسته از عقل کامل است که در سايه سار وحي رشد کرده و به کمال رسيده است. آن حضرت(علیه السلام) در اين باره مي فرمايد: ان دين الله لايصاب بالعقول الناقصه ، و الاراء الباطله ، و المقاييس الفاسده ، ولايصاب الا بالتسليم، فمن سلم لنا سلم، و من اهتدي بنا هدي، و من دان بالقياس و الراي هلک؛ به وسيله عقل ناقص و نظريه هاي باطل و قياسهاي فاسد و بي اساس نمي توان به دين خدا دست يافت؛ تنها وسيله رسيدن به دين واقعي، تسليم محض است؛ پس هر کس تسليم ما اهل بيت باشد (از هر انحرافي) در امان است و هر که به وسيله ما هدايت يابد خوشبخت خواهد بود.و شخصي که با قياس و نظريات شخصي خود بخواهد دين را دريابد، هلاک مي گردد.[5]

به سخن ديگر، عقل مقدماتي و ابتدايي، هرچند زمينه ساز دست يابي انسان به عقل کامل در يک فرآيند عمل به علم و دانش است، ولي اين کمال يابي تحت نظارت و راهنمايي کامل وحي الهي و عقل بيروني اتفاق مي افتد که پيامبران و امامان(علیهم السلام) مسئوليت مديريت و راهنمايي و انتقال آن را به عهده دارند. اين همان چيزي است که در آيات قرآني از آن به هدايت خاص الهي تعبير شده است.[6]

مکارم اخلاق در سنت و سيره امام زين العابدين

هرچند که امام زين العابدين، به زينت عبادت کنندگان معروف است و مردم به سبب رابطه و پيوند بسيار مستحکم آن امام همام با خداوند اين القاب را به ايشان داده اند و او را بسيار سجده کننده مي شناسند، ولي اين ارتباط مستحکم و قوي با خداوند بيانگر ميزان عقلانيت بالاي ايشان است که در اخلاق نيز خودنمايي مي کند. اگر عقل و دين و اخلاق مي خواست تجسم يابد، در شکل امام معصوم(علیهم السلام) تجسم مي يابد که اين گونه نيز بوده است. در روايتي از پيامبر(صلی الله علیه و آله) است که فرمود: لوکان العقل رجلا لکان الحسن؛ اگر قرار بود عقل به صورت يک انسان تجسم پيدا کند به صورت امام حسن (عليه السلام) ظاهر مي شد.[7] اين معنا اختصاص به حضرت امام حسن(علیه السلام) نداشت، بلکه همه انوار امامان(علیهم السلام) که نور واحد هستند، اين گونه اند.

امام زين العابدين، تجسم عقل است که از آن نمادهايي همچون تدين و اخلاق نيک ظهور مي يابد. ازاين رو در سيره و سنت آن امام(علیه السلام) همه مکارم اخلاق را مي توان يافت و ايشان تجسم کامل اخلاق نيکي است که خداوند پيامبرش را به عنوان «انک علي خلق عظيم» بدان ستوده است.[8]

داستان هاي بسياري از عفو و گذشت ايشان نسبت به کساني که اذيت و آزار مي رساندند، بيان شده است که همه اينها بيانگر عظمت روحي و شرح صدر و وسعت وجودي ايشان است. از جمله کمک به پسر عمويي که ايشان را مي آزرد و بدزباني مي کرد.

صاحب کشف الغمه نقل کرده: روزي آن حضرت از مسجد بيرون آمده بود. مردي او را ملاقات کرد و به آن جناب دشنام و ناسزا گفت. غلامان آن حضرت خواستند به او صدمه زنند. فرمود: او را به حال خود واگذاريد! پس به آن مرد رو کرد و فرمود: آنچه از کارهاي ما بر تو پوشيده است، بيشتر است از آنچه تو بداني و بگويي. بعداز آن فرمودند: آيا حاجتي داري تا تو را کمک کنيم؟ آن مرد شرمسارشد. سپس حضرت عباي خود را نزد او افکندند و امر فرمودند تا هزار درهم به او بدهند. پس از آن هر وقت آن مرد حضرت را مي ديد، مي گفت: گواهي مي دهم که تو از اولاد رسول خدايي.

همچنين آمده است که زماني کنيزي ظرف آب به دست، آب روي دستان امام(علیه السلام) مي ريخت. ناگهان ظرف از دست او افتاد و بر صورت امام خورد و آن را زخمي کرد. امام نگاهي به او فرمودند. کنيز گفت: «والکاظمين الغيظ» (يعني: متقين کساني هستند که خشم خود را فرو مي برند). امام فرمود: خشمم را فرونشاندم. کنيز ادامه داد: «والعافين عن الناس» (يعني: و از مردم مي گذرند و عفو دارند)، امام فرمود: از توگذشتم. کنيز باز ادامه داد: «والله يحب المحسنين» (يعني: خداوند نيکوکاران را دوست دارد) امام فرمودند: تو را به خاطر خدا آزاد کردم.

آن حضرت(صلی الله علیه و آله) در سفارش خويش به ديگران مي فرمود: ثلاث منجيات للمومن: کف لسانه عن الناس و اغتيابهم، و اشغاله نفسه بما ينفعه لاخرته و دنياه و طول البکاء علي خطيئته؛ سه چيز موجب نجات انسان مومن خواهد بود: نگهداري زبانش از حرف زدن درباره مردم و غيبت آنان، مشغول شدنش به خويشتن با کارهايي که براي آخرت و دنيايش مفيد باشد و بسيار گريستن بر اشتباهاتش.[9] و براستي خوشان اين گونه بودند و همواره به آخرت مشغول بود و بسيار مي گريست.

چنان که در مسئله غيبت مومن، امام صادق (علیه السلام) روايت مي کند: مردي نزد امام زين العابدين(علیه السلام) آمد و گفت: شخصي به شما نسبت هاي ناروا داده و شما را گمراه و بدعت گذار ناميده است. حضرت به وي فرمود: تو حق دوستي و همنشيني با او را مراعات نکردي و گفتار او را براي من نقل کردي. حق مرا نيز از بين بردي، زيرا سخني از برادر ديني ام گفتي که من آن را نمي دانستم. هر دو خواهيم مرد و در روز قيامت از تو سؤال خواهد شد که چرا غيبت برادر خود را کرده اي. از غيبت بپرهيز که غيبت غذاي سگ هاي جهنم است. بدان کسي که زياد عيوب مردم را به زبان مي آورد، دليل آن است که عيب هاي خودش را در مردم جست وجو مي کند.

از نظر آن حضرت (علیه السلام) غيبت رفتاري ضداخلاقي و هنجاري است که آثار بسيار سويي در زندگي دنيوي و اخروي شخص به جا مي گذارد. به نظر آن حضرت(علیه السلام) عيب جويي و غيبت کردن اموري است که آدمي را به هلاکت مي افکند. بنابراين پيش از اين که به ديگري مشغول شود به خود مشغول شود و عيوب خود را بشناسد و در برطرف کردن آنها تلاش کند. آن حضرت(علیه السلام) در عبارتي مي فرمايد: ثلاث من کن فيه من المومنين کان في کنف الله، و اظله الله يوم القيامه في ظل عرشه، و آمنه من فزع اليوم الاکبر: من اعطي الناس من نفسه ما هو سائلهم لنفسه، و رجل لم يقدم يدا و رجلا حتي يعلم انه في طاعه الله قدمها او في معصيته، و رجل لم يعب اخاه بعيب حتي يترک ذلک العيب من نفسه؛ سه حالت و خصلت در هر يک از مؤمنين باشد در پناه خداوند و روز قيامت در سايه رحمت عرش الهي خواهد بود و از سختي ها و شدايد محشر در امان است: اول آن که به مردم چيزي را دهد که از آنان براي خويش مي خواهد (آنچه براي خود مي پسندد را به آنان عطا کند)؛ دوم قدم از قدم برندارد تا آنکه بداند آن حرکتش در راه اطاعت خداست يا معصيت و نافرماني او؛ سوم از برادر مومن خود (به عيبي که در خود نيز دارد) عيب جويي نکند تا آنکه آن عيب را از خودش دور سازد.[10]

آن حضرت اهل تقوا و صداقت و حيا و خوش رويي بود. از اين رو، همواره بر اين مکارم اخلاقي تاکيد داشت و مي فرمود: اربع من کن فيه کمل اسلامه، و محصت ذنوبه، و لقي ربه و هو عنه راض: وقا لله بما يجعل علي نفسه للناس، و صدق لسانه مع الناس، و الاستحياء من کل قبيح عند الله و عندالناس، و حسن خلقه مع اهله؛ چهار خصلت است که در هر کس باشد، ايمانش کامل و گناهانش بخشوده خواهد بود و در حالتي خداوند را ملاقات مي کند که از او راضي و خوشنود است:

۱- رعايت تقواي الهي با کارهايي که براي مردم به دوش مي کشد؛

۲- راست گويي و صداقت با مردم؛

۳- حيا و پاکدامني نسبت به تمام زشتي ها در پيشگاه خدا و مردم؛

۴- خوش اخلاقي و خوش برخوردي با خانواده خود.[11]

به عنوان نمونه و مشت از خروار اين مطلب را در اين جا ذکر مي کنيم. مي گويند: با آن که امام زين العابدين(علیه السلام) از هر کس نسبت به مادر خود بيشتر احسان مي نمود و به نيکي با مادرش رفتار مي کرد، ولي اغلب از خوردن غذا با وي امتناع مي کرد و وقتي علت را جويا شدند و به وي گفتند: شما که از هر کس بيشتر به مادر خود عشق مي ورزيد و به وي نيکي مي کنيد، چرا از غذاخوردن با او خودداري مي کنيد؟ حضرت در پاسخ فرمود: من به خاطر ادب و احترام مادرم با آن بزرگوار غذا نمي خورم؛ زيرا بيم آن دارم که به لقمه اي دست برم که مادرم زودتر متوجه او شده و قصد خوردن آن را داشته باشد و من با اين کار عاق والدين گردم.[12]

آن حضرت(علیه السلام) اهل تواضع و فروتني بود و از نسبت و پيوند خويش براي اهداف شخصي سود نمي جست. از اين رو مخفيانه و پنهان سفر مي کرد. در گزارش هاي تاريخي و روايات بسيار آمده که امام سجاد(علیه السلام) اغلب با کساني به سفر مي رفت که وي را نشناسند و اگر آن حضرت را مي شناختند با آنها شرط مي کرد که در کارها با آنها مشارکت نمايد. وقتي از حضرت(علیه السلام) علت اين کار را مي پرسيدند، مي فرمود: بيم دارم از اين که به نام رسول الله(صلی الله علیه و آله)، بيش از آنچه استحقاق دارم با من رفتار شود.

آن حضرت(علیه السلام) اهل سخاوت و بخشش بود و در کنار تقوا، بر سخاوت مندي در سنت و سيره تأکيد داشت. از نظر ايشان اگر کسي بخواهد در دنيا و آخرت سربلند در ميان مردم باشد، به اين دو امر (تقوا و سخاوت) بايد تمسک جويد. از اين رو مي فرمود: ساده الناس في الدنيا الاسخياء، و ساده الناس في الاخره الاتقياء؛ در اين دنيا سرور مردم، سخاوتمندان هستند؛ و در قيامت سيد و سرور مردم، پرهيزکاران خواهند بود.[13]

سخاوتمندي حضرت

از اين رو آن حضرت(علیه السلام) همواره به بخشش و سخاوت به مردم توجه ويژه اي مبذول مي داشت. گزارش هاي تاريخي بسياري نيز در اين مسئله وجود دارد که بيانگر توجه و اهتمام ايشان به مسئله سخاومت مندي است. سخاوت ايشان آشکار و نهان نداشت؛ هر چند که بخشش هاي نهان و نيکي هاي ايشان در تاريکي، بسيار معروف است. آن حضرت در شب هاي تاريک جهت ياري فقرا به راه مي افتاد و با انباني بر پشت به در خانه هاي مستمندان مي رفت و با صورت پوشيده به آنان نان و غذا و پول مرحمت مي فرمود و ناشناس به خانه باز مي گشت. اين امر تا زمان رحلت حضرت ادامه داشت و با رحلت آن حضرت مردم دريافتند که کمک هاي شبانه از سوي آن حضرت بوده که در اختيار نيازمندان قرار مي گرفته است.

هنگامي که بدن مطهرش را براي غسل برهنه کردند، از آن انبان هايي که براي فقرا بر دوش مي کشيد بر پشت مبارکشان اثرهايي ديدند که مانند زانوي شتر پينه بسته بود.

اين اعمال شبانه را از آن رو انجام مي داد که باورش اين بود که اين کارها براي انسان مي ماند و ذخيره آخرت است و خداوند را خشنود مي سازد و در مقام راضيه مرضيه وارد مي کند. از اين رو مي فرمود: من أطعم مؤمنا من جوع أطعمه الله من ثمار الجنه ، و من سقي مؤمنا من ظمأ سقاه الله من الرحيق المختوم، و من کسا مؤمنا کساه الله من الثياب الخضر؛ هرکس مؤمن گرسنه اي را طعام دهد خداوند او را از ميوه هاي بهشت اطعام مي نمايد و هر که تشنه اي را آب دهد خداوند از چشمه گواراي بهشتي سيرابش مي گرداند و هرکس مؤمن برهنه اي را لباس بپوشاند خداوند او را از لباس سبز بهشتي خواهد پوشاند.[14]

اخلاق نيک ايشان همانند پيامبر(صلی الله علیه و آله) بود، به گونه اي که برخي از اين اخلاق نيک سوءاستفاده مي کردند. همان گونه که منافقان از اخلاق نيک پيامبر(صلی الله علیه و آله) سوءاستفاده مي کردند و پيامبر(صلی الله علیه و آله) را «اذن» و حرف شنو مي شمردند که هر چه بگويند مي پذيرد و خداوند، پيامبر(صلی الله علیه و آله) را «اذن خير» معرفي مي کند.[15] امام سجاد(علیه السلام) نيز اين گونه بود که حتي سوءاستفاده هايي از سوي بردگان نيز مي شد. نقل شده که روزي آن حضرت غلام خويش را دو مرتبه صدا زد، آن غلام جواب نداد. مرتبه سوم که جواب داد، حضرت فرمودند: «آيا صداي مرا نشنيدي؟» عرض کرد: شنيدم. فرمودند: «پس چه شد که جواب مرا ندادي؟» عرض کرد: چون از شما ايمن بودم. فرمود: «الحمدلله الذي جعل مملوکي يأمنني»؛ حمد خداي را، که مملوک مرا از من ايمن گردانيد.»

از اين رو آن حضرت(علیه السلام) ديگران را به گذشت و عفو سفارش مي کرد و مي فرمود اگر کسي از شما عذر و پوزش خواست بپذيرد. از آن حضرت روايت است که فرمود: ان شتمک رجل عن يمينک، ثم تحول الي يسارک فاعتذر اليک فاقبل منه؛ چنانچه شخصي از سويي تو را بدگويي کند و سپس برگردد و از سوي ديگر پوزش طلبد، عذرخواهي و پوزش او را پذيرا باش.[16]

به هر حال، سنت و سيره امام سجاد(علیه السلام) سنت و سيره عقلايي در حد کمال بلوغ آن است و لذا مکارم اخلاق را در حد نهايي آن بيان کرده و خود آن را در زندگي اش به کار گرفته است. ايشان همانند ديگر چهارده معصوم(علیهم السلام) تجسم کامل عقل و دين و اخلاق(حيا) هستند. باشد که با بهره گيري از سنت و سيره آنان، مسير رشد و کمالي عقل را بپيماييم و در نهايت متاله (خدايي) شده و مظهر و مجسمه عقل و دين و حيا شويم.

پی نوشتها:

[1] . اصول کافي، ج ۱، ص کتاب فضل العلم، باب استعمال العلم، حديث۴.

[2] . همان، حديث ۷۲.

[3] . همان، حديث ۷.

[4] . اصول کافي، ج۱، ص۱۱، حديث۲.

[5] . .مستدرک الوسائل: ج ۱۷، ص ۲۶۲، ح ۲۵.

[6] . سوره بقره، آيه ۳۸ و آيات ديگر.

[7] . فرائد السمطين، ج ۲، ص ۶۸.

[8] . قلم، آيه ۴.

[9] . تحف العقول: ص ۲۰۴، بحارالانوار: ج ۷۵، ص ۴۱۰، ح ۳.

[10] . تحف العقول: ص ۲۰۴، بحارالانوار: ج ۵۷، ص ۴۱۱، ح ۳.

[11] . مشکاه الانوار: ص ۱۷۲، بحارالانوار: ج ۶۶، ص ۵۸۳، ح ۴۸.

[12] . شرح صحيفه سجاديه فيض الاسلام دعاي ۲۴.

[13] . .مشکاه الانوار: ص ۲۳۲، س ۲۰، بحارالانوار: ج ۷۸، ص ۵۰، ح ۷۷.

[14] . مستدرک الوسائل: ج۷، ص ۲۵۲، ح۸.

[15] . توبه، آيه ۶۱.

[16] . مشکاه الانوار: ص۲۹۹ ، س۱۰ ، بحارالانوار: ج۷۸، ص۱۴۱ ح ۳.