كشورهاى اسلامى

نوشته‌ها

فرهنگ اسلامى و خاورشناسان

روشن است كه تمدن اسلامى , دست اورد همه بشريت است و به تمام معارف و علوم بشرى خدمت كرده است.

هيچ رشته علمى نبوده, مگر آنكه سرى به آن زده و از هر چشمه اى, مشتى بر گرفته و در غنى تر ساختن انديشه انسانى شركت كرده است.

نتيجه طبيعى پيدايش و پيشرفت اين تمدن, قلم و كاغذ بوده كه دو ابزار اساسى اين تمدن هستند.

عرب شعر اين شاعر را فراموش نمى كند كه سرود:

العلم صيد والكتابة قيدُهُ
قيّدُ صيودك بالجبال الوثقة
فمن الجهالة آن تصيد غزالة
ثمّ تدعها بين الخلائق طالقة

دانش, شكار توست و نوشتن, بند آن.

با ريسمانهاى سخت, شكارت را به بند كش.

از نادانى است كه آهويى را شكار كنى و سپس آن را ميان مردم رها سازى.
چگونه ممكن است مسلمانان ارزش قلم و كاغذ را در نيابند و حال آنكه خداوند فرموده است:

(ن والقلم و ما يسطرون)

ـ به همين دليل گنجينه كتاب در تمدن اسلامى, در زمينه ميراث بشرى بيشتر و مهمتر است.

كتابخانه هاى جهان, پر است از كتابهاى مربوط به تمدن اسلامى.

به همين دليل, نمى توان شمارش كرد كه تعداد نسخه هاى خطى موجود در كتابخانه هاى دنيا تا چه اندازه است.

علّت اصلى اين اشكال, آن است كه كتابخانه هاى دنيا فراوان هستند و كتب خطى نيز فراوانتر.

و هنوز همه كتابخانه هاى دنيا فهرست نشده اند.

بنابراين بهتر است در صدد شمارش تقريبى نسخه هاى خطى اسلامى در كتابخانه هاى دنيا باشيم.

ـ قبل از بررسى اين مسأله, ناگزير بايد اشاره اى تاريخى و گذرا به توجه مسلمين به كتاب و همچنين

فراوانى نسخه هاى خطى اسلامى داشته باشيم.

توجه به نگارش و تأليف از نخستين روزگار طلوع خورشيد اسلام آغاز شد.

مسلمانان به نوشتن قرآن, توجه فراوان داشتند.

سپس علوم مختلف قرآنى پديد آمد و علوم حديث و ديگر علوم اسلامى (فقه, عقائد, اخلاق, لغت, تاريخ و …) نيز از پى آنها پا به عرصه وجود نهادند.

با پديد آمدن اين نهضت علمى, كتاب تنها وسيله ثبت علوم بود و همپاى آنها رشد كرد و مسلمان ناگزير شدند كتابخانه هاى مختلفى را پديد آورند.

اينك نگاهى كوتاه به انواع كتابخانه ها در تاريخ اسلام داريم و چند نمونه را با تعداد كتابهاى آنها مورد اشاره قرار مى دهيم.

1. كتابخانه هاى مساجد: كتابخانه در هر مسجد بزرگ و كوچكى وجود داشت و در جامعه آن روز نقش مهمى ايفا مى كرد.

مهمترين هدف اين كتابخانه ها, آموزش طلاّب در علوم اسلامى بود.

به همين دليل, كتابهاى مختلفى در رشته هاى گوناگون علمى در كتابخانه هر مسجد وجود داشت.

مثلاً كتابخانه مسجد ابن طولون در مصر, به تنهايى 814 كتاب در علوم قرآنى داشت.(1)

2. كتابخانه هاى خصوصى: وزيران, فرمانروايان, ثروتمندان و علما, علاقه داشتند كه در خانه خود كتابخانه اى تأسيس كنند.

اين كتابخانه ها, به روى دانشمندان باز بود و مى توانستند از كتابهاى آن استفاده كنند.

يكى از مشهورترين اين كتابخانه ها, كتابخانه صاحب بن عباد, وزير معروف است.

همچنين كتابخانه واقدى, تاريخ نويس نامدار, در خور ذكر است كه براى جابجايى آن از بغداد, به 120 شتر نياز داشت.(2)

3. كتابخانه هاى دانشگاهى: كتابخانه هاى عمومى دانشگاهها نيز فراوان بود: از جمله دارالحكمة در بغداد كه تعداد كتابهاى آن به دو ميليون مى رسيد.

كتابخانه دانشگاه الازهر در قاهره, كتابخانه ظاهريه در دمشق, كتابخانه زيتونه در تونس, كتابخانه قيروان در تونس, كتابخانه قرويين در فاس (مراكش) و مانند آنها. يكى از اين كتابخانه ها, در منطقه “جزيره” در سوريه, در مناطق شمالى شام و در شهر “آمد” بود كه يك ميليون و چهل هزار كتاب در آن, در زمان صلاح الدين ايوبى شمارش شده بود.(3)

اينها نمونه هاى كوچكى از تاريخ تمدن اسلامى است كه مى تواند گستره ميراث فرهنگى اسلام و دوره هاى خيزش آن را نشان دهد.

اينك يك سؤال پيش مى آيد كه اين همه ميراث فرهنگى كجا رفته است؟ گفتنى است روزگارى بر تمدن اسلامى گذشته كه فرهنگ و دانش بى ارزش گرديد و نتيجه طبيعى آن, جفا بر كتاب و كتابخانه بود.

علت آن هم, اين بوده كه در اين دوران جهان اسلام, دست خوش تعصب و جهل گرديده و كتابها به دورترين نقاط انتقال يافت و يا سوزانده و تلف شد.

مثلاً در بغداد, در روزگار خلافت ناصر عباسى, يكى از دانشمندان به نام عبدالسلام الجيلى البغدادى, درخشيد.

ولى او را به كفر و زندقه متهم ساختند و محكوم به اين شد كه بايد همه كتابهاى او را به ميدانى به نام “رحبه” بياورند و در برابر چشم مردم بسوزانند!(4)

در مغرب نيز برخى از مذاهب فقهى سركوب شدو در نتيجه, محموله هاى بزرگ كتاب را مى آوردند و به آتش مى كشيدند.

علل ديگرى نيز چون آشوبها و حوادث طبيعى و شورشهاى داخلى, آتش سوزيهاى بزرگ و به قدرت رسيدن زمامداران نادان در اين مسأله سهم داشتند.

شايد يكى از مهمترين حوادث در اين زمينه, حمله مغول باشد كه تمام كتابخانه هاى بزرگ و زيبا را نابود كردند.

آنان به هر جا پا نهادند, دست به ويرانى زدند وقتى كه به بغداد پا نهادند, همه كتابها را به دجله ريختند.

حتى گفته اند تا چهل روز آب دجله از مركب اين كتابها سياه بوده است.

محمد كردعلى مى نويسد: هولاكو با كتابهاى علما, طويله هاى فراوانى ساخت و به جاى آجر در آنها, از كتاب استفاده مى كرد.(5)

در اندلس, پس از سقوط تمدن اسلامى, غربيها با تمام توان خود كوشيدند آثار اسلامى را از بين ببرند

. كتابخانه ها و مدارس را غارت كردند و به آتش كشيدند.

بزرگترين فاجعه در اين دوران, به دست كاردينال كيسيمنس در سال 1511 ميلادى آفريده شد.

وى دستور داد هر كتاب عربى را كه در شهر تمرناطه بيابند, به آتش كشند.

كتابها در ميدانى به نام باب الرحلة به آتش كشيده شد.

تاريخ نويسان درباره تعداد كتابهاى سوزانده شده اختلاف نظر دارند.

ولى بيشتر آنها به رقم يك ميليون و هفتصد هزار كتاب اشاره مى كنند.(6)

هنگامى كه شارل پنجم, امپراطور روم, در سال 1526 ميلادى به شهر تونس حمله و آن را اشغال كرد, همه كتابهاى خطى عربى را گردآورد و به آتش كشيد.(7)

جنگهاى صليبى بزرگترين فاجعه براى ميراث فرهنگى اسلام بود.

چه كسى مى تواند آمار كتابهايى را كه صليبيان در حملات خود در مدت دو قرن (1096 تا 1291 م) سوزاندند, شمارش كند؟ در اين حملات , يكى از مهمترين اهداف حملات صليبيها, كتابخانه هاى مسلمانان بود.

كتابخانه هاى بنى عمار در طرابلس شام, كتابخانه قدس و عسقلان و غزّه و معرّة و … به آتش كشيده شد.

مورّخان, شمار كتابهاى شهر طرابلس شام را سه ميليون جلد برآورد كرده اند.

(8) آنچه اكنون براى ما از اين ميراث باقى مانده, يا در جهان اسلام است و در كتابخانه هاى عمومى و خصوصى نگهدارى مى شود.

و يا به اروپا و غرب برده شده است.

ما اين مسأله را ـ به يارى خدا ـ در صفحات آينده بررسى خواهيم كرد.

ميراث فرهنگى اسلام چگونه و به چه ميزان به غرب منتقل شده است؟

تمدن اسلامى در مدت شش قرن يا بيشتر, يعنى ميان قرن هفتم تا سيزدهم ميلادى, شكوفا بود.

در اين دوره, كشورهاى اسلامى مركز درخشش و سرچشمه تمدن بشرى به شمار مى رفت.

اروپا در اين دوره در خواب عميقى فرو رفته بود و دوران تاريك قرون وسطى را طى مى كرد.

ولى اين حالت با گذشت روزگار تغيير كرد و فشارها و حملات خارجى و آشوبها و عقب ماندگى در داخل, تغييراتى را سبب شد.

و يكى از آثار اين تغيير, انتقال ميراث فرهنگى اسلام به جهان غرب بود.

اين انتقال از راههاى نو و كهنه اى صورت گرفت.

كانالهاى قديمي تر عبارت بودند از: جزيره صقليه (سيسيل) در جنوب ايتاليا, سقوط اندلس اسپانيا و جنگهاى صليبى.

و كانالهاى جديدتر عبارت بودند از: استعمار جديد اروپايى, يورشهاى باستان شناسان و كاشفان و شركتهاى حفّارى و سرقتهاى رسمى و غير رسمى.

ـ كانالهاى قديمى به سبب برخورد مستقيم ميان مسلمانان و غربيها بود; بويژه آنكه مسلمانان درها را به روى دانش پژوهان اروپا باز گذاشته بودند و آنها را در سيسيل و اندلس و مغرب عربى مى پذيرفتند.

وقتى اين دژها فرو ريخت, اروپاييها همه گنجينه هاى ارزشمند آن را غارت كردند.

و هنگامى كه سپاه صليبى به اروپا بازگشت, گنجينه هاى فرهنگى اسلامى را با خود داشت.(19)

كانالهاى جديد را مى توان سرقت از ملّتى به سود ملّت ديگر ناميد.

اين سرقت, از راههاى زير انجام مى شود: 1. سرقتهاى فردى: اين كار هنوز هم يكى از مهمترين روشهاى انتقال ميراث اسلامى به غرب است.

2. سرقتهاى رسمى: اين كار از راه اعزام هيئتهاى علمى اكتشافى, يا از راه شركتهايى كه با كشورهاى اسلامى قرارداد دارند, انجام مى شود. اينان با حفارى, بسيارى از آثار باستانى و ميراثهاى فرهنگى كشورهاى ميزبان را به كشورهاى خود مى برند.

گاه اين سرقتها از راه يك شركت استعمارى كه براى مدتى در جهان اسلام حاكميت كامل دارد, انجام مى شود و با اين كار به آسانى ثروتهاى اسلامى را به كشور خويش مى برد.

3. نياز مالى: گاه افراد يا مؤسساتى كه اين ميراث را در اختيار دارند و ارزش مادّى آن را نمى دانند, آن را به بهاى اندكى مى فروشند.

و گاه دولتها نيز ميراث فرهنگى خود را به صورت رسمى و زير پوشش مبادله فرهنگى يا ارسال هداياى سمبليك يا زير فشار دولتهاى غربى به آنها مى فروشند.

براى هر يك از نمونه هاى فوق, مثالهاى فراوانى مى توان يافت و ما مى توانيم آنها را از ميان تحقيقات دانشمندانى كه در اين باره آثارى فراهم آورده اند, نشان دهيم.

نخست: در كتاب الدراسات العربية و الاسلامية فى اوروبا مى خوانيم: ( … تا اينكه قرن هجدهم فرا رسيد و دوران حاكميت استعمار غربى بر كشورهاى اسلامى فرا رسيد.

گروهى از علماى مغرب زمين به مطالعه زبانهاى اين كشورها پرداختند.

آنان با يورش به نسخه هاى خطى در كشورهاى اسلامى, بخش مهمى از آنها را به چنگ آوردند و برخى ديگر را بابهاى اندكى خريدند و آنها را به كشورهاى خود بردند كه اين گنجينه را امروز با هيچ بهايى نمى توان ارزشيابى كرد.

در قرن شانزدهم, مبادله سفير با دولت عثمانى رواج يافته بود.

در اين دوره, كشورهاى غربى سفرا و كاردارهايى را استخدام مى كردند كه به زبانهاى شرقى آشنا بودند و برخى از آنها به جمع آورى نسخ خطى عربى پرداختند.) (ص21)

(روابط بازرگانى, نقش مهمى در فعال كردن و متحول ساختن مطالعات عربى در قرون وسطا داشت … و سرانجام مايه ريشه دار شدن روابط با مسلمانان گرديد.

پيامد آن, روابط تجارى با حلب و اعزام سفير بريتانيا به استانبول بود كه جمع آورى نسخه هاى خطى را آسانتر كرد.) (ص31).

(بوكوك, خاورشناس انگليسى, پنج سال در حلب ماند و به عنوان مبشّر و ميسيونر مذهبى تا سال 1930 ميلادى در آنجا زبان عربى را فرا گرفت … در سال 1937 به آستانه رفت و در آنجا به يك مجموعه گرانبهاى عربى دست يافت.

وى هنگامى كه در حلب بود, شخصى را به نام احمد الدرويش براى بازنويسى و جمع آورى اين نسخه ها اجير كرد.

اين نسخه ها اينك بخشى از گرانبهاترين نسخه هاى خطى را در كتابخانه بوديه در بريتانيا تشكيل مى دهند.) (ص23).

درباره خاورشناس معروف, جوهان بوركهات, مى نويسند: (او زندگيش را در رفت و آمد ميان سوريه و لبنان فلسطين و شمال سودان و قاهره و … سپرى كرد و نسخه هاى خطى خود را كه در سفرهايش به دست آورده بود, وقف دانشگاه كمبريج كرد.(ص 35).

درباره روابط اسپانيا با مطالعات عربى و اسلامى آمده است: (اسپانيا وارث نسخه هاى خطى به دست آمده بر اثر سقوط دولت اسلامى بود.

اين نسخه ها در سال 1492 ميلادى, بسيار قديمى به حساب مى آمدند.) (ص 123).

همچنين آمده است: (پدر فرحاث شرقى در سال 1712 ميلادى به ديدارى از اسپانيا پرداخت و نسخه هاى خطى عربى گرانقدرى به دست آورد.) (ص125).

درباره كتابخانه اسكورپال آمده است: (جمع آورى مخطوطات در اين كتابخانه از زمان فيليپ دوم آغاز شد و در زمان ساژل سوّم ادامه يافت.

فيليپ دوم, علمايى را از شرق به همراه نسخه هاى خطى آنان به كشور خود آورد كه از جمله آنها, ميخائيل الغزيرى, اهل لبنان بود. (ص 175).

درباره خاورشناسى در آلمان و توجه خاورشناسان اين كشور به ميراث اسلامى آمده است: (آلمانيها از دير زمان به گردآورى نسخ خطى پرداختند.

اين كار را از سال 956 آغاز كردند.

در آن زمان, مبادلاتى در اين زمينه ميان عبدالرحمان ناصر و يكى از پادشاهان آلمان صورت گرفت. (ص185).

دوم: درموسوعة المستشرقين آمده است: خاورشناس انگليسى, براون در سفرهاى خود نسخه هاى خطى فراوانى خريد كه يك بخش از آنها مجموعه مشهور “شيفر” است. (ص52).

(خاورشناس هلندى, جوليوس, چهار سال در سوريه بسر برد و با پول فراوانى كه دانشگاه ليدن به او داده بود, دويست و پنجاه نسخه خطى ارزشمند خريدارى كرد). (ص126).

يك كاردينال عراقى به نام پتونى, مجموعه اى شامل دويست و هفتاد و شش نسخه خطى به كتابخانه واتيكان اهدا كرد.

اين كار در قرن هيجدهم صورت گرفت. (ص164).

خاندان آل سمعانى كه مسيحى لبنانى هستند, به گردآورى و خريد نسخه هاى خطى براى واتيكان پرداختند.

مشهورترين آنها يوسف السمعانى بود كه پاپ كليمان در سال 1715 او را براى جمع آورى مخطوطات به مصر فرستاد.

او در آنجا با قبطيها ديدار كرد و نسخه هاى خطى فراوانى از آنها خريد و سپس به سوريه رفت و اسقفها و كشيشهاى آنجا همه نسخه هاى خطى خود را به او دادند.

مجموعه اين نسخه ها به دو هزار رسيد. (ص24).

(در خلال جنگهاى روس با كشورهاى اسلامى, روسها حدود هزار نسخه خطى را ربودند و به كتابخانه پطر سبورگ بردند.) (ص 324).

(سراسقف گريگور آهنگر در سال 1913 چهل نسخه خطى را به تزار روس اهدا كرد.) (ص324).

(يك خاورشناس روسى بر يك مجموعه خطى در ولايت تركستان دست يافت.) (ص324).

ـ (زايتس, خاورشناس آلمانى, كه به دور دنيا سفر مى كرد, سفرهايى به سوريه و فلسطين و شرق اردن و كشورهاى عربى و جنوب مصر داشت و شمار فراوانى از نسخه هاى خطى را گردآورى كرد و به كتابخانه دوكيه در گوته فروخت.) (ص 226).

سوّم: گفته استاد انور الجندى در كتاب استشراق و الخلفية الفكرية: (در اين مرحله ـ سخن در استعمار كشورهاى اسلامى است ـ توانستند هزاران نسخه خطى را از جهان اسلام بر پايند و به دانشگاهها و كتابخانه هاى خود ببرند و مطالعه كنندو سپس در باز پس دادن آنها به مسلمانان, راه و رسم زورگويى پيشه سازند.) 10

چهارم: سخن محقق مشهور محمود حمدى زقزوق: (خاورشناسان از دير باز به جمع آورى نسخه هاى خطى عربى در همه سرزمينهاى اسلامى خاور زمين, اهميت فراوانى مى دادند.

زيرا ارزش اين نسخه ها را مى دانستند و آگاه بودند كه اينها ميراث سرشارى را در همه علوم در بر دارد.

برخى از پادشاهان و فرمانروايان اروپا براى كشتيهاى بازرگانى كه به مشرق زمين مى آمدند, خريد نسخه هاى خطى را اجبارى كرده بودند …

از زمان حمله فرانسه به مصر در سال 1798, نفوذ اروپا در شرق رو به افزايش نهاد و به همين سبب نسخه هاى خطى فراوانى از مشرق به مغرب رفت.) (ص 61).

( … ويلهلهم, پادشاه آلمان, ريچارد ليبسيوس را در سال 1844, و فرد ديگرى را به نام پترمان در سال 1852 به مصر فرستاد تا نسخه هاى خطى را خريدارى نمايند. (ص 61).

(جمع آورى مخطوطات از مشرق زمين, هم از راههاى قانونى و هم از راههاى غير قانونى انجام مى شد. (ص61).

پنجم: مجله الفكر العربى: (بوستيل, جهانگرد فرانسوى, در سال 1581, نسخه هاى خطى را كه از مشرق زمين آورده بود, به كتابخانه هايدلبرگ فروخت.) (شماره 31, ص 190).

(گامازوف, خاورشناس روسى سفرى به استانبول و مصر كرد و در اين سفر مجموعه اى از نسخه هاى خطى را در سال 1893 خريد. (ص 243).

(بارتولد, خاورشناس روسى, به دنبال يك رشته حفارى در تركمنستان, به نسخه خطى دست يافت.) (ص 249).

(چگازر, جهانگرد آلمانى, نسخه هاى خطى كتابهاى معتزله را در يمن يافت.

اين نسخه ها به دويست و چهل و شش عدد مى رسيد.

او آنها را به كتابخانه برلن فروخت. (ص307).

(گابرونى, بازرگان ايتاليايى, تعداد 1610 نسخه خطى را از صنعا به دست آورد و در سال 1903 آنها را به كتابخانه أمير وزير فروخت.) (ص 307).

ششم: سخن دكتر على حسنى خربوطلى: ( … دولتهاى عربى در آغاز قرن بيستم تحت قيمومت كشورهاى اروپايى بودند.

در اين دوره, درهاى اين كشورها بر روى خاورشناسان باز بود و آنها با آزادى كامل در اين كشورها فعاليت مى كردند.

دولتهاى قيّم, فرهنگ آن كشورها را به هر سو كه مى خواستند هدايت مى كردند و براى آموزش و پرورش آنها به گونه اى كه مى خواستند, برنامه ريزى مى كردند.

خاورشناسان در اين دوره, آزادانه در كتابخانه خاورميانه عربى مى گشتند و هر گاه كه مى توانستند, به نسخه هاى خطى دستبرد مى زدند و يا از آنها عكس مى گرفتند و يا نسخه بردارى مى كردند همچنين آثار باستانى را در سرزمينهاى عربى مورد كاوش قرار مى دادند و بيشتر آنها را مى ربودند تا موزه هاى اروپا را پر كنند. 11

از اين سخنان, كاملاً روشن مى شود كه ميراث فرهنگ اسلام, چگونه به اروپا سرازير شد.

حال اين سؤال پيش مى آيد كه حجم آثار فرهنگى اسلام كه فعلاً در اروپا موجود است, تا چه حد تخمين زده مى شود؟

پاسخ دادن به اين سؤال, از بررسى موارد زير روشن مى شود: 1ـ دكتر منجد شمار تقريبى نسخه هاى خطى موجود در آلمان را اعلام كرده و مى گويد:

(فهرست نسخه هاى خطى عربى در كتابخانه برلن كه در ده جلد ضخيم, توسط ألورد نوشته شده, نزديك به بيست هزار است.)12

2ـ دكتر الديب درباره شماره نسخه هاى خطى گم شده, مى نويسد: اين حجم ميراث ماست.

نزديك سه ميليون نسخه خطى از آن باقى مانده است.)13

3ـ استاد حيتكه مى نويسد: ( … شمار بزرگى از مخطوطات كمياب عربى به كتابخانه هاى اروپا منتقل شد كه تا اوائل قرن نوزدهم به دويست و پنجاه هزار مى رسيد و روز به روز, رو به افزايش است.)14

4ـ در كتاب الدراسات العربية والاسلامية فى اروپا آمده است: تعداد نسخه هاى خطى موجود در اروپا به يك چهارم ميليون مى رسد.

نسخه هاى خطى در اروپا هم اكنون در محلهاى ذيل قرار دارد.

بريتانيا

(در كتابخانه موزه بريتانيا, نسخه هاى خطى در دو جلد (هر جلد هزار صفحه) فهرست شده كه مجموع آنها بيش از چهار هزار نسخه است.

در كتابخانه انجمن آسيايى شاهنشاهى كه يك كتابخانه قديمى است و در سال 1801 پايه گذارى شده, بيش از چهارصد هزار نسخه خطى وجود دارد. 15

در كتابخانه آكسفورد و كمبريج, مجموعه هاى مهمى از نسخه هاى خطى عربى وجود دارد.

از جمله, نسخه هاى به جاى مانده از خاورشناس هلندى, اربانيوس, شامل هشتاد و پنج نسخه است.

همچنين بيست نسخه كه نكولاس از استانبول آورده و نيز سه مجموعه ديگر كه يادگار خاورشناس معروف, لور, است شامل صدها نسخه مى شود. 16

در دانشگاه درهام, بهترين نسخه هاى خطى عربى وجود دارد كه حدود صد و بيست هزار نسخه مى شود. 17
در كتابخانه مركز خاورميانه, در حدود بيست و سه هزار جلد نسخه خطى وجود دارد.

در كتابخانه دانشگاه آدن باره, مجموعه بزرگى از نسخه هاى خطى موجود است. 18

ايتاليا

گابرئيلى, خاورشناس مشهور, نسخه هاى خطى موجود در ايتاليا را به سال 1923 فهرست كرد.

اين فهرست, شامل پانزده هزار جلد از صدو هجده كتابخانه در پنجاه و نه شهر است. 19

اسپانيا

هارتويچ خاورشناس معروف, نسخه هاى خطى كتابخانه اسكوريال را در سال 1884 فهرست كرد كه شمار آنها به 1852 نسخه خطى مى رسد.

همچنين مجموعه هاى بزرگى در نسخه هاى خطى در اين كتابخانه ها وجود دارد:

1ـ كتابخانه ملى در مادريد, شامل ششصد و شش نسخه خطى
2ـ كتابخانه آكادمى سلطنتى تاريخ
3ـ كتابخانه آكادمى سلطنتى زبان
4ـ كتابخانه دانشگاه غرناطه (گرانادا)
5ـ كتابخانه دانشگاه اشبيليه
6ـ كتابخانه دانشگاه طليطلة (توليدو)

آلمان: ـ مجموعه هاى نسخ خطى در اين مكانها وجود دارد(57): دانشگاه آزاد برلن, دانشگاه بن, دانشگاه توبخن, دانشگاه گوتخن, دانشگاه فرانكفورت, دانشگاه مونيخ, دانشگاه هامبورگ, دانشگاه هايدلبرگ و انستيتو زبانهاى شرقى در برلن.

ـ اين گذر شتابان بر كتابخانه ها و دانشگاه هاى اروپا نشان مى كند كه حجم ميراث فرهنگ اسلامى كه در دست اروپاست, نزديك به نيم ميليون نسخه را شامل مى شود.

حال بايد ديد كه چرا اروپاييها تا اين اندازه به ميراث فرهنگى اسلام علاقمند هستند؟

علّت توجه خاورشناسان به ميراث فرهنگى اسلام

توجه خاورشناسان به ميراث فرهنگى اسلام علل و انگيزه هاى گوناگونى دارد كه ما اينك برخى از آنها را مى آوريم:

نظر: دكتر ميشل حجا (بى گمان, نخستين انگيزه اى كه اروپاييان را در قرون وسطا به فراگيرى زبانها و اديان و علوم شرق وا داشت, انگيزه دينى بود.

هدف آموختن زبان عبرى (زبان تورات) و آشنايى سطحى با اسلام و عربى آن بود تا از اين راه دين مسيح را در ميان مردم خاور زمين تبليغ كنند.)20

نظر دكتر قاسم السامرايى

گردآورى نسخ خطى در واقع به منظور خدمت به اعراب و مسلمين نبود, بلكه بيشتر جوشيده از علاقه به گردآورى كلكسيون آداب و سنن و آثار باستانى و عتيقه و تجمّل و تجارت بود.

بهره بردارى از آنها بيشتر به وسيله خاورشناسانى بود كه با اهداف گوناگون صورت مى گرفت.

آنها اين آثار را براى بالا بردن سطح فرهنگ اعراب يا مسلمين منتشر نساختند, بلكه بيشر مطرح ساختن خود و سود ناشرين مطرح بود.)21

نظر استاد انورالجندى

خاورشناسان به مطالعه ميراث فرهنگى ما پرداختند تا ما را درباره تمدن خودمان به شك و ترديد اندازند و تبليغ كنند كه اين تمدن ساخته و پرداخته مسلمانان نيست, بلكه برگرفته از تمدن روم باستان است.)22

نظر محمد يوسف موسى

(در غرب انسانهايى پيدا شدند كه عمر خود را صرف مطالعه ميراث فرهنگ اسلامى به تمام معانى آن كردند تا علل پيدايش اين نيروى خارق العاده و عناصر اصلى تمدن اسلامى را كشف كنند.

يعنى آنچه انسان غربى را به مطالعه ميراث فرهنگى اسلام وا داشت, حيرت و اعجاب او در برابر جهان شرق و حسّ درونى او بود كه او را وادار مى كرد در برابر گسترش بيشتر اسلام بايستد.)23

نظر دكتر احمد اسمايلوويچ

(غرب نزد شرقيان گنجينه بزرگى از تمدن يافت, پس به مطالعه آن بويژه مطالعه درباره اسلام پرداخت و دستاوردهاى اين دين و پيروان آن را در ابعاد سياسى, اجتماعى, و اقتصادى بررسى كرد, و بدين ترتيب غرب با تمام وجود به مطالعه ميراث فرهنگى اسلام پرداخت تا از آن براى بازسازى تمدن خود استفاده كند.)24

نظر خاورشناس معروف كوبدينگ

(علت توجه خاورشناسان به اين ميراث فرهنگى, قدرشناسى از آن بوده است.

اين فرهنگ از دو جهت بر جهانيان منت دارد:

1ـ ميراث فرهنگى ملّتهاى گذشته, چنان يونان و گريك, را به آيندگان منتقل ساخته است.

2ـ اروپا از اين ميراث استفاده برده و تمدن جديد خود را بر پايه آن نهاده است. 25)

ـ از اين نظريات گوناگون و با دقت در انگيزه هاى كلى خاورشناسى مى توان مهمترين علل توجه خاورشناسان به ميراث اسلامى را در اين چند نكته خلاصه كرد:

نخست: انگيزه دينى

ميراث اسلامى, تماميّت دين اسلام را در بر دارد و شرح كامل عقايد اسلامى, سيره پيامبر, و فلسفه دين اسلام, كه مبناى عمل مسلمانان بود و اين تمدن را پديد آورده, در آن نهفته است.

از همان آغاز پيدايش و گسترش اسلام, يك تفكر دينى بر اروپا حاكم بود كه از اسلام و مسلمين مى هراسيد.

به همين دليل و با انگيزه هاى دينى مسيحى اروپاييان به مطالعه ميراث فرهنگى اسلام روى آوردند.

دوم: انگيزه هاى تبشيرى

غرب و اروپا به اسلام با اين ديد نگاه مى كرد كه خطرى است كه از مشرق آمده و موجوديت غرب مسيحى را تهديد مى كند به همين دليل اروپاييان همه كوشش و تلاش خود را متوجه اسلام ساختند و يكى از راههاى مقابله با اسلام, تبليغ مسيحيت در ميان مسلمانان بود.

بنابراين غربيها به مطالعه ميراث فرهنگى اسلام پرداختند تا بتوانند در دل مسلمين راهى پيدا كنند و آنها را مسيحى سازند.

سوم: انگيزه استعمارى (و استعمار جديد سياسى)

مطالعه ميراث فرهنگى اسلام به وسيله مستشرقين ـ كه در دو قرن گذشته به تمام معنا در رابطه با استعمار بوده اند ـ كار استعمارگران را براى اشغال كشورهاى اسلامى آسانتر كرد.

زيرا ميراث فرهنگى اسلام, شخصيت انسان مسلمان را نشان مى داد و بررسى نقاط ضعف و قوّت اين شخصيت كار سلطه گران را آسانتر مى ساخت.

چهارم: انگيزه علمى

هنگامى غرب تمدن اسلامى را شناخت كه در زمينه هاى مختلف زندگى به چه پيشرفتهايى دست يافته, با شتاب به دستيابى بر اين علوم, كه زير بناى تمدّن اسلامى بود, روى آوردند; به اين اميد كه بهره هاى علمى بيشترى ببرند كه در دگرگونى زندگى به كار آيد.

پنجم: انگيزه روانى

غربيها پيش خود تصويرى از انسان مسلمان داشتند كه كتابهاى تخيّلى مانند اغانى و هزار و يك شب براى آنها پديد آورده بود و يا روحانيون مسيحى ساخته و پرداخته بودند; مثل اينكه مسلمان, انسان ترس آورى است.

به همين سبب خاورشناسان به ميراث اسلامى توجه كردند تا اين موجودات ترس آور را بهتر بشناسند.
مكتبهاى خاورشناسى كداميك از كتابهاى اسلامى را تحقيق كرده اند؟

ـ با توجه به كمبود منابع و مآخذ در اين زمينه, نمى توان حكم قطعى درباره آن كرد.

زيرا استقصاى كامل براى افراد دراين زمينه غير ممكن است.

نسخه هاى خطى عربى فراوان و در همه كتابخانه هاى جهان موجودند و در قرن حاضر نيز يك نهضت عظيم علمى فرهنگى در جهان اسلام صورت گرفته و مسلمانان در پى احياى ميراث فرهنگى خود به صورتى شايسته بر آمده اند.

بنابراين ما مى كوشيم مهمترين كارهايى را كه سران خاورشناسان در زمينه تحقيق و نشر كتب اسلامى انجام داده اند, بر شماريم و اين كار را با ارائه نمونه هايى از مهمترين مكاتب خاورشناسى كه دست اندر كار تحقيق و نشر هستند انجام مى دهيم.

در كنار آن برخى آمارهاى ديگر نيز ارائه خواهيم كرد.

(أ) ـ مكتب انگليسى
1ـ مارگليوت (م 1940م) كتاب معجم الادبا و اشعار فلسفى ابوالعلاء معرّى. 26
2ـ رينولد نيكلسون (م 1945 م), كتاب اللمع. 27
3ـ بوكوك (م 1691 م) كتاب حى بن يقظان. 28
4ـ ويليام لاين (م 1876م) هزار و يك شب. 29
5ـ لايل (م 1920): المفضّليات. 30
6ـ آربرى (م 1969): المواقف والمخاطبات و رباعيّات خيام. 31
7ـ كيورتن (م1864): العقائد النسفية و الملل والنحل. 32
8 ـ نيكلسون (م1945): ترجمان الاشواق, نوشته ابن العربى و تذكرة الاولياء, نوشته عطار. 33
9ـ انجمن سلطنتى آسيا در بريتانيا: الانساب نوشته اسمعانى و تجارب الامم نوشته ابن مسكويه. 34
(ب): مكتب فرانسوى
1ـ باربيه دى (م 1908): مروج الذهب نوشته مسعودى. 35
2ـ بيلو (م1906): القلائد الدّرّية من الاناجيل السّرّية والفص النضير. 36
3ـ دوژه (نامعلوم): نفح الطيب فى غصن الاندلس الرطيب. 37
4ـ سن ژنتى (م1883): الاحكام العتيقة. 38
5ـ كوربن (م1978): اصوات أجنحة جبرئيل و كشف المحجوب. 39
6ـ ماسنييون (م1962): اشعار حلاّج. 40
(ج) مكتب ايتاليايى:
1ـ نِللينو (م1938): زيج الصابى, و اشعار ابن الفارض. 41
2ـ گابرئيلى (م1942) سيره ابن هشام. 42
3ـ دلاويدا (م1967): طبقات الشعراء. 43
4ـ فران شسكو(نامعلوم): اشعار عمربن ربيعة و اشعار ابى نواس. 44
5ـ كاردينال دى ماديچى: الاناجيل. 45
6ـ گويدى (نامعلوم): النائمون السبعة فى الكهف و استشهاد النصارى فى نجران. 46
مكتب اسپانيايى
1ـ فراسيسكو (نامعلوم): سيرة عنترة. 47
2ـ ريبيرا (م 1934). شعر الزجل نوشته ابن قزمان. 48
3ـ كيروس (م 1960): ديوان شعر حازم القرطاجنى. 49
4ـ سالوادور (نامعلوم): تهافت التهافت. 50
5ـ فرنادو (نامعلوم): كرامات اليحانسى. 51
6ـ خندرون (نامعلوم): المقتبس, نوشته ابوحيان. 52
(هـ) مكتب آلمانى:
اين مكتب بيش از همه مكاتب به ميراث فرهنگى اسلام توجه داشته و بيش از همه در اين رشته كار كرده است:
1ـ رايسكه (م1774): چندين ديوان شعرى. 53
2ـ گيورك (م1861). مفاكهة الظرفاء. 54
3ـ فلوگل (م 1870). الفهرست و كشف الظنون و محاضرات الادباء. 55
4ـ آلفرد (م1909): ديوان ابونواس و ديوان نابغة. 56
5ـ ساخاو (م1930): الطبقات الكبرى. 57
6ـ برگِستر (م1933): المختصر فى شواذّ القرآن. 58
7ـ فيشر (م1949): الفصول والغايات. 59
8 ـ روسكا(م1949): سرّالاسرار. 60
9ـ شاخت (م1969): الحيل والمخارج و اختلاف الفقهاء والحيل فى الفقه. 61
10ـ هلموت ريتر (م1971): فرق الشيعة. 62
11ـ وير (نامعلوم) الحكايات العجيبة والاخبار الغريبة. 63
12ـ آس (نامعلوم): النكت نوشته نظام. 64
13ـ اشتروث مان (م1960): ردّ الدروز على هجوم النصيرية و تفسير اسماعيلى. 65
14ـ زنكر (م1884) المقولات نوشته ارسطو. 66
15ـ ديتريشى (م 1839): رسائل اخوان الصفا و اشعار نوشته عطار. 67
16ـ هابشت (م1839): ألف ليلة و ليلة. 68
17ـ كوزجارتن (نامعلوم): الموسيقى, نوشته فارابى. 69
(و) مكاتب ديگر
1ـ إربينيوس هلندى (م1624): كتاب الأمثال. 70
2ـ ژوليوس ـ هلندى (م 1667): موعظة عيدالميلاد. 71
3ـ نيبرگ ـ سوئدى (م 1974): الانتصار والرّد على ابن الراوندى. 72
4ـ شوانا ـ اتريشى (نامعلوم): مختارات من شعر الجلال الرومى. 73
5ـ گلدزيهرـ مجارستانى (م1921) المستظهر فى الردّ على الباطنية. 74
6ـ شولتزـ سويسى (م 1922): ديوان امية بن أبى الصلت. 75
7ـ كراوس ـ چكسلواكى (م 1944): الزمردّ نوشته ابن الراوندى. 76
8 ـ كرچوفسكى ـ روسى (1883) الرّحالة ابن فضلان. 77
9ـ تيگوليف ـ روسى (نامعلوم): رحلات سند باد. 78
10ـ رازين ـ روسى (نامعلوم): الرحالة ابن فضلان. 79
11ـ گرگيس ـ روسى (نامعلوم): الاغانى. 80
آنچه از برسى اين مكاتب به دست مى آيد اين است كه خاورشناسان به طور منظم و پيوسته روى آثار اسلامى كار مى كرده اند و اين ما را بر آن مى دارد كه بگوييم خاورشناسان تعداد بسيارى از اين آثار را تحقيق كرده اند.
ـ تحقيق ما, تنها شصت كتاب خطى را ثبت كرده و استقراء ناقصى در زمينه خاورشناسان محقق آثار اسلامى است.

اينان مشهورترين شخصيتهاى مكاتب خاورشناسى گوناگون بودند و كارهاى آنان كه ياد شد;

مشهورترين آثار تحقيق شده اسلامى است, كه مكاتب خاورشناسى بدانها مى نازند, و همواره از آنها ياد مى كنند, تا آنجا كه هر خاورشناس را با نسخه اى كه تحقيق كرده مى شناسند, در زمينه زمانى كه اين تحقيقات در آن آنجام شده مى توان گفت كه زمانى نسبتاً طولانى است و سه قرن را در مى گيرد و تا نيمه قرن حاضر ادامه دارد, ولى در مقام مقايسه اين كارها با تعداد فراوان نسخه هاى خطى موجود در اروپا كه پيش از اين نيز از آن سخن رفت بروشنى نمايان است كسى بگويد: خاورشناسان ميراث فرهنگى اسلام را تحقيق و نشر كرده اند, سخن نادرستى گفته است كه سند و مدرك دقيق علمى ندارد.

ـ تحقيق دكتر عبدالعظيم الديب81 نيز سخن ما را تأييد مى كند او بررسى كارهاى تحقيقى مستشرقين بر روى آثار اسلامى را با ارائه دو فهرست از مخطوطات عربى تحقيق و منتشر شده, به دقت دنبال مى كند; به اين ترتيب:

(الف)ـ معجم المخطوطات المطبوعة, صلاح الدين المنجد, در سه جلد.

(ب)ـ ذخائر التراث العربى, د. عبدالجبار عبدالرحمن, در يك جلد.

ـ در كتاب اول معجم المخطوطات شمار كلّى همه نسخه هاى خطى كه تحقيق و منتشر شده 1196 نسخه قيد شده كه سهم مستشرقين در اين كار 93 نسخه بوده و بقيه 1103 عدد را مسلمانان تحقيق و منتشر كرده اند.

يعنى نسبت كار مستشرقان (7/7%) از كل نسخه هاى خطى ياد شده در آن كتاب است.

ـ در كتاب دوّم , يعنى ذخائر التراث, همه نسخه هاى خطى تحقيق شده مورد بررسى قرار گرفته اند و مرحله زمانى كار نيز تا پايان قرن هيجدهم ميلادى انتخاب شده و سال (1980) پايان دوره اى است كه نسخ خطى تحقيق شده در آن در كتاب آمده است.

ـ دكتر الديب نمونه هايى از اين كتابها را كه روى هم رفته 56 صفحه مى شود بر داشته, يعنى 8% كل كتاب را; زيرا كتاب خود 700 صفحه است و اين نتايج را اعلام داشته است:

1ـ تعداد مؤلفات ياد شده در اين صفحات 320 نسخه خطى منتشر شده است.
2ـ تعداد نسخه هايى كه مستشرقان تحقيق كرده اند, 32 نسخه است.

بنابراين 288 نسخه ديگر را خود مسلمان تحقيق و منتشر كرده اند; پس نسبت كار مستشرقين تنها 10% است.

نكته مهم ديگرى نيز وجود دارد و آن, اينكه خاورشناسان به دليل ارتباط نزديك با دانشگاهها و هيئتهاى علمى, همواره به ثبت و فهرستنگارى از كارهاى انجام يافته خود مى پردازند و فهرستهاى پياپى منتشره, گوياى تلاشهاى آنهاست, ولى در جهان عرب و اسلام, چنين پديده اى كمتر به چشم مى خورد و اگر هم باشد ضعيف و ناقص است و علت آن نيز چند امر است كه افراد و هيئتهاى علمى را از ثبت و فهرستبردارى از كارهاى علمى و انتشاراتى باز مى دارد. 82

بنابراين مى توان گفت نسبت 7/7% و يا 10% براى خاورشناسان در ميان كل تحقيقات نسبت بسيار ضعيفى است و اين با ادعاهاى مستشرقين در اين زمينه هماهنگى ندارد و با اظهارات برخى از علماى مسلمان در جهان عربى و اسلامى نيز سازگار نيست.

زيرا اينها مى گويند مستشرقان آثار خطى ما را تحقيق كرده اند, و اين خدمت شايانى به ميراث فرهنگى اسلام است. آنها ما را با تمدن خويش آشنا ساخته اند و گنجينه هاى زيباى ميراث ما را استخراج كرده و به ما و جهانيان عرضه كرده اند!!

پاورقي ها
1. المكتبات فى الاسلام. ص84.
2. همان. ص 91.
3. همان. ص 115.
4. همان. ص200.
5. همان. ص204.
6. همان. ص 20.
7. همان. ص 216.
8. نگاه كنيد به مقاله المستشرقون والتراث. ص6.
9. المكتبات فى الاسلام. ص211. و نيز كنيد به: الدراسات العربية. ص264.
10. الفصحى لغة القرآن. ص141.
11. همان, ص 307
12 . نگاه كنيد به: المستشرقون والتاريخ الاسلامى, ص59.
13 . نگاه كنيد: مقاله (من عظمة الاستشراق الألمانى), ص10.47. نگاه كنيد به: مقاله (المستشرقون والتراث), ص6.
14 . نگاه كنيد به: (مقاله (المستشروقون والتراث), ص6 .
15 . أجنحة المكر الثلاثة, ص90.
16 . الدراسات العربية والاسلامية فى اروپا, ص19.
17 . همان, ص75.
18 . همان, ص75.
19 . الدراسات العربية والاسلامية فى اوروبا, ص75.
20 . همان, ص 75.
21 . همان, ص76.
22 . همان, ص97.
23 . الدراسات العربية والاسلامية فى اوروبا, ص246.
صفحه 31
24 . الدراسات العربيه والاسلامية فى اوروبا, ص6.
25 . نگاه كنيد به الاستشراق بين الموضوعية والافتعالية, ص14.
26 . فلسفة الاستشراق, ص169.
27 . به فلسفة الاستشراق, ص 42.
28 . به همان منبع, ص51.
29 . همان منبع, ص 164.
30 . الدراسات العربية والاسلامية فى اوروبا, ص42.
31 . همان منبع, ص43.
32 . همان, ص32.
33 . الدراسات العربية والاسلامية فى اوروبا, ص37.
34 . همان, ص40.
35 . موسوعة المستشرقين, ص365.
36 . همان, ص346.
37 . همان, ص417.
38 . الدراسات العربية والاسلامية فى اوروبا, ص71.
39 . موسوعة المستشرقين, ص71.
40 . همان, ص94.
41 . موسوعة المستشرقين فى اروبا , ص1671.
42 . موسوعة المستشرقين, ص244.
43 . همان, ص336.
44 . همان, ص365.
45 . الدراسات العربية والاسلامية فى اوروبا, ص95.
46 . الدراسات العربية, ص105.
47 . همان, ص86.
48 . موسوعة المستشرقين, ص136.
49 . الدراسات العربية, ص131.
50 .همان, ص137.
51 . همان, ص142.
52 . همان, ص149.
53 . همان, ص156.
54 . همان, ص158.
55 . همان, ص171.
56 . همان, ص190.
57 . همان, ص192.
58 . همان, ص691.
59 . الدراسات العربية, ص199.
60 . همان, ص201.
61 . همان, ص502.
62 . همان, ص205.
63 . همان, ص211.
64 . همان, ص212.
65 . همان, ص220.
66 . همان, ص237.
67 . موسوعة المستشرقين, ص19.
68 . همان, ص225.
69 . همان, ص178.
70 . همان, ص421.
71 . ظاهرة انتشار الاسلام, ص113.
72 . موسوعة المستشرقين, ص9.
73 . موسوعة المسشترقين, ص127.
74 . همان, ص414.
75 . همان, ص194.
76 . همان, ص124.
77 . همان, ص263.
78 . همان, ص327.
79 . همان, ص325.
80 . مجلّه الفكر العربى, شماره 31, ص243.
81 . همان, ص252.
82 . همان, ص251.
 
ترجمه: براتى

غرب ‌شناسى علماى شیعه

چگونگی مواجهه علمای شیعه با تفکر و تمدن نوین غرب، مبحث بسیار پراهمیتی در مطالعه تاریخ تحولات معاصر جامعه ما است که بازگشایی بسیاری از مغلقات فرهنگی و تمدنی ما به همین مبحث مربوط می‌ شود.

این‌که چه طیفی از روحانیون شیعه از چه زمانی به غرب‌  شناسی پرداختند و چه راهبردهایى را پیشنهاد یا اتخاذ کردند، به پژوهشهای تاریخى دامنه‌دارى می‌انجامد که صرفا ارزش کتابخانه‌ای ندارند، بلکه مشخصا در وضعیت فعلی و آینده ما تاثیرگذار هستند؛ به‌ویژه‌ آنکه انقلاب اسلامى ایران به رهبرى حضرت امام‌خمیى(ره) طلایه‌ دار نوعی تعامل ویژه در رویارویى با غرب بود که بنا دارد در جوهر تمدن جدید غربى به نفع جوامع مسلمان و بلکه همه ملل محروم عالم تصرف کند و سرآغاز دوران تاریخى تازه‌اى باشد.

اندیشه‌ها و جریانات نوپدید، در برخورد با اندیشه‌ها و جریانات موجود به یکی از سه شکل زیر عمل می‌کنند: ۱ــ بر اندیشه‌ها و جریانات موجود تاثیر می‌ گذارند و آنها را در خود حل می‌ کنند؛ چنانکه اسلام به هنگام ورود ایران تمامی مناسبات اندیشه‌اى و رفتارى ایرانیان را به رنگ خود در‌آورد.
۲ــ در اندیشه‌ها و جریانات موجود حل می‌ شوند؛ چنانکه مغولان فاتح پس از مدتی کوتاه در کشورهاى اسلامى حل شدند
۳ــ با اندیشه موجود وارد نزاعی نسبتا طولانی می‌ شوند؛ چنانکه اندیشه تجدد و مدرنیته با اندیشه اسلامی ــ به‌ویژه با نوع شیعی آن ــ در‌افتاد و در این نزاع، گاه، شاهد غلبه اندیشه تجدد هستیم (در مشروطه دوم) و گاه برتری با اندیشه و تفکر شیعی می‌ باشد.

(در جریان پیروزی انقلاب اسلامی و پس از آن).

از زمان ورود اندیشه و تکنیک غرب به کشورهای شرقی و از جمله به ایران، روشنفکران اسلامی، برای تعامل میان اندیشه شیعی و تفکر غرب ــ که نوعاً از آن به تعامل سنت و تجدد تعبیر کرده‌اند ــ عمدتا یکی از دو راه را پیشنهاد کرده‌اند:

۱ــ تسلیم محض، که در اندیشه‌های میرزا ملک خان ناظم‌الدوله، تقی‌ زاده، آخوندزاده و… قابل مشاهده است ۲ــ اخذ و اقتباس گزینشی، که نمود آن را در بیشتر روشنفکران متاخر می‌بینیم.

اما جریان روحانیت شیعه در سیر موضع‌گیری خود در قبال غرب، ضمن‌ اینکه هیچگاه پیشنهاد «تسلیم محض» را نپذیرفت، علاوه بر پیشنهاد «اخذ و اقتباس گزینشی»، دو پیشنهاد دیگر نیز ارائه داد: ۱ــ طرد مطلق اندیشه غربی، که بیشتر در ابتدای ورود اندیشه غربی از جانب برخی علمای شیعه ارائه شد ۲ــ تصرف در اندیشه غربی، که اوج آن در اندیشه و نظام سیاسی امام خمینی‌(ره) قابل مشاهده است.

تصرف، نه تسلیم است، نه اقتباس و نه طرد، بلکه راه مستقلی است که اندیشه روحانیت شیعه در سیر تکامل غرب‌شناسی خود بدان رسیده است.

این نوشتار درصدد است به کلیاتی از موضع‌گیری علمای شیعه در قبال اندیشه و تفکر غرب و ورود آن به ایران بپردازد.

قومیت، استبداد، دین و تجدد

از گذشته بسیار دور تا قبل از ورود اسلام به ایران، مهمترین عنصر قوام ‏بخش جامعه که بیشترین نقش را در ائتلاف افراد و گروههای متکثر ایفا می‌کرد، عنصر قومیت بود که غالبا در قالب «ایل فاتح و مستبد» حضور تاریخی خود را ثبت و ضبط می‏کرد.

با ظهور اسلام ــ ولو برای مدتی محدود ــ این عنصر تا حد زیادی به حاشیه رانده شد و جای خود را به عنصر دین و اعتقاد مذهبی داد و ازآن‌پس، عامل دین و مذهب در محوریت ائتلاف افراد و اقوام در جهان اسلام قرار گرفت.

با تحریف جریان «امامت» و تبدیل آن به «خلافت» و سپس «سلطنت»، هرچند عنصر «قومیت» به محور ائتلافات افراد و اقوام اسلامی بازنگشت، اما به عنوان عنصری مهم و تاثیرگذار در کنار و در عرض عنصر دین و مذهب جلوه یافت.

این عنصر بیش از ده قرن در عرصه قدرت و سیاست تاریخ ایران نقشی فعال بازی کرد و به تناسب پیچیدگی روابط اجتماعی، یک استبداد پیچیده را رقم زد.

با ظهور سلسله صفویه و محوریت‌ یافتن دوباره عنصر دین و مذهب، عنصر قومیت، قدرت اجتماعی خود را تا حد زیادی از دست داد و دوباره به حاشیه تاریخ قدرت در ایران رانده شد. توأم با پیمانها، ائتلافها و تعاملات ویژه‌ سلسله صفویه با جریان و تفکر نوین غرب، جریان فکری غرب جدید به‌عنوان عنصر سوم به مناسبات اجتماعی ایران راه یافت و سه سده پس از ظهور سلسله صفویه، به رقیب قدرتمندی در برابر دو عنصر «قومیت» و «مذهب» تبدیل گردید.

در اوایل عهد قاجار، هر دو عنصر «قومیت» و «مذهب» تا حدّ زیادی تضعیف شده بودند.

عنصر قومیت استبدادی، علاوه‌براینکه در فاصله بیش از دو قرن حکومت دینی صفوی تضعیف شده بود، با زوال و سقوط سلسله صفویه به دلیل فقدان یک دولت و حکومت مرکزی ــ به‌عبارت‌دیگر در شرایط فقدان حضور یک «ایل فاتح» ــ و همچنین به‌خاطر شکل‌گیری جنگهای متعدد قومی، حتی ضعیف‏تر نیز شد و تنها عاملی که می‌ توانست بار دیگر به این عنصر جانی تازه ببخشد، برتری‌ یافتن قوم قاجار توسط آغا محمدخان قاجار بود.

عنصر دین نیز به دلیل مهاجرت علما و نگهبانان دین از ایران به سایر کشورهای اسلامی در پی سقوط صفویه و فشارهای افغانان و حتی نادرشاه و…، تا حد قابل‌ توجهی تضعیف شده بود.

درست در شرایط ضعف دو نیروی قدیمی مذهب و قومیت، عنصر سوم از طریق افرادی به نام «منورالفکر» کم‌کم جای پای خود را به‌ویژه در عرصه مناسبات اجتماعی ایران محکم و محکم‌تر می‌ کرد.

درهمان‌‌ حال برخی وقایع تاریخی، از جمله جنگهای ایران و روس و نتیجه شوم شکست ایرانیان در این جنگها، برخی گزارشات مبالغه‌‌ آمیز از نظم و پیشرفت غربیها توسط کسانی که در هندوستان و دیگر نقاط با انگلیسیها و فرانسویها در تعامل و رفت‌ و آمد بودند، نوب ودن عنصر سوم و تاثیر روانی «لکل جدید لذّهًْ» و…

، تاحد زیادی زمینه اجتماعی ــ روانی برای پذیرش این عنصر سوم و تامل در آن را آماده‌تر می‌ساختند.

مطابق نوشته یکی از محققان تاریخ معاصر، «با پیدایش نیروی منور الفکری، سه نیرو در جامعه ایران که بر اساس سه نوع معرفت و شناخت، وحدت و انسجام یافته ‏اند، رودرروی یکدیگر قرار می‏ گیرند و هرکدام به تناسب خصوصیات معرفتی و موقعیت اجتماعی، به طریقی خاص، قدرت خود را تأمین کرده، با وسایلی متناسب اعمال قدرت می‏کنند.

دو نیروی مذهبی و استبداد در تاریخ گذشته ایران از سابقه‏ای طولانی برخوردارند و فرازونشیب‏های زیادی را طی کرده‏اند، ولی نیروی منورالفکری، نیروی تازه ‏بنیادی است که هویت معرفتی و آرمانهای اجتماعی آن نه‌ تنها برای دو نیروی دیگر، بلکه برای کسانی که در متن آن قرار می‏گیرند، چندان مشخص نیست.»[i]

اینجا بود که دو عنصر «قومیت» و «مذهب» بر خود لازم دیدند نحوه تعامل خود با این میهمان تازه‏وارد را مشخص کنند.

شرایط تاریخی عنصر قومیت به گونه‏ای بود که چندان نتوانست با قوّتی درخور، با این عنصر جدید (غرب) به تعارض یا گفت‌وگو بنشیند، اما عنصر مذهب ــ که با آگاهی دقیق از شرایط جدید به‌ وجود آمده، احساس خطر می‏کرد و این امر به‌ نوبه‌ خود، باعث نوعی خودآگاهی ویژه و انسجام درونی بیشتر از سوی آن می‌ شد ــ در برابر این عنصر جدید موضع‏گیری کرد و به تناسب شرایط تاریخی متفاوت، مواضع مختلفی را از گفت‌وگو تا درگیری از خود نشان داد.

[ii] با نگاهی بیرونی به کلیت این موضع‌گیری، نکات حایز اهمیت زیر به‌دست می‌ آیند:

۱ــ ضرورت جریان‌شناسی غرب‌شناسی علمای شیعه: فهم جریان‌ شناسی یک اندیشه به دلایل متعددی بر فهم خود آن اندیشه تقدم و ضرورت دارد؛ اولا جایگاه تاریخی و سیر اندیشه (تکاملی یا غیرتکاملی) بهتر فهم می‌ شود؛ به‌ عنوان‌ مثال جریان‌ شناسی اندیشه ولایت فقیه باعث می‌ شود به این اندیشه صرفا از زاویه آخرین دلایل اقامه‌ شده بر آن نگریسته نشود، بلکه به نتایج عملی این اندیشه در یک بستر تاریخی نیز توجه شود.

چنین نگرشی به اندیشه، وزن و ارزش واقعی آن را بهتر نمایان می‌ سازد و موافقت و مخالفت با آن را از منطقی قوی‌ تر برخوردار می‌سازد.

ثانیا نظر به ریشه‌ دار بودن اندیشه‌ ها، فهم جریان‌ شناسی یک اندیشه باعث می‌ گردد گام و مرحله بعدی آن به‌گونه‌ای بهتر پیش‌ بینی، برنامه‌ریزی و محاسبه شود.

بسیاری از اهل اندیشه و فکر در مواجهه با امور به‌ ظاهر مستحدث، تلاش می‌ کنند رگه‌های تاریخی این امور را پیدا کنند و با تجربه‌ای که از امور محقق پیشین دارند، تصمیم عملی مناسبی نیز برای این امور مستحدث بگیرند؛ به‌ عنوان‌ مثال تجربه رویارویی با مردم، فقها و عالمان دینی، مقدسات، مؤلفه‌های فرهنگی ریشه‌دار و باسابقه و…

از سویی، و تجربه رویارویی با استعمار خارجی، استبداد داخلی، عناصر بی‌ریشه و هویت و…

ازسوی‌ دیگر، درسهای بزرگ تاریخی هستند که جریان‌ شناسی هر کدام آنها می‌ تواند منشور و مانیفیستی برای اعمال حال و آینده ما باشد.

ثالثا فهم نسبت تاریخی یک اندیشه با اندیشه محوری عصر (مثل اندیشه شیعه در تاریخ معاصر ایران) درجه اصالت و اعتبار آن اندیشه را معین می‌کند.

این‌ نگاههای کلان به اندیشه‌های تاریخی، باعث می‌ شوند حتی فهم گزاره‌های جزیی آن اندیشه شفاف‌ تر و بهتر صورت گیرد.

متاسفانه تاکنون هیچ تحقیقی درباره جریان ‏شناسی غرب‏شناسی علمای شیعه در تاریخ معاصر ارائه نشده و بسیاری از قضاوتهای نویسندگان تاریخ معاصر درباره کیفیت ارتباط و تعامل علمای شیعه با غرب، حداقل به یکی از چند مشکل زیر دچار هستند:

الف‌ــ موضوع تحقیق، جزئی و موردی است؛ مثلا تنها به بررسی غرب‏شناسی یک عالم خاص اشاره کرده است.

نتیجه چنین تحقیقی ما را صرفا به قضاوت درباره کیفیت غرب‏شناسی همان شخص رهنمون می‌سازد.

مقاله درج‌شده در کتاب «دیده‏بان بیدار» با عنوان «زمان ‏آگاهی و غرب‏شناسی شیخ‌ فضل ‏الله»، نمونه‌ای از این رویکرد را نشان می‌دهد.[iii]

ب‌ــ موضوع مورد تحقیق، هرچند فردی و جزئی نیست، اما ناظر به نحوه تعامل علمای شیعه با بخشی از غرب (مثلا برخورد علما با پدیده استعمار) می‏ باشد.

چنین تحقیقی نیز نمی‏ تواند ما را به قضاوت صحیحی در باب غرب‏شناسی علما رهنمون سازد.

تحقیق سلیم الحسنی در کتاب «دور علماء الشیعه فی مواجهه الاستعمار»[iv] در این دسته قرار می‏گیرد.

ج‌ ــ موضوع مورد تحقیق، علیرغم ناظربودن به تمامی ابعاد غرب و اشاره به قضاوت طیفی از علما درباره غرب، صرفا نوع نگاه علمای یک مقطع تاریخی به غرب را بررسی می‌ کند.

دیدگاه فریدون آدمیت درباره غرب‏شناسی علمای شیعه، به‏ویژه در کتاب «ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران»، در این دسته جا می‏گیرد.

وی تنها به نحوه رویکرد علمای یک مقطع تاریخی (علمای کمی قبل و بعد مشروطه) به غرب می‏ پردازد و سپس نتیجه تحقیقات مربوط به این مقطع را به کل تاریخ معاصر ایران تعمیم می‏ دهد.

د ــ می‏توان به نوع چهارمی از تحقیق و بررسی درباره موضوع غرب‏شناسی علمای شیعه اشاره کرد که هرچند تاکنون اتفاق نیفتاده است، اما تصویر و ترسیم فضای آن به تبیین دیدگاه مختار در این خصوص، کمک می‏کند.

در این روش، ممکن است به کیفیت رویکرد علمای شیعه در طول تاریخ معاصر به همه ابعاد غرب، اشاره شود اما به نقاط عطف این نگاه تاریخی یا به‌عبارت‌ دیگر به سیر تکامل و یا تنزل آن اشاره نگردد بلکه در هر مقطع خردتر تاریخی، تنها به نحوه برخورد علمای شیعه با ابعاد مختلف غرب پرداخته شود، بی ‏آنکه زنجیره تاریخی این نگاه را نشان دهد، زنجیره‌ای که همه نگاههای خرد را به مثابه نخ تسبیح در کنار یکدیگر می‏گذارد و نسبت هر کدام به دیگری را روشن می‏ سازد و به‌ عبارت‌دیگر مشخص می‏کند هر نگاه متقدم، چه میراثی برای نگاه متاخر از خود می‏گذارد.

چنین تحقیقی هرچند به مجموعه‏ای از رویکردهای متفاوت علمای شیعه به غرب، اشاره می‌کند اما باز هم مسلما به جریان‏ شناسی غرب‏شناسی علمای شیعه در تاریخ معاصر نپرداخته است.

اشکالات و نواقص مذکور باعث شده‌اند نتوانیم زنجیره دقیقی از جریان تاریخی غربشناسی علمای شیعه ارائه دهیم.

راه چاره آن است که به مجموعه دیدگاههای علمای شیعه، نگاهی بیرونی، جامع و خطی داشته باشیم تا بتوانیم در آن نگاه، سهم هر دیدگاه در تاثیرگذاری بر کلیت این جریان را مشخص کنیم.

۲ــ ضرورت تحفظ بر نام علما

در بحث غربشناسی علمای شیعه و ارزیابی و قضاوت درباره آن، باید بر نام «علما» تحفظ داشت.

بحث غربشناسی علمای شیعه آنگاه به درستی ارزیابی خواهد شد که به تعریف عالِم، پایبند باشیم.

در برخی تحلیلها، از جمله تحلیلهای فریدون آدمیت، مفهوم عالِم تا مرز کسانی که صرفا به تحصیل در علوم دینی مشغول بوده‌اند، تقلیل یافته است.

واقعیت آن است که غالب تحولات مهم تاریخ معاصر ما از سیصد سال گذشته تاکنون خواه‌ ناخواه تا حد قابل‌توجهی با دنیای غرب ــ اعم از تکنولوژی، سیاستهای منطقه‌ای و منافع استعماری آن ــ در ارتباط بوده‌اند و در نوع این تحولات مرتبط با غرب، قبل‌ از اینکه علمای بزرگ شیعه به قضاوت نشسته باشند، بسیاری از مردم و از جمله روحانیون مستقر در شهرهای مختلف به قضاوت نشسته‌ اند.

شاید در روزگار ما نیز هنوز این قضیه به همین نحو باشد؛ چه، بسیاری از مردم قبل از اظهار نظر متخصصان، خود به اظهارنظر می‌پردازند و تنها زمانی احساس نیاز جدی به نظر متخصص می‌کنند که کاملا به بن‌بست رسیده و بحران را به‌ وضوح دریافته باشند.

در گذشته نیز چنین بوده است.

بسیاری از مردم قبل از اظهار نظر متخصصان دین، در امور مختلف و از جمله در مسائل مربوط به غرب، به‌ ویژه در ارتباط با تکنولوژی غربی به اظهارنظر می‌ پردازند و این مساله متاسفانه باعث شده است قضاوت متخصصان دین درباره این موضوعات در معرض بدترین تحریفها و تهمتها قرار بگیرد.

پافشاری بر برخی از این اظهار نظرها ــ که اغلب اشتباه و غلط بوده‌اند ــ منفی و زیانبار و گاه حتی بحران‌ زا ــ حداقل در حوزه معرفت ــ بوده است.

بدتراز‌آن این‌ که این نظرها و بحرانها به عالمانی منتسب می‌ شوند که نه‌تنها در آن نظریه‌ها و بحرانها سهیم نبود‌ه‌اند، بلکه خود از مخالفان و معارضان آن دیدگاهها به‌ شمار می‌روند.

در حقیقت، چنین اتهام و تحریفی به دو گونه صورت گرفته است: گاه صاحبان نظریات اشتباه که در مواردی از طلاب و روحانیان علوم دینی بوده‌اند، در سلسله مراتب دینی یا اجتماعی ارتقای مرتبه یافته و در اشتباهی تاریخی ــ عامداً یا غیرعامداً ــ نام عالم به خود گرفته‌اند و گاه نظریات افرادی که در حقیقت جزو علما نبودند، به علما نسبت داده شده است.

به‌ عنوان‌ مثال می‌توان این قول تحریفی را شاهد مثال آورد که می‌ گوید «علمای شیعه در استفاده از ابزار تکنولوژی از جمله بلندگو تردید داشته و بلکه فتوا در عدم استفاده از آن از باب احتیاط می‌دادند.»

حال‌آنکه علمای مطرح و صاحب فتوای شیعه (مراجع و مجتهدین) نه‌تنها هرگز چنین فتوایی نداده‌اند، بلکه آنگاه‌که برخی روحانیون غیر صاحب فتوا به عدم جواز استفاده از این ابزار فتوا دادند، آنها به جواز استفاده از آنها تصریح کردند:[v] «افراد انجمن [تبلیغات اسلامی (دهه ۱۳۲۰٫ش)]

در مجالس خود از بلندگو استفاده می‌کردند که برخی اعتراض و حتی شایع کرده بودند که مراجع فتوا منع استفاده از بلندگو را داده‌اند.

این مساله به حدّی شهرت یافت که شعبه انجمن در اصفهان، در این‌باره پرسشی از آیت‌ الله بروجردی کرد که ایشان جواب داد استفاده از بلندگو فاقد اشکال است.»[vi]

قول تحریفی دیگری را نیز می‌توان شاهد مثال آورد که می‌گوید: «علمای شیعه از زمان خود عقب بودند و نوعا به مباحث سطحی می‌ پرداختند.»‌

شاید برخی و یا حتی بسیاری از روحانیون شیعه در گذشته چنین بوده باشند، اما علمای بزرگ شیعه ــ کسانی که مردم دین و دیانت خود را از آنها می‌ آموختند و آنها بیشترین تاثیر را در هدایت جامعه داشتند، نه‌ تنها از زمان خود عقب نبودند بلکه حداقل در مقایسه با جامعه روشنفکری ــ که از بد اتفاق، تهمت عقب‌‌ ماندگی به عالمان شیعه بیشتر از جانب همین افراد زده شده است ــ حتی در مسائل روز، بسیار جلوتر بودند.

به‌عنوان‌مثال می‌توان به کتاب سه‌ جلدی آیت‌الله شیخ‌ محمد رضا نجفی اصفهانی مسجد شاهی (ابوالمجد)[vii] (1287ــ۱۳۶۲٫ق)

تحت عنوان «نقد فلسفه داروین» اشاره کرد که آن را در سال ۱۳۳۱٫ق (قریب به یک قرن قبل) تالیف کرده است.

[viii] علاوه‌ براین، کتاب «تاریخ مختصر نفت در دنیا» اثر آیت‌ الله زند کرمانی که کمی بعد از جنگ جهانی اول تالیف شد[ix] و نیز کتاب «الحیاهًْ و الهیئهًْ» که بیش از نیم سده قبل آن را آیت‌الله سید هبهًْ‌‌ الدین شهرستانی در تطبیق میان آیات کیهانی با مباحث و مسائل نجوم جدید نگاشت، از دیگر آثار قابل‌توجه در این‌ راستا هستند.

یکی از محققان تاریخ معاصر در این خصوص می‌نویسد: «یکی از معروف‌ ترین آثار وی [آیت‌الله سید هبهًْ‌ الدین شهرستانی] ــ که شمار آنها بالغ بر یک‌صد عنوان است ــ کتاب ”الهیئهًْ و الاسلام“ است که گویا برای نخستین‌ بار متن عربی آن در سال ۱۳۲۸٫ق

در بغداد ([توسط انتشارات] مطبعه‌ًْالاداب) به چاپ رسید.

وی در این کتاب، دانش نجوم را از زوایای مختلف با اطلاعات قرآنی، روایی و آنچه که در فرهنگ علمی مسلمانان آمده، مورد بررسی قرار داده است.

درباره آن گفته شده است: ”کتاب یبحث فی استخراج مسایل الهیئهًْ الجدیدهًْ من ظواهر الکتاب و السنهًْ“.»[x]

ضرورت تحفظ بر نام علما زمانی بیشتر احساس خواهد شد که بدانیم علمای شیعه از نوعی سلوک عملی خاص برخوردار بودند که آگاهی به نمونه‌ ها و بلکه قواعد آن، به‌خوبی می‌تواند پذیرش بسیاری از رفتارها و افکار منتسب به آنها را مورد تردید قرار دهد و یا بسیاری از افراد مشهور به عالم‌ بودن را از صف عالمان جدا کند.

متاسفانه از آنجا که تاریخ نگاری معاصر ما تا حد قابل‌ توجهی تحریفی و بیگانه با واقعیت تاریخی است، باید اذعان کرد بسیاری از رتبه‌ های تاریخی در حقیقت غیر واقعی هستند؛ چه، بسیار عالمان وارسته‌ای که بیشترین سهم را در تحولات عصر خویش داشته‌اند اما کمترین اثر و نامی از آنها در صفحات بی‌ شمار تاریخ معاصر ما یافت نمی‌ شود.

در مقابل، چه بسیار افراد نالایقی که تنها هنر آنها بهره‌ برداری از امواجی بوده است که دیگران خلقش کرده‌اند، اما بخشها و برگهای مختلفی از تاریخ ما را به خود اختصاص داده‌اند و از بد اتفاق به نام عالم نیز شهرت گرفته‌اند.

امثال ملک‌ المتکلمین که در کتابهای تاریخ معاصر ما به غلط از وی به اولین شهید مشروطه یاد می‌ شود، شریعت سنگلجی و…

از زمره این عالمان کذایی هستند.

غفلت از ممیز‌گذاری دقیق میان عالمان واقعی و حقیقی با عالم‌ن مایان بی‌ علم و به‌کارگیری لفظ عالم بر آنچه معمول تاریخ نگاری معاصر ما می‌باشد، خلط میان این دو گروه و حمل اشتباه ویژگیهای یکی بر دیگری را در پی خواهد داشت.

۳ــ سیر تکاملی غرب‌شناسی علمای شیعه

غربشناسی علمای شیعه از زمان تعامل دولت ایران با غرب جغرافیایی ــ که به تبع آن، اندیشه غرب برای عنصر ایرانی به مساله تبدیل شد ــ سیری تکاملی داشته است؛ چنانکه با مطالعه تاریخ مناسبات فکری ــ رفتاری علمای شیعه با جریان تجدد و مدرنیته در ایران، به وضوح در‌می‌ یابیم که چگونه نگاه ابتدایی و نخستین علما به غرب در فرایند زمان به نگاهی عمیق و پخته تبدیل شده است.

نگاههای نخستین و اولیه علمای شیعه به غرب، تا حدی ابتدایی و ساده بود و یکی از علتهای اساسی کاستی‌ ها و نقص‌ های غرب‏شناسی علما ــ و بلکه همه غرب‏شناسی‏های اولیه ــ این بود که در آن شرایط، خود غرب نیز هنوز در تمام ابعادش ظاهر نشده بود و از آنجا که خود ظهور غرب، ناقص بود، شناخت آن نیز ناقص جلوه می‏کرد.

درواقع ناقص‌ بودن غرب‏شناسی‏های اولیه صرفا امروز مشخص شده است که مدتها از آن زمان گذشته و غرب فرصت لازم یافته است تا خودش را کاملا نشان دهد.

در شرایط اولیه ظهور غرب، حتی خود غربیها نیز تا حد قابل توجهی نمی ‏دانستند که چه فکر و چه ابزاری خلق کرده و آفریده‏اند و نتایج این پدیده نو ظهور چه خواهد بود.

به‌همین‌ علت، تقریبا چهار قرن پس از ظهور تفکر جدید غرب (از قرن ۱۵ تا قرن ۱۹)، پس‌ از این‌که هم علم و هم تکنیک غرب تا حد زیادی وارد زندگی بشر شد و بشر غربی را گمان آن رفت که با این علم و تکنیک می ‏تواند بر تمامی مشکلات و گرفتاریهای بشر فایق آید، کم‏کم نقص‏ها و پیامدهای منفی علم و تکنیک، خود را نشان داد و در خود غرب نیز عده‏ای از دانشمندان به مخاطرات آن هشدار دادند.[xi]

در شرق و از جمله در ایران، این مشکل برای شناخت غرب جدید، به‌ ویژه در شرایط اولیه ظهور آن، وجود داشت.

در ایران نیز نیاز بود علم و تکنیک ــ که از قضا در اینجا، تکنیک غرب بسیار زودتر از علم آن مورد توجه قرار گرفت ــ تا حدی فراگیر شود تا نتایج و پیامدهای منفی آن آشکار شوند.

ازاین‌ رو رویکرد علما به رویه دانش، علم و تکنیک غرب، ابتدا همراه با تمجید و تحسین بود و علما در این شرایط بیشتر رویه استعماری غرب را نقد می‌کردند.

البته این امر تا حد قابل‌ توجهی معلول شرایط خاص آن زمان نیز بوده است.

یکی از نویسندگان تاریخ معاصر، مشکل شناخت اولیه غرب توسط علما را این‏گونه بیان می‏کند:

«به‌هر روی، مجتهدان شیعه دشمنانی کم و ناتوان نداشتند و ناچار بودند برای پاسداری از موضع و موقع خویش در چند جبهه پیوسته در ستیز باشند.

در شرایطی از این دست، و به ‏ویژه باتوجه‌ به‌‌ اینکه دولت ایران در جنگ با روسیان درگیر بود، خردمندانه نمی‏نموده است که رهبران مذهبی ستیز سازمان‏ یافته و گسترده ‏ای را بر ضد دانش نوین غرب رهبری کنند.

به‌سخن‌ دیگر، در آن مقطع ویژه زمانی، فرصتی درخور برای رهبران سرشناس مذهبی دست نداد تا به شیوه‏ای یکپارچه و روشن، موضع و باور خویش را در برابر نوسازی اعلام دارند.

چنین می‏ نماید که اگر این ویژگیهای ویژه آن روزگار در میان نبود و رهبران مذهبی و مجتهدان اصولی در موضع و موقعی استوارتر قرار داشتند و ایران با کشوری نیرومند و نامسلمان مانند روسیه در حال جنگ نبود، مجتهدان با آشنایی ایرانیان با دانشها و کارشناسی ‏هایی که از اروپای نامسلمان ریشه می ‏گرفت، همنوایی چندانی نشان نمی‏ دادند.

برخی از نوشته ‏های مربوط به آن روزگار گواهی روشن بر این امر است.»[xii]

درهرحال از آنجا که غرب هنوز ماهیت خود را نشان نداده بود، غرب‏شناسی اولیه علما بسیار با احتیاط و دقیق بوده است. آنان ــ به ضرورت شرایط و به‌ویژه در پس شکست ایران از روسیه ــ گرچه از پیشرفتهای علمی و تکنیکی غرب با دیده تکریم یاد می‌کردند، درعین‌حال اخذ و اقتباس بدون منطق و تعریف‌نشده آنها را جایز نمی‏ دانستند و سخت بر نتایج اسفبار این تقلید کورکورانه می‌ شوریدند.

البته پیش از جنگ ایران و روس و یا در متن آن جنگها نیز نقدهایی ناظر به سطح بیرونی غرب از جانب علمای شیعه بر غرب وارد شده است.

به‌عنوان‌ مثال می‌توان به نوع رساله‌ های جهادیه از جمله «جامعهًْ الشتات» میرزای قمی و «کشف‌الغطاء» آیت‌الله شیخ‌ جعفر کاشف‌ الغطاء و… اشاره کرد که در آنها به نتایج چهره استعماری غرب به‌ویژه در امور مربوط به عفت و ناموس و… اشاره شده است.

اما در دوره‌های بعد، کم‌کم علما به نقدهای جدی‌ تر و عمیق‌تری درباره غرب پرداختند.

آنها ابتدا تنها به نحوه اخذ و اقتباس تکنولوژی غرب توسط ایرانیها و سپس همزمان به نقد مبانی معرفت‌شناسی، هستی‌ شناسی و انسان‌ شناسی غرب پرداختند.

به‌عنوان‌ مثال می‌توان به نقد ماهنامه «درّهًْ النجف» که در زمان مشروطه (۱۳۲۸٫ق) به عنوان ارگان فکری حوزه علمیه نجف در شهر نجف به چاپ می‏ رسید، در خصوص نحوه استفاده از علم و تکنیک غربی اشاره کرد:

«امیر عبدالرحمن ‏خان افغان در کتاب تاریخ خود می‏گوید که ما برای اطلاع به علوم لازمه که در خارجه است، بایست که از آن بلاد مستخدم بخواهیم و مدت خاصی برای خدمت آنها مقرر داریم و با آنها شرط مؤکد کنیم که پس از انقضای مدت، تمام شاگردهایی که به او سپرده‏ ایم، امتحان بدهد که خود آنها بدون مداخله او مباشر عمل شوند و از امتحان درآیند تا معلوم شود تمام عمل را بدون خیانت تعلیم داده؛ و شرط مؤکد کنیم که اگر غیر از این شد، مستحق اجرت نباشد.

اگر همچه کردیم، در زمان کمی از خارجه مستغنی خواهیم شد.

و نبایست که از اول جوانان ساده خود را به آن بلاد بفرستیم که هر چه اخلاق رذیله که خوی آن بلاد است و طبع جوانان به او راغب است، اخذ کنند و تخم آن را در مملکت ما آورده در بپاشند.

بلی درصورتی‌ که جوانان ما در مملکت خود تربیت شدند و معنای استعمار ملکی و شرف قومی و حُب وطنی را درست فهمیدند و در قلب آنها رسوخ یافت، آن وقت که اگر به خارجه رفتند، از محاسن اخلاق آنجا هرچه را که مناسب تمدن مملکت خود دید، برای آنها به رسم ارمغان خواهد آورد نه آنچه را که موجب خرابی ملک و ملت او است.

کرورها از مال این ملت بدبخت خرج مدرسه دارالفنون شد و کرورها مصرف کسانی شد که برای تعلیم به اروپا مسافرت کردند، هنوز سر هر کاری که می‏ آییم که به علوم جدیده محتاج است، بایست از اروپا مستخدم بگیریم و پس از دو قرن تعلیم و تعلم، کسانی در بین ما پیدا نشدند که اقلاً صورت هر یک از این علوم را ولو تقلیداً کامل نه ناقص اخذ کرده باشند که در مقام حاجت به کار ببرند و ما را از احتیاج به استخدام از خارجه مستغنی کنند، چه جای آنکه در مقام اجتهاد و استنباط مطالب تازه و اختراعات جدیده باشد.»[xiii]

نیز می‌توان به نقد شیخ‌فضل‌الله نوری بر برخی مبانی تفکر غرب اشاره کرد.

به‌ عنوان‌ مثال وی در برابر این ایده که مقتضیات عصر را باید حتی در برابر اصول اسلامی اولویت داد، سخت مقاومت می‌کرد؛ چراکه معنی این ایده، تقدم و اصالت عقل بشری بر آموزه‌های وحیانی و دینی بود.

عین‌السلطنه در خاطرات خود می‌ نویسد: «شیخ، خاصه در اواخر عمر، با قاطعیت هر نوع برخورد انفعالی در برابر امواج فکری و سیاسی جدید را محکوم می ‏کرد و شریعت جاوید نبوی (ص) را تحت هیچ عنوان و بهانه‏ای نظیر عنوانِ فریبای ”مقتضیات عصر“، تغیی رپذیر نمی‏ دانست.

سخن او این بود که: من حکم خدا و رسول را می‏نویسم، نه مقتضیات عصر را.»[xiv]

شیخ‌فضل‌الله خود در رساله تذکرهًْ‌ الغافل می‌نویسد: «اگر کسی را گمان آن باشد

که مقتضیات عصر تغییردهنده بعض مواد قانون الهی است یا مُکَمَّلِ آن است، چنین کس هم از عقاید اسلامی خارج است، به‌جهت‌ آنکه [پیغمبر ما] خاتم انبیا است و قانون او ختم قوانین است و خاتَم، آن کسی است که آنچه مقتضی صلاحِ حالِ عباد است، إلی یوم الصّور به سوی او وحی شده باشد و دین را کامل کرده باشد.

پس جعل قانون کلاً ام بعضاً منافات با اسلام دارد… والله، ابداً گمان آن نداشتم که کسی جعل قانون را امضا کند و از برای مملکت اسلام، قانونی جز قانون الهی بپسندد و مقتضیات عصر را مُغایرِ بعضی مواد قانون الهی بداند و مع‌ذلک او معتقد به خاتمیت و کمال دین محمد(ص) باشد.»[xv]

شیخ‌‌ فضل‌ الله حتی تلاش می‌ کرد از جزئیات مطروحه در اروپا از جمله مندرجات نشریات مهم آنجا نیز اطلاع حاصل نماید.

یکی از محققان تاریخ معاصر در این خصوص می‌نویسد: «اوراق و نشریاتی که در خارج از کشور نشر یافته و ربطی به اسلام و ایران داشت، به وسیله مرحوم نجم‏الدوله (دانشمند ذوفنون عصر قاجار) ترجمه و تحویل شیخ می‏گردید.

شیخ، همچنین برای تهیه و ترجمه مندرجات جراید اروپا درباره ایران، از میرزا محمدخان قزوینی معروف بهره می‏ گرفت که نزد شیخ درس خوانده بود و در صدر مشروطه در اروپا به سر می‏برد.»[xvi]

نیز می‌‌توان به نقد غرب در نامه آیت‏ الله شیخ ‏الشّریعه اصفهانی به کلنل ولسن، فرماندار انگلیسی، عراق اشاره کرد.

این نامه مربوط به دوران انقلاب عراق علیه سلطه انگلستان ــ که تحت اشراف و مدیریت علمای دینی صورت گرفته است ــ می‏باشد.

قضیه از این قرار است که پس از رحلت مرحوم آیت‏ الله میرزا محمد تقی شیرازی، کلنل ولسن، فرماندار انگلیسی عراق، خطاب به آیت‏ الله شیخ ‏الشّریعه اصفهانی، رهبر انقلاب مردم عراق، نامه‏ای نوشت و در آن از عدالت و لیبرالیسم و آزادی غربی سخن به میان ‏آورد.

بخشی از نامه وی چنین است: «مصائبی که بر عراق و اهالی عراق وارد گردیده، نتیجه آرای سلف شما مرحوم میرزامحمدتقی شیرازی می‏باشد.

ایشان در یکی از مذاکرات اخیر خود ادعا نمود که خواهان صلح بین حکومت و ملت هستند و از خونریزی و قتل اجتناب می‏ نمایند و امکان ندارد که مانند حضرت عالی به این مسائل توجه ننمایند.

حکومت بریتانیای عظمی، همیشه متکی بر سه اصل بوده است: اصل ترحم، اصل عدالت و اصل آزادی دین و عقیده.»

آیت‏ الله شیخ ‏الشّریعه اصفهانی در جواب کلنل ولسن، نامه ‏ای بسیار مفصل و حاوی مطالبی بسیار صریح و روشنگر نوشت و در آن به نقد باطن غرب و شعارهای ادعایی آن پرداخت.

بخشی از آن نامه چنین است: «برای‌ این‌که از تقاضاهای مردم مطلع نشوید، در گوشها پنبه گذاشته ‏اید.

بعد از وعده‏ها و امیدواریها، مردم را می‏ ترسانید.

پس از آرزوها، سخن از عدم موفقیت می‏ گویید.

شدت عمل به خرج دادید؛ عده‏ای را تبعید نمودید، جمعی را کشتید؛ بعضی را نیز به زندان افکندید.

نسبت به رؤسای عشایر، اهانت روا داشتید.

شما می‏ خواهید کسانی را که به آنها ستم شده و به اموالشان خسارات وارد آمده، مجازات کنید؟ آیا آنها چاره‏ای جز دفاع از خانه و کاشانه خود داشتند؟ آنها به واجب خود عمل کردند؛ دفاع نمودند.

شما برای هوای نفس به آنها حمله و هجوم آوردید.

[رحلت] مرحوم آیت‏ الله شیرازی را به من تسلیت می‏ گویید و [درهمان‌حال] مصائبی را که به عراق و مردم وارد نموده ‏اید، نتیجه آرای مقدس ایشان می‏دانید.

با این نسبت، احساسات من و عواطف مسلمین را جریحه‏ دار نمودید.

شما منکرید و خود را کاملا بی‏اطلاع جلوه می‏دهید.

کشتی‏های پر از اسباب تخریب و آلات جنگ می‏فرستید و قوای خود را برای بیچارگی این ملت مظلوم و پایمال‌کردن حقوق آن کامل می‏ نمایید.

در اعلامیه و نامه خود ادعا می‏ نمایید همیشه اساس حکومت انگلستان مبتنی بر سه رکن ترحم، عدالت و اصل آزادی دین و عقیده است.

به‌نظر من، منظور از اصل اول (ترحم)، این است که هر وقت ملت عراق استقلال خود را مطالبه نماید، سربازانتان را بر علیه آن وارد کارزار نمایید و رؤسای آن را بکشید و علما و زعما و نمایندگان مردم را تبعید و زنان و اطفال را هدف گلوله قرار دهید و منازل و مزارع و اموال کسانی را که مخالف قیمومیت انگلستان و خواهان تشکیل حکومت ملی هستند، بزنید و هتک حیثیت و آبرو بنمایید و اموال بی‏گناهان را مصادره کنید و شهرها را برای تلف‌ شدن مردم از گرسنگی محاصره نمایید و تجهیز شهرستانها را برای دفاع مخالف قوانین اعلام کنید.

اصل دوم یا عدالت، یعنی کشتار و اعدام، بدون جرم و محاکمه و تبعید، به مجرد مطالبه استقلال و استعمال سرنیزه در زندان به اندک شبه ه‏ای و عدم استماع دعوایی که بر علیه انگلستان باشد و غیر اینها از اموری که نه موافق عقل است و نه مطابق قانون.

اصل سوم یا آزادی دین و عقیده، عبارت است از تیراندازی هواپیماها و کامیونها بر مساجد و کشتن عبادت ‏کنندگان و زنها و بچه‏ ها و تشکیل دادگاه نظامی برای مجازات کسانی که جهت ذکر مناقب رسول‌ اکرم (ص) به جهت سوگواری حضرت امام حسین(ع) مجالسی برپا سازند مگر با اجازه فرماندار نظامی.

نظر ما این است که به عراقیها استقلال تام داده شود؛ استقلالی که خالی از هر عیب و قیدی باشد.»[xvii]

آنچه از نامه شیخ ‏الشریعه اصفهانی برمی ‏آید، غیر از نوع نگاهی است که علما در مراحل اولیه غرب‏شناسی‏شان داشتند.

اگرچه این نامه و جواب آن، دارای سیاق و محتوای سیاسی است، اما مطالب ارزنده‏ شیخ ‏الشریعه اصفهانی در جواب ولسن، در حقیقت نقدی بر لایه‏ های باطنی ‏تر تفکر غرب جدید را به نمایش می‌گذارند.

ایشان به‌خوبی موفق شده‌اند با ادبیاتی سیاسی، نقدی علمی بر دو ادعا از سه ادعای بزرگ ولسن درباره انگلیس ــ و بلکه روح حاکم بر تفکر اروپایی ــ ارائه دهند.

آن دو ادعا، یکی اصل عدالت و دیگری اصل آزادی عقیده و مذهب می‏ باشد که امروزه به عنوان دو اصل مهم در منشور جهانی حقوق بشر حضور دارند.

شیخ ‏الشریعه اصفهانی، با تفسیری که از عدالت و آزادی در نزد غربیها ارائه می‏دهد، در حقیقت روح و باطن غرب را به چالش کشیده است.

۴ــ جهت رسالت علمای شیعه در تعامل با غرب

ریچارد رورتی[xviii] برای تبیین هویت افراد از مفهوم «واژگان نهایی» کمک می‌ گیرد.

وی می‌نویسد: «همه افراد وقتی از آنها خواسته می‌ شود از امید، عقاید و آرزوهای‌ شان تبیین‌ هایی ارائه دهند، مجموعه‌ای از کلمات و عبارات را دارند که بدانها متوسل می‌ شوند.

اینها همان ”واژگان نهایی“ هستند.

ما داستان خودمان را به وسیله این واژگان نقل می‌ کنیم.

آنها به این دلیل نهایی هستند که فراتر از آنها، تکرار مکررات، جزمیت، یا سکوت وجود دارد.»

[xix] اصل اساسی در تعامل علمای شیعه به عنوان طلایه‌ داران و نگهبانان محوری عنصر دین، با دنیای غرب، حفظ واژه اسلام و یا تشیع به‌ عنوان واژگان نهایی در توصیف عنصر ایرانی بوده است.

به‌عبارت‌ دیگر علمای شیعه در همه مناسبات و تعاملاتشان با دنیای غرب ــ اعم از شکل رفاقت یا رقابت و ستیز یا سازش ــ تلاش کرده‌‌اند بر واژگان نهایی خودشان که همان اسلام (مذهب تشیع) است تحفظ داشته باشند و اساسا این تحفظ، ملاک ستیز و سازش آنها بوده است.

البته به لحاظ تجربه تاریخی، در اکثر موارد کار آنها با غرب به ستیز می‌ کشید تا به سازش.

در طول تاریخ یکی از دغدغه‌ های مهم علمای شیعه، آگاهی‌ دادن به مردم در راستای حفظ اسلام بود؛ به‌ ویژه‌ آن‌ که پس از عصر غیبت، عصر مهجوریت تاریخی تفکر شیعه شروع شد و تا ظهور سلسله صفویه (قریب به هشت قرن) ادامه یافت.

در این مدت طولانی، شرایط شیعیان بیشتر شرایط تقیه، انزوا، فرار، عزلت‌نشینی و…بود.

جامعه شیعه در این مدت طولانی، بیش‌از هر چیز دغدغه حفظ جان، مال، آبرو و ناموسش را داشت.

علمای شیعه با لطایف‌‌ الحیل، بیشتر در قالب اصل «جواز العمل مع السلطان الجائر» توانستند این شرایط طولانی را به گونه‌ای حفظ کنند که اساس اسلام و تشیع باقی بماند و از بین نرود.

البته در همین مدت طولانی، در گوشه و کنار قلمرو وسیع اسلامی، در مقاطعی قبایل، خاندان و حتی حکومتهایی شیعی و یا حداقل دارای مماشات با شیعه نیز به‌وجود آمدند و علمای اسلام بیشترین بهره‌ برداری را از آنها نمودند؛ اما واقعیت آن است که این فرصتها و مقاطع در مقایسه با تهدیدهای ‌طولانی‌تر و ‌گسترده‌ تری که رخ می‌ دادند، بسیار ناچیز و اندک بودند.

با ظهور سلسله صفویه و به‌ویژه با رونق‌ یافتن حوزه علمیه اصفهان که تقریبا چهارصد سال پس از این تاریخ را تغذیه فکری نموده است، تفکر شیعی فرصتی برای ظهور و بروز و بالندگی یافت، اما پاره‌ای عوامل مانع از آن شدند که شیعیان با فرهنگ غنی خود ارتباطی عمیق بیابند.

جریان انحرافی اخباری‌گری و نحله‌هایی مانند شیخیه و…،

وجود نظام سلطنتی و پادشاهی که صرفا در سطح خاصی نشو و نمای اندیشه‌های اسلامی را بر‌می‌ تابید، و نیز بازشدن پای غرب به کشور که علاوه بر ناشناخته بودن، بسیار سریع،‌ تهاجمی و فراگیر عمل کرد و درعین‌حال مدعی میراث‌ خواری شرق و از جمله اسلام بود، مهمترین این موانع به‌شمار می‌ر وند.

این مشکل زمانی به‌ طور دقیق فهم می‌ شود که توجه داشته باشیم خیزش و نفوذ غرب در میان مسلمانان در ابتدا نه از طریق اندیشه و فکر، بلکه از طریق ابزار زندگی ــ اعم از آلات جنگی، صنعت و تکنولوژی و…

ــ بود و ضمنا مبارزه با اندیشه غرب تا حدودی مبارزه با نوع، سبک و سیاق زندگی جدیدی را می‌ طلبید که مدتها مسلمانان به‌غلط به آن خو گرفته بودند.

رسالت ویژه علمای اسلام در این مرحله آن بود که ضمن حفظ حمایت مردم، به نقد تفکر رقیب بپردازند.

البته علیرغم ورود و نفوذ غرب در ‌ظاهر زندگی مسلمانان، ریشه‌ های اسلام در تار وپود حیات مسلمانان همچنان عمیق بود و علمای اسلام می‌ توانستند از این پتانسیل برای بیدارکردن مردم و آگاهی‌ دادن به آنها استفاده کنند.

ازهمین‌ رو در مقاطع مختلف حادشدن درگیری علمای شیعه با غرب، آنان با به‌ کارگیری عمیق‌ترین عناصر و مؤلفه‌های دینی، از سویی به تحریک احساسات مردم می‌ پرداختند و ازسوی‌دیگر مردم را به عمق فاجعه‌ای که شاید به‌ ظاهر چندان مهم جلوه نمی‌ نمود، رهنمون می‌ ساختند.

استفاده از پتانسیل کربلا و شهادت عاشورایی در برخی اعلامیه‌ها، فتاوا و رساله‌های جهادیه علما به هنگام جنگ ایران و روس و نیز استفاده از مؤلفه مهدویت و امامت ــ به عنوان یکی از مهمترین آموزه‌های اعتقادی مسلمانان و به‌ویژه شیعیان ــ در نهضت تنباکو و حتی نهضت مشروطه، خود نشان از چنین روشی دارد و به‌روشنی سطح و عمق مبارزه و فاجعه را نشان می‌دهد.

این در حالی بود که به هر میزان که غرب‌ گرایی در جامعه بیشتر رواج پیدا می‌کرد،‌ مبارزه علنی با اسلام و نیز دفاع علنی از غرب بیشتر می‌شد.

چنین رفتارهایی به‌طور طبیعی واکنش علما را در پی داشتند.

به‌عنوان‌ مثال می‌ توان به مقاله «لزوم تشکیل انجمن دانش» اشاره کرد که در عصر نهضت تنباکو در جریده اختر چاپ شده است:

«آی از فنون جدیدالاختراع علم سودمند طبیعت روی‏گردان و گریخته و به دامن پوسیده علم بی‏نتیجه شریعت کهنه هزار واند ساله سخت درآویخته! آخر تا به کی از مستی حق‏پ رستی هوشیار و تا به چند از خواب خرگوشی غفلت و بی‏هوشی از لذایذ شهوت‏ پرستی و دنیا پرستی بیدار نخواهید شد؟ آخر مگر نه، هزارواندی سال است پیشوایان ملت و پیروان والا همت، همت گماشته و به کمال سعی و کوشش، تمامی عمر عزیزشان را در تکمیل علوم و معارف این شریعت مصروف داشته ‏اند و هنوز تاکنون دیده و شنیده نشده است که در ضمن این مقوله علم و آگاهی، یک آلت جزیی بی‏ قابلیت چون شاخه کبریتی ساخته شده باشد، تا چه رسد به اختراع آلات و ادوات بسیار عمده جلیل ‏الخطر عظیم‏القدر محیرالعقول که هیات جمعیت انسانی را در سهولت و رفاه عشرت و کامرانی به کار است…

شماها در این کنج بی غوله‏ های عتبات و غیرعتبات، به گوشه فراغتی و توشه قناعتی، آن هم اگر دست دهد، ساخته و به پاره ‏خیالات سودایی و اوهام مالی خولایی، طبع لطیف را به هیچ قانع و نفس شریف را نقد از خطوط و لذایذ زندگانی مانع و به وعده‏های یوم‌ المعاد خاطر مبارک خودتان را بدین ‏گونه ریش‏خند و دل را خرم و خرسند داشته، عمر گران‏بهای خودتان را به تحقیق حلال و حرام و آیین بی‏رنگ و رونق اسلام به باد هدر می‏دارید.

به رسم و آیین متمدنه روی زمین که امروز نیّر نیک‏بختی و سعادت در آفاق آنان ضیاءپاش است، گرایید و از وضع و روش و رفتار سودمند و نتیجه‏ دار آن نیک‏بخت مردمان که سراسر موافق احکام وجدان سلیم است و سلیقه مستقیم، نقشه گیرید تا نیز شما مانند آنان نیک‏بخت و شرفیاب سعادتمند و کامیاب گردید و از افکار عالی و مطالب جلیله مدنیّه و نوعیه این باخردان که مدار شریعت الهیه بر آن است، پیروی نمایید و از انوار علوم و معارف حقیقی این دانشمندان استفاده و استضائه نمایید.

از تنگنای رسوم و عادات و قیود و تکلفات این ملت و شریعت که سبب عمده و منشأ اصلی این حالت رذیله و حیات دانیه و وحشی ‏‌بودن سریر، که درد بی‏درمان ما ایرانیان است، بالمرّه جسته و رسته و به فضای واسع عالم حریت و آزادی که فنون گوناگون لذت و شهوت و آرزو و آمال، مالامال است، پیوسته نیک‏بخت و شرفیاب سعادتمند و کامیاب، با رفاه حال و راحت ‏خاطر زیست و زندگی نماییم و بدین‌ وسیله، رفته ‏رفته مانند سعادتمندان همسایه در اندک زمانی کار این خانه و زندگانی خود و برادران بی‏ساز و سامان خودتان را ساز کرده، نقایص امور ملکی و نوعی‏تان، تماماً به اصلاح آید.»[xx]

چنانکه ملاحظه می‌ شود، جریان غرب‌ گرا و غرب‌ زده مستقیما پیکان حمله خود را معطوف به دین اسلام و آموزه‌ های آن می‌کردند.

واژه‌ هایی از قبیل «علم بی‌ نتیجه شریعت کهنه»، «کنج بیغوله‏ های عتبات و غیرعتبات»، «پاره‏ خیالات سودایی و اوهام مالیخولایی»، «وعده‏های نسیه یوم‌ المعاد»، «آیین بی‏رنگ و رونق اسلام»، «حالت رذیله و حیات دانیه» و…

در توصیف دین و عالمان دینی به‌‌خوبی مؤید این ادعا می‌ باشد.

ازاین‌ رو است که در برابر این تلاشهای مخرب و گزنده، علما تلاش می‌ کردند با نوشتن نامه، بیانیه، فتوا و…

نگاه مردم به غرب را در جهت عزت اسلام و دین سوق دهند.

در زیر به برخی از این‌ گونه تلاشهای آنها که به‌نوعی در نقد غرب و به منظور دفاع از اسلام نوشته شده‌اند اشاره می‌ کنیم:

۱ــ گزیده‌ای از اولین نامه طولانی میرزای شیرازی به ناصر‌ الدین‌ شاه در خصوص قرارداد رویتر که در آن میرزای شیرازی علت اصلی مخالفت خود با قرارداد مذکور را، مخالفت آن با دین و قرآن اعلام می‌ دارد:

«اگرچه احقر تاکنون در مقام تصدیع برنیامده و در امورات مملکتی دخالتی نکرده، ولی نظر به تواصل اخبار به وقوع وقایعی چند که توانی از عرض مفاسد آنها خلاف رعایت حقوق دین و دولت است، عرضه می‌ دارد که اجازه مداخله اتباع خارجه در امور داخله مملکت و مخالطه و رفت‌وآمد آنها با مسلمین…

از جهاتی چند منافی صریح قرآن مجید و نوامیس الهیه و موهن استقلال دولت و مخل نظام مملکت و موجب پریشانی عموم رعیت است…

دعاگو هیچ در مقام دولت‌ خواهی هم رضا نمی‏دهد…

این امور که مفاسد آنها در اعصار لاحقه دامن ‏گیر دین و دولت و رعیت است، در این عهد همایون جاری شده.»[xxi]

۲ــ بخشی از نامه ملاعلی کنی به ناصر‌ الدین‌ شاه پس از امضای قرارداد رویتر: «ما… عموم اهل ایمان عرض می‏کنیم که شخص ملکم‏خان را ما دشمن دین و دولت دانسته ‏ایم و به‌هیچ ‏وجه صلاحیت وکالت از دولت و سلطنت و انتظام ملک و مملکت ندارد که به خطاب و لقب نظام‏ الملکی مخاطب و مقلب باشد و هرکس باعث این امر شده است، خیانت کلی به دین و دولت نموده است که چنین دشمن جانی را مداخله در کارهای بزرگ دولت داده است…

اعلی حضرت شاهنشاهی را به باطن همان عنصری که محل و مظهر اقتدار و سلطنت ایشان می‏باشد، قسم می‏دهم که اهتمام بر حفظ دین و دولت و دفع هر خائن از مملکت و ملت بفرمایید؛ بخصوص همین شخصی را که قرار راه ‏آهن داده و عهدنامه آن را بر وفق صلاح دشمن دین و دولت نوشته، بدون‌ اینکه از عقلا و خیرخواهان دولت اجازت و مشورتی نماید.»[xxii]

۳ــ قسمتی از نامه آخوند خراسانی به مظفرالدین‌شاه در حمایت از شرکت اسلامیه: «چه بسیار شایسته است که اعلی حضرت شاهنشاه اسلامیان‌ پناه، بذل مراحم ملوکانه در مشیت این شرکت اسلامیه که خشنودی حضرت امام عصر ــ ارواح‌ العالمین له الفداء ــ و ترویج ملت بیضاء و تقویت دولت عظمی… است، خواهند فرمود، خود آن وجود اقدس در لبس‌ البسه مصنوعه اسلامیه مقدم و به صدور امر ملوکانه در مساعدت این مطلب مهم وزرای عظام و اولیای فخام دولت ابدمدت را مفتخر فرمایند.

و بر عموم رعایا و قاطبه مسلمین لازم است به مقتضای ”الناس علی دین ملوکهم“ تأسی و متابعت نمایند و خلع لباس ذلت را از خود بلبس لباس عزت البسه اسلامیه صاحب شرع را خوشنود دارند (کهن جامه خویش پیراستن/ به از جامه عاریت خواستن).»[xxiii]

۴ــ جواب میرزای شیرازی به استفتای شیخ‌ فضل‌ الله نوری در خصوص عدم جواز استفاده از قند و چای خارجی: «در جواب سوال از قند و غیره، آنچه نوشته بودید از ترتب مفاسد بر حمل اناس از بلاد کفره به محروسه ایران، صواب، و همیشه ملتفت به آنها و اصناف آن، که مایه خرابی دین و دنیای مسلمین است بوده‏ام و از اقدام شما در تهیه دفع آنها که باید از محض غیرت دین و خیرخواهی مسلمین باشد، زیاده مسرور شدم.

و البته به هر وسیله‏ای که ممکن باشد رفع این مفاسد باید بشود.»[xxiv]

۵ــ بخشی از بیانیه تحریم امتعه روسیه توسط آخوند خراسانی و ملاعبدالله مازندرانی: «هرچند به بعض ملاحظات و انتظار فراهمی تمام مقدمات، هنوز حکم به حرمت امتعه روسیه، به عموم مسلمین اعلان نشده، مترصد موقع هستیم، لیکن عموم غیرتمندان اسلام به رأی‏ العین می‏ بینند که استعمال امتعه خارجه در بلاد اسلامیه تاب ه‌ حال به چه درجه موجب تسلط کفار بر مسلمین داخله شده.

حالا به ذهاب بیضه اسلام و زوال اسلامیت و استقلال مملکت هم العیاذباللَّه تعالی نوبت رسیده.

بقای سالدات روس به بهانه حفظ تجارت روسیه در ایران، تدریجا به کنیسه‌ شدن مساجد و تبدیل اذان به ناقوس و پامال‌ شدن روضه منوره حضرت ثامن‌ الائمه‌(ع) خدای‌ نخواسته مؤدی خواهد بود.

ان‌شاء‌الله تعالی عموم آقایان علما و امراء و تجار محترم و طبقات غیرتمند اسلام تمام این مفاسد را نصب ‏العین خود فرموده، به همان فطرت پاک ایمانی و به شرافت طبع اسلام‌ پرستی از این امتعه خبیثه و فصول عیش که موجب ذهاب دین مبین و استیلای کفر بر ممالک اسلامیه است، به‌کلی اغماض، در فوز به فیض این جهاد اقتصادی که به منزله جهد و شهادت در رکاب امام زمان ارواحنا فداه است، مسارعت و بر همدیگر مسابقت خواهند فرمود.»[xxv]

۶ــ قسمتی از نامه آخوند خراسانی به احمدشاه قاجار: «الف‌ــ بر شما شایسته است که در حفظ شریعت مطهره و مبانی مقدس اسلام از بذل جان و مال دریغ نورزید و برای حفظ مقام حکومت معلمی را انتخاب کنید تا علوم شریعیه را به شما یاد دهد.

بر شما واجب است مواظبت کامل از عبادات عملیه و بدانید که به‌جا آوردن فرایض اولیه موجب دوام حکومت و عظمت سلطنت شما بر ملت خواهد بود.

ب‌ــ در توسعه عدالت اجتماعی و مساوات حقیقی بکوشید و این امر امکان‌ پذیر نیست مگر آنکه شخص شاه با ضعیف‌ترین افراد ملت از نظر حقوق اجتماعی برابر باشد.

احکام شرعی اسلام باید بر جمیع افراد مملکت بدون استثناء حاکم باشد.

اگر شخص شاه در این امر ثابت‌قدم باشد و در اجرای این تکلیف بکوشد، بی‌ تردید دشمنان ایران سرشکسته خواهند شد و اساس عدالت مستحکم خواهد شد.

البته این امر مهم نباید فقط جنبه حرف و وهم داشته باشد.

ج‌ــ با مراجعه به تاریخ برای خاطر ملوکانه مکشوف می‌ شود که پادشاهان ایران، چه قبل و چه بعد از اسلام، به تبع آنان کارگزاران مملکت، همّ عمر خود را در خوش‌ گذرانی و پیروی از شهوات و لهو و لعب سپری کردند و نتیجه آن شد که مملکت ناتوان، ملت خوار و زبون، ثروت ملی نابود و اوضاع کشور نابسامان شد.

اگر یکی از آنان چشم از شهوت‌ رانی می‌ پوشید و همت خود را صرف ترقی و توسعه مملکت و تربیت ملت و نشر علوم و صنایع می‌ کرد و ارتشی آراسته برای مملکت مهیا می‌ساخت، پیشرفت و عظمت ملی در اندک‌ زمانی حاصل می‌آمد.

امیدوارم انشاءالله تعالی ذات ملوکانه از راه اول دوری کنید که راهی فاسد و مردود است و بی‌شک راه دوم را برگزینید و نصب‌ العین خود قرار دهید تا نتایج پسندیده آن را به‌ زودی‌ به‌ دست آورید.

دــ انتظار داریم که مقام شامخ علم و علمای عاملین و فقهای مصلحین همیشه منظور نظر قرار گیرند که اگر خدای‌ ناکرده در بزرگداشت این امر مهم کوتاهی شود، مملکت و ملت در معرض هلاکت و نابودی قرار خواهند گرفت و دراین‌ صورت برای همیشه برای انگشت حسرت و ندامت به دندان خواهیم گرفت و آنگاه است که دیگر پشیمانی سودی ندارد.»[xxvi]

۵‌ــ مبانی فقهی ــ کلامی علمای شیعه در نوع تعاملشان با غرب: تحفظ علمای شیعه در تعامل با غرب بر اسلام و مذهب تشیع به عنوان واژگان نهایی، در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بر اصول متفاوت فقهی ــ کلامی شیعه استوار بوده است.

برخی نویسندگان به اشتباه گمان برده‌اند که بسیاری از برخوردها و ستیزهای علمای شیعه با غرب از گره‌خوردن منافع آنها با تجار و سایر گروههایی ناشی می‌ شد که منافع آنها نیز توسط غرب تهدید شده بود.

به‌عنوان‌ مثال نیکی کدی در کتاب معروف خود به نام «ریشه‌ های انقلاب ایران» نهضت عظیم دینی تحریم تنباکو را نتیجه «اتحاد موفقیت ‏آمیز میان علما، اصلاح‏ طلبان متجدد و جماعت ناراضی ایران بخصوص تجار»[xxvii] و فریدون آدمیت، نتیجه «مسائل اقتصادی و سیاسی محض با محوریت تجار توتون»[xxviii] می‌دانند.

حسین بشیریه نیز نهضت مشروطه ایران را معلول «حرکتی به رهبری روشنفکران مترقی» می‌داند.

[xxix] با این‌ همه، برخی اصول فقهی ــ کلامی که معتقدیم مبنای تصمیم‌گیری علما در قبال غرب بوده‌اند، ما را در دفع این شبهات و اعتقاد راسخ به دینی‌بودن تصمیمات علما در قبال غرب، کمک می‌کنند.

برخی از این اصول عبارتند از:

الف‌ــ اصل

«الاسلام یعلو و لایعلی علیه»:

بر طبق این اصل، اسلام دین جامع و کاملی است که هیچ نسخه برتر از آن، برای هدایت و کمال انسانی وجود نخواهد داشت.

تعامل با دنیای غرب، از آنجا که تا حد قابل‌ توجهی مستلزم پذیرش سلطه آن بر مسلمین بوده است ــ به‌ ویژه با توجه به مقطع مورد بحث (تاریخ معاصر = قرون اخیر) که غرب در مقایسه با جوامع اسلامی به‌نوعی تفوق تکنیکی دست یافته است ــ به‌ شدت مورد انکار علمای شیعه بوده است.

بدبینی علما نسبت به این تعامل، با نظر به نوع تعاملات گذشته جوامع اسلامی با دنیای غرب که بیشتر در قالب قراردادهای تحمیلی و زورگویانه رقم می‌خورد، تشدید می‌ شد.

ازهمین‌ رو بود که علمای شیعه در خصوص غرب، اصل را بر انکار و طرد می‌گرفتند تا پذیرش و قبول.

اگر هم آنها در مواردی به قبول و پذیرش می‌ رسیدند، کاملا با آن موارد محتاطانه برخورد می‌کردند.

ب‌ــ اصل «حرمت دوستی با کفار»: در قرآن کریم، آیات فراوانی در نهی دوستی با کفار و این‌ که مسلمانان کفار را «اولیاء»‌ خود قرار دهند، وجود دارد.

در تفسیر المیزان ذیل آیه ۲۸ سوره مبارکه آل‌ عمران ــ که ناظر به همین معنی مورد نظر است ــ آمده است: «ولایت در اصل به معنی مالکیت در تدبیر است…

غالبا ولایت، مستلزم تصرف یک دوست در امور دوست دیگر است…

در نتیجه اگر ما کفار را اولیای خود بگیریم، خواه‌‌ ناخواه با آنان امتزاج روحی پیدا کرده‌ایم.

امتزاج روحی هم ما را می‌ کشاند به این‌که رام آنان شویم و از اخلاق و سایر شئون حیاتی آنان متأثر گردیم… ولایت موجب اتحاد و امتزاج است… و وقتی یک فرد مؤمن نسبت به کفار ولایت داشته باشد و این ولایت قوی هم باشد، خود به‌ خود خواص ایمانش و آثار آن فاسد گشته و به‌ تدریج اصل ایمانش هم تباه می‌ شود.» [xxx]

وی در ذیل آیه ۵۱ سوره مبارکه مائده نیز می‌ فرماید: «ولایت یک نوع خاصی از نزدیکی چیزی به چیز دیگر است به‌ طوری‌ که همین ولایت باعث شود که موانع و پرده‌ها از بین آن دو چیز برداشته شود…

ولی به معنی کسی خواهد بود که در طرف مقابل خود امر و نهی می‌کند و به او طبق دلخواه خود دستور می‌ دهد.»[xxxi]

چنانکه از مطالب مذکور پیدا است، دوستی با کفار زمینه‌ ساز امتزاج روحی مسلمانان با کفار خواهد شد و سلطه و حاکمیت آنها بر مسلمانان را در پی خواهد داشت.

یکی از علتهای اصلی مخالفت علمای شیعه در تعامل با غرب، پرهیز و اجتناب از وصول به چنین نتیجه شومی بود.

ج‌ــ اصل

«لاضرر و لاضرار»: یکی از قواعد مشهور فقهی که از آن، احکام و فروعات فراوانی استخراج می‏شود، «قاعده لاضَرر و لاضرار» است.

قاعده مزبور، منبعث از روایات فراوانی است که از ضرر به خویش و اضرار به دیگران ــ اعم از ضرر جانی، مالی و عِرضی ــ نهی کرده و آن را حرام می‏داند.

برخی روایات ناظر به این معنی عبارتند از:

۱ــ قال رسول‌الله(ص)

لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام، فالاسلام یزید المسلم خیرا و لایزیده شرا.[xxxii]

۲ــ قال الرضا(ع): ان الله ــ تبارک و تعالی ــ لم یبح أَکلا و لا شربا الا ما فیه المنفعهًْ والصلاح و لم یحرم الا ما فیه الضرر و التلف و الفساد.[xxxiii]

بر اساس این قاعده، تحلیل علمای شیعه از رابطه با دنیای غرب ــ به‌ ویژه که تجربه تاریخی تعامل ما با غرب به خوبی نشان از خیانت غرب به ما دارد ــ ضرر و ضرار است.

در حقیقت، آنها خیر و برکتی در تعامل با غرب برای ملت ایران نمی‌ دیدند.

دــ اصل «حرمت تشبه به کفار»

[xxxiv]

یکی از مهمترین اهداف غرب در جوامع شرقی و به‌ویژه در جوامع اسلامی، همسان ‏سازی اعتقادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی است.

غرب برای چپاول بهتر جوامع شرقی، درصدد تبلیغ و تحمیل معیارها و ارزشهای خود بر دیگر ملتها و اقوام بوده است.

این همسان‏ سازی، ضمن تهی‌کردن ملل و اقوام از اصالت و امتیازات دینی و قومی‌ شان، زمینه را برای هرگونه سلطه غرب فراهم می‏کند.

اخذ تجدد و محصولات آن، به هر میزان و در هر عرصه‏ای که باشد، ــ به‌ ویژه اگر بدون معیار و بدون توجه به شرایط دینی باشد ــ به تحقق این همسان‏ سازی کمک می‏کند.

اگر در متون و منابع، به دنبال نظرگاه دین در این‌ باره باشیم، به تعبیر «تشبّه به کفّار» برخورد می ‏کنیم.

روایات متعددی از شیعه و سنی، تشبّه به کفار و رفتار بر طبق سلوک و سیره آنان را نهی کرده ‏اند و همگی بر حفظ اصالتهای دینی (اعم از ارزشها و روشها) در همه ابعاد فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی تاکید ورزیده‏ اند:

۱ــ قال رسول‌الله‌ (ص): لیس منا من تشبه بغیرنا، لا تشتبهوا بالیهود والنصاری.

[xxxv] یکی از علمای اهل سنت در توضیح این روایت می‏ نویسد: «یعنی از عمل‏ کنندگان بر اساس هدایت ما و حرکت‏ کنندگان بر طریق و سنت ما نیست هر کسی که در نحوه پوشش، آرایش، خوراک، نوشیدن، سلام، عبادت، نیایش و امثال آن، همانند کفار اهل کتاب باشد.»

[xxxvi] 2ــ قال علی‏(ع): من تشبّه بقوم عدّ منهم.[xxxvii]

ابن‌کثیر، در تفسیر خود می‏ نویسد: «این روایت مشتمل بر هشدار شدید نسبت به تشبّه به کفّار در سخنانشان، پوشش‏شان، عیدهای‌ شان، عباداتشان و دیگر اموری است که در شریعت ما موجود نیست.»

[xxxviii] ابن‌حجر عسقلانی نیز می‏گوید: «حدیث مزبور، بدین معنا است که هر کس شبیه به فُسَّاق یا کفار و یا اهل بدعت در هر چیزی که جزء ویژگی‏های آنان است شود، مثل لباس، مرکب و شکل و شمایل، در زمره آنان خواهد بود.»[xxxix]

۳ــ قال الصادق‌(ع): اوحی الله الی نبی من الانبیاء: قل للمومنین لایلبسوا لباس اعدائی و لا یطعموا مطاعم اعدائی و لا یسلکوا مسالک اعدائی فیکونوا اعدائی کما هم اعدائی.[xl]

در بعضی کتب روایی که به نقل حدیث فوق پرداخته‏ اند، تعابیر دیگری چون «لاترکبوا مراکب اعدائی» (بر مرکبهای دشمنان من سوار نشوید)، «لاتشربوا مشارب اعدائی» (نوشیدنی‏های دشمنان من را ننوشید)، «لاتسکنوا مساکن اعدائی» (در خانه‏ های دشمنان من سکونت نکنید)، «لا تشاکلوا بما شاکل اعدائی» (به شکل و شمایل دشمنان من در نیایید) و «لا تدخلوا مداخل اعدائی» (از ورودگاه‏های دشمنان من داخل نشوید)، نیز آمده‌اند.[xli]

آیت ‏الله شیخ‌ ابو الحسن شعرانی (ره) درباره مفاد روایت فوق می‏ نویسد: «عبارت ”و لاتسلکوا مسالک اعدائی“ شامل هرگونه مشابهت و همسانی با کفار می‏شود.

دیدگاه متفکران اجتماعی مثل ابن‌ خلدون و نیز دریافت غریزی اهل ورع و تقوا که خطا در آن راه ندارد و از هر شعار و کرداری که متخّذ از کفار است تنفر دارد، مؤیّد مضمون این حدیث است.

ابن‌خلدون می‏گوید: تشبّه به کفار دلیل ضعف و ذلت و زمینه قبول حاکمیت آنان است.

ابن‌خلدون وقتی دید مردم مسلمان اندلس رفتارشان مانند مسیحیان شده است، پیش‏بینی نمود که به‌زودی در زیر سلطه کفار قرار خواهند گرفت و پیش‏بینی او به تحقق پیوست.

و اما اهل تقوا از هر کس که به زیّ کفّار درآید، از او اجتناب می‏کنند و به او با دیده نفرت مانند نفرت از مرتکبان گناهان کبیره می ‏نگرند و این بدان جهت است که با الهام فطری دریافته ‏اند که آنها اسباب خواری مسلمین و نشانه سستی حاکمیت دین هستند، و ازهمین‌ رو اهل ورع و پرهیز در مقابل هر چیز نو و جدیدی که از سوی کفار می ‏آید، مقاومت و مخالفت می‏کنند، اگرچه آن چیز از جهتی نیکو و مفید هم باشد؛ چراکه از جهت دیگر علامت شرّ و بدی است.»[xlii]

با توجه به مطالب مذکور، می‌ توان گفت یکی از دلایل مهم مخالفت علما با غرب، پرهیز از همسانی فرهنگی مسلمانان با کفار بوده است.

ترس از همسانی فرهنگی مسلمانان با کفار به‌ طور واضح در بخش قابل‌‌ توجهی از رسائل جهادیه علمای ساکن در نواحی مسلمان‌ نشین روسیه ــ در عهد امپراتوری تزاری ــ انعکاس یافته است.

البته توضیح این نکته لازم است که حرمت تشبّه به کفار و سلوک بر طبق شیوه‏های آنان، مربوط به موارد، شیوه‏ها و آدابی است که ابداع خود آنها و اَحیاناً شعار و شاخصه‏ای برای آنان محسوب می‏گردد و یا به آداب و تعالیم دینی‏شان (در مورد اهل کتاب) مربوط می‌ شود اما از سوی اسلام نسخ شده است، اما آن دسته از شیوه‏های تمدنی و معیشتی که منشا فطری یا انبیایی و وحیانی دارند (مثل بخش عمده طب گیاهی و سنتی رایج در بین یهود و نصاری و دیگر ملل و یا غالب فنون رایج معیشتی سنتی) و بین کفّار و مسلمین مشترک هستند، از شمول این حکم خارج است.

هـ ــ اصل «نفی سبیل»: این اصل که متخذ از آیه شریفه: «لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا» (نساء/۱۴۱) می‌ باشد، از مهمترین اصولی است که مبنای رویارویی علمای شیعه با غرب بوده است.

بر اساس دستور آیه شریفه، کفار نباید هیچ سلطه و تفوقی بر مسلمانان داشته باشند.

از این اصل، فروع فقهی زیادی در خصوص تعامل با کفار گرفته شده‌اند.

به‌عنوان‌ مثال، هیچ مسلمانی نمی‌ تواند برده کافر باشد و یا فرزندی که یکی از والدینش کافر و دیگری مسلمان است،‌ به پدر یا مادر مسلمانش تعلق خواهد داشت و حکما مسلمان تلقی خواهد شد و… . به‌طورکلی این دستور دین اسلام ــ به‌ویژه به ضمیمه اصل «حرمت القای نفس در تهلکه» که متخذ از آیه شریفه «لاتلقوا بایدیکم الی التهلکه» (بقره/۱۹۵) می‌ باشد ــ این است که نباید مسلمانان کاری کنند که کفار بر آنان سلطه یابند.

علمای شیعه متوجه بودند کشورهایی که با دنیای غرب دارای تعامل بودند، اغلب پس از مدتی تحت سلطه آنها قرار گرفتند و این تجربه علمای مذکور را در برابر برنامه‌ ها و پیشنهادات غرب به احتیاط وا می‌ داشت.

وــ سایر اصول

اصول متعدد دیگری نیز مبنای تصمیم‌ گیری علما در برابر غرب بوده‌اند که به جهت پرهیز از طولانی‌ شدن بحث، تنها به ذکر آنها اکتفا می‌شود: اصل «الاهم فالاهم»، اصل «حفظ بیضه اسلام»، اصل «المیسور لایترک بالمعسور» (اصل قدر مقدور)، اصل «الایسر فالایسر»، اصل «حرمت القای نفس در تهلکه» و… . اکثر اصلهای مذکور به لحاظ عینی مورد تصریح علما قرار گرفته‌اند.

از اصول مذکور برخی مثل اصل «حفظ بیضه اسلام» اصل «قدر مقدور» و اصل «نفی سبیل» بیشتر از سایر اصول مورد استناد علما قرار گرفته‌اند.

قابل ذکر است این اصول در شرایطی مورد استناد علما قرار می‌ گرفتند که دولتهای جوامع اسلامی در نهایت ضعف و سستی خود قرار داشتند.

مسلما اگر شرایط دولت اسلامی عوض شده باشد و دولتهای اسلامی از استقلال نسبی و قدرت مناسب برخوردار باشند ــ مثل شرایط پس از انقلاب اسلامی ــ بسیاری از این اصول به دلیل تغییر موضوع یا نتیجه آنها، نمی‌ توانند مورد استناد قرار گیرند.

به‌عنوان‌ مثال در شرایط شکل‌گیری دولتهای مستقل پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران که تعامل با دنیای غرب ضرورتا به تسلط آنها بر ما نمی‌ انجامد،‌ استناد به اصل «حرمت القای نفس در تهلکه» موجه نخواهد بود.

پی نوشت ها
[i]ــ حمید پارسانیا، حدیث پیمانه (پژوهشی در انقلاب اسلامی)، قم، معارف، چ ۴، ۱۳۷۹، ص ۲۱۷
[ii]ــ البته قابل ذکر است غیر از دو جریان قومیت استبدادی و مذهب، در ابتدا، برخی افراد دیگر نیز «به طور فردی» و خارج از این دو جریان تلاش کردند غرب را بشناسند، اما آشنایی این افراد با تمدن اروپایی، هرچند درهرحال اثرات مثبت و ارزنده‏ای داشت و بیداری و جنب‏وجوشی عجیب را در برخی از نخبگان ایجاد کرد، اما ازآنجاکه این تماس و آمیختگی، متقابل نبود و از روی برنامه‏ریزی دقیق و کنترل‌شده و مضبوط انجام نمی‏ شد، اکثر کسانی که در برخورد با این تمدن و فرهنگ قرار می‏ گرفتند، هویت اسلامی و سنتی و ملی خود را یکسره از دست می‏دادند و آگاهانه یا ناآگاهانه، وحدت دینی و فرهنگی ــ اعتقادی جامعه را دچار ضعف و سستی می‏ ساختند.
[iii]ــ رک: علی ابوالحسنی (منذر)، دیده‏بان بیدار، تهران، عبرت، ۱۳۸۰، صص ۳۸ــ۲۷
[iv]ــ رک: سلیم الحسنی، نقش علمای شیعه در رویارویی با استعمار، ترجمه: محمد باهر و صفاءالدین تبرّائیان، تهران، موسسه مطالعات تاریخ معاصر، ۱۳۷۸
[v]ــ البته ناگفته نماند در مواردی هم که علما با مصنوعات غربی مخالفت کرده‌اند، علت مخالفت آنها با این مصنوعات، نه مخالفت با صرف مصنوعات است، بلکه این بود که آنها بسیاری از این ظواهر را مظهر می‌دانستند.
کراوات و دیگر لباسهای غربی، نوع مو و ظاهر، برخی لوازم غربی مانند بلندگو و… از نگاه آنها نه‌تنها ظاهر، بلکه مظهر غرب به حساب می‌آمدند. به‌عنوان‌مثال انگلیسیها به سیدکاظم یزدی پیشنهاد دادند اجازه دهد به منزل وی یک خط تلفن بکشند.
ایشان اجازه ندادند، نه‌ به‌ این‌ دلیل‌ که مخالف با مصنوعات غرب باشند، بلکه به این دلیل که اجازه ندادند تحت سلطه انگلیس قرار گیرند.
[vi]ــ آیین اسلام، س ۶، ش ۴، ص ۱۵، نقل از: رسول جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی ــ سیاسی ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰، صص۳۲ــ۳۱
[vii]ــ وی از متفکران و فقیهان بزرگ شیعه در دوران معاصر و از استادان حضرت امام خمینی‌(ره) و صاحب آثار علمی زیادی است.
[viii]ــ رک: هادی نجفی، قبیله عالمان دین، قم، عسگریه، ۱۳۸۱، صص ۱۱۵ــ۸۷، نقل از: قیام آیت‌الله حاج‌آقا نورالله نجفی اصفهانی، ص۷۱
[ix]ــ برای اطلاع از اصل رساله، رک: موسی نجفی، تعامل دیانت و سیاست در ایران، تهران، موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، ۱۳۷۸، صص ۳۹۴ ــ۳۵۷
[x]ــ رک: رسول جعفریان، جریانها و سازمان‌های مذهبی ــ سیاسی در ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چ ۵، ۱۳۸۳، صص ۱۲۷ و ۱۳۱
[xi]ــ برای اطلاع بیشتر از سیر تکنیکی‌ شدن زندگی و تفکر انسان غربی، رک: مهدی گلشنی، علم و دین و معنویت در آستانه قرن بیست‌ و یکم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۹
[xii]ــ عبدالهادی حائری، نخستین رویارویی‏های اندیشه‏ گران ایران، تهران، امیرکبیر، چ ۳، ۱۳۷۸، صص ۳۶۳ــ۳۶۲
[xiii]ــ ماهنامه درّهًْ النّجف، جزء ۲، س ۱ (۲۰ ربیع ‏الثّانی ۱۳۲۸)، نقل از: موسی نجفی، حوزه نجف و فلسفه تجدد در ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۷۹، صص ۳۳۱ ــ ۳۱۵
[xiv]ــ مسعود سالور و ایرج افشار (به کوشش)، روزنامه خاطرات عین‌ السلطنه، ج ۳، تهران، اساطیر، چ ۱، ۱۳۸۰، ص۲۲۹۱
[xv]ــ غلامحسین زرگری‌ نژاد، رسایل مشروطیت، تهران، کویر، چ ۲، ۱۳۷۷، رساله تذکرهًْ الغاقل، صص ۱۷۶ــ۱۷۵
[xvi]ــ علی ابوالحسنی (منذر)، همان، ص ۲۷
[xvii]ــ برای اطلاع از متن کامل این دو نامه، رک: موسی نجفی، اندیشه دینی و سکولاریسم در حوزه معرفت سیاسی و غرب‏شناسی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی، چ ۳، ۱۳۷۷، صص ۱۹۷ــ۱۸۹
[xviii] – Final Vocabugary
[xix]ــ بابی سعید، هراس بنیادین، ترجمه: غلام‌ رضا جمشیدی و موسی عنبری، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۹، ص ۷
[xx]ــ سده تحریم تنباکو، دفتر دوم ص۴۱ ــ ۴۰، نقل از: موسی نجفی، تعامل دیانت و سیاست در ایران، همان، ص ۲۱
[xxi]ــ حسن اصفهانی کربلایی،‌ تاریخ دخانیه،‌ به کوشش رسول جعفریان، تهران،‌ مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چ ۱، ۱۳۸۲، صص ۱۰۲ ــ ۱۰۱
[xxii]ــ موسی نجفی و موسی فقیه‌ حقانی، تاریخ تحولات سیاسی ایران، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، چ ۴، ۱۳۸۱، صص ۱۳۶ و ۱۳۸
[xxiii]ــ روزنامه ثریا، س۲، ش ۱۳، سنه ۱۳۱۷٫ق.
[xxiv]ــ سیدمحمدتقی آیت‏اللهی، ولایت فقیه زیربنای مشروطه مشروعه، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳، بخش ضمائم، صص۱۷۷ــ۱۷۴، نقل از: متون، مبانی و تکوین اندیشه تحریم در تاریخ سیاسی ایران، صص ۵۷ ــ۵۶
[xxv]ــ متون، مبانی و تکوین اندیشه تحریم در تاریخ سیاسی ایران، صص ۵۹ ــ۵۸
[xxvi]ــ مظفر نامدار، مبانی مکتبها و جنبشهای سیاسی شیعه، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۶، صص۱۹۵ــ۱۹۱
[xxvii]ــ نیکی آر. کدی، ریشه‏های انقلاب ایران، ترجمه: عبدالرحیم گواهی، تهران، قلم، ۱۳۶۹، ۱ و ۲۰؛ نقل از: حسین آبادیان، اندیشه دینی و جنبش ضد رژی در ایران، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر، چ ۱، ۱۳۷۶، ص ۸۷
[xxviii]ــ فریدون آدمیت، ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران، تهران، پیام، ۱۳۳۵، ص ۳۵
[xxix]ــ حسین بشیریه، جامعه‌ شناسی سیاسی، تهران، نی، ۱۳۷۴، صص۲۵۸ــ ۲۵۷
[xxx]ــ علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ج ۳، ترجمه: سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، بی‌تا، صص۲۰۸ــ۲۰۶
[xxxi]ــ همان، ج ۵، ص۶۰۴
[xxxii]ــ پیامبراکرم(ص): در اسلام، ضرر رساندن به خود و دیگران مشروع نیست، اسلام مایه افزایش خیر مسلمان است نه ضرر و زیانمندی او. من لایحضره الفقیه، ج ۴، ص ۲۹۷؛ وسائل الشیعه، ج ۲۶، ص ۱۴
[xxxiii]ــ امام رضا(ع): خداوند، خوردن و نوشیدن چیزی را حلال نکرده است مگر آنچه در آن سود و صلاح انسان است و نیز چیزی را حرام نکرده است مگر آنچه مایه ضرر و تلف و تباهی است. بحارالانوار، ج ۶۵، ص ۱۶۶
البته روایات زیاد دیگری نیز که مضمون لاضرر و لاضرار را می‌ رساند وجود دارد که جهت پرهیز از اطناب از ذکر آنها خودداری می‌ شود.
برای اطلاع از برخی از آنها می‌ توان به مآخذ ذیل رجوع کرد: کافی، ج ۶، ص ۲۴۵؛ بحارالانوار، ج ۶۵، ص ۱۳۴؛ وسائل الشیعه، ج ۲۵، ص ۸۴
[xxxiv]ــ عمده مطالب مربوط به این اصل، از مأخذ ذیل گرفته شده است: مهدی نصیری، اسلام و تجدد،‌ تهران، کتاب صبح، ۱۳۸۱، صص۲۰۱ــ۱۹۷
[xxxv]ــ پیامبر گرامی اسلام(ص): هرکس به اجانب شبیه شود، از ما نیست. مانند یهود و نصاری عمل نکنید. مستدرک سفینَهًْ البحار، ج ۵، ص ۳۴۶؛ سنن ترمذی، ج ۴، ص ۱۵۹؛ الجامع الصغیر، ج ۲، ص ۴۶۵؛ کنز العمّال، ج ۹، ص ۱۲۸
[xxxvi]ــ فیض‌القدیر، ج ۵، ص ۴۹۰
[xxxvii]ــ علی‏(ع): هر کس شبیه قومی شود، از زمره آنان محسوب خواهد شد. مستدرک الوسایل، ج ۱۷، ص ۴۴۰
[xxxviii]ــ تفسیر ابن‌کثیر، ج ۱، ص ۱۵۳
[xxxix]ــ سبل السَّلام، ج ۴، ص ۱۷۴
[xl]ــ امام صادق‏(ع): خداوند به یکی از پیامبران وحی نمود که به مؤمنان بگو: جامه ‏های دشمنان من را نپوشند، غذاهای آنها را نخورند و شیوه ‏های آنها را به کار نگیرند که در این صورت مانند آنان، دشمن من می‏شوند. من لایحضرهُ الفقیه، ج ۱، ص ۲۵۲ ؛ عیون اَخبار الرضا، ج ۱، ص ۲۶؛ علل الشرایع، ج ۲، ص ۳۴۸؛ قصص الانبیای راوندی، ص ۲۷۸؛ منتهی‏ المطلب، ج ۲، ص ۹۹۷؛ ذکری، ص ۱۴۷؛ جامع المقاصد، ص ۱۰۷؛ روض الجنان، ص ۲۰۸؛ ذخیرهًْ المعاد، ج ۲، ص ۲۲۸؛ کشف الغطاء، ج ۱، ص ۲۰۳؛ الحدائق الناضره، ج ۷، ص ۱۱۷؛ رسائل سیّد لاری، ج ۱، ص ۳۷۳
[xli]ــ رک: تهذیب الاحکام، ج ۶، ص ۱۷۲؛ النوادر، ص ۲۳۲؛ وسایل الشیعه، ج ۱۵، ص ۱۴۶؛ مستدرک الوسایل، ج ۳، ص ۲۴۸
[xlii]ــ وسایل الشیعه (چاپ اسلامیه)، ج ۱۷، پاورقی ص ۲۹۱ .
منبع: زمانه شماره ۴۵