فارسی

نوشته‌ها

علی (علیه السلام) در آینه شعر فارسی.

اشاره:

علی بن ابی‌طالب مشهور به امام علی(علیه السلام) و امیرالمؤمنین (۱۳ رجب سال ۲۳ قبل از هجرت – ۲۱ رمضان سال ۴۰ق)، امام اول همهٔ مذاهب شیعه، صحابی، راوی، کاتب وحی و چهارمین خلیفه از خلفای راشدین نزد اهل سنت است. وی پسرعمو و داماد پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله)، همسر حضرت فاطمه(س)، پدر و جدِّ یازده امام شیعه است. پدر او ابوطالب و مادرش فاطمه بنت اسد بوده است. به گفته مورخان شیعه و بسیاری از علمای اهل سنت، در کعبه زاده شد و نخستین مردی بود که به پیامبراسلام(صلی الله علیه و آله) ایمان آورد. از نظر شیعه، علی(علیه السلام) به فرمان خدا و تصریح پیامبر(صلی الله علیه و آله)، جانشین بلافصل رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است.

تا صورت پیوند جهان بود، علی بود                       تا نقش زمین بود و زمان بود، علی بود

شاهی که ولی بود و وصی بود، علی بود              سلطان سخا و کرم و جود، علی بود

هم آدم و هم شیث و هم ادریس و هم الیاس        هم صالح پیغمبر و داود، علی بود

هم موسی و هم عیسی و هم خضر و هم ایوب     هم یوسف و هم یونس و هم هود، علی بود

مسجود ملایک که شد آدم زعلی شد                    آدم چو یکی قبله و سجود علی بود

هم اول و هم آخر و هم ظاهر و باطن                     هم عابد و هم معبد و معبود، علی بود

آن لَحمُک لحمی بشنو تا که بدانی                         آن یار که او نفس نبی بود، علی بود…

مولانا جلال الدین مولوی

بنده اهل بیت

چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی             خداوند امر و خداوند نهی

که من شهر علمم، علیم در است          درست این سخن گفت پیغمبر است

اگر خلد خواهی به دیگر سرای               به نزد نبی و وصی گیر جای

منم بنده اهل بیت و نبی                         ستانیده خاک پاک وصی

گرت زاین بد آید گناه من است                چنین دان و این راه، راه من است

بر این زادم و هم بر این بگذرم                یقین دان که خاک پی حیدرم…

ابوالقاسم فردوسی

مقصود نبی ز لافتایی

ای گوهر گوهر ولایت    خورشید منور ولایت

ای مهر فروغ بخش اسلام           وی مشعل انور ولایت

ای آیت حق و روح قرآن           وی رایت و افسر ولایت

سلطان سریر عقل و ایمان           والی هنر، در ولایت

ای گوهر عشق و جان عرفان       تاج سر مفخر ولایت

مقصود نبی ز لا فتایی     ممدوح خدا ز هل اتایی

مهرداد اوست

در پی سیمرغ

شنیدم آب به جنگ اندرون معاویه بست   بروی شاه ولایت، چرا که بود خسی

علی به حمله گرفت آب و باز کرد سبیل چرا که او کس هر بی کس است و دادرسی

سه بار دست به دست آمد آب و در هر بار          علی چنین هنری کرد و او چنین هوسی

فضول گفت که ارفاق تا بدین حد بس     که بی حیایی دشمن ز حد گذشت بسی

جواب داد که ما جنگ بهر آن داریم         که نان و آب نبندد کسی به روی کسی

غلام همت آن قهرمان کون و مکان          که بی رضای الهی نمی زند نفسی

تو هم بیاد تماشای حق و باطل کن          ببین که در پی سیمرغ می جهد مگسی

استاد محمدحسین شهریار

شیر مردان

مسلم اول شه مردان علی ست     عشق را سرمایه ایمان علی ست

از ولای دودمانش زنده ام           در جهان مثل گهر تابنده ام

از رخ او فال، پیغمبر گرفت        ملت حق از شکوهش پر گرفت

مرسل حق کرد نامش بو تراب     حق یدالله خواند در ام الکتاب

هر که دانای رموز زندگی است    سر اسماء علی دانه که چیست

شیر حق این خاک را تسخیر کرد             این گل تاریک را اکسیر کرد

هر که در آفاق گردد بوتراب       باز گرداند ز مغرب آفتاب

ذات او؛ دروازه شهر علوم           زیر فرمانش حجاز و چین و روم….

اقبال لاهوری

شاه ولایت

شیر خدا، شاه ولایت علی           صیقلی شرک خفی و جلی

روز احد، چون صف هیجا گرفت            تیر مخالف به تنش جا گرفت

روی عبادت، سوی محراب کرد   پشت بدرد سر اصحاب کرد

خنجر الماس، بدو آختند             چاک به تن، چون گلشن انداختند

غرقه به خون، غنچه زنگار گون    آمد از آن گلبن احسان برون

گل گل خونش، به مصلا چکید    گشت چو فارغ زنماز آن بدید

صورت حالش چو نمودند باز      گفت که سوگند به دانای راز

کز الم تیغ ندارم خبر      گرچه زمن نیست، خبر دارتر

عبدالرحمن جامی

شاهکار خلقت

ای ماه من، زمانه پس از ختم انبیا             بهتر ز ذات پاک تو، دیگر پسر نداشت

باشد خدا علی و تو را نیز نام اوست           شاخ حیات، از تو گلی خوبتر نداشت

بالله تجلیات جمال تو گر نبود                     از جلوه و جمال خدا کس خبر نداشت

تیغ تو گر نبود شجاعت یتیم بود                  داد تو گر نبود عدالت پدر نداشت

آغاز عدل از تو و انجام آن به تو بود                او تنی که بی تو بر اندام سر نداشت

در کارگاه خلقت اگر گوهرت نبود                  نخل تناور بشریت، ثمر نداشت

تو شاهکار دستگه آفرینشی                        عنوان نامه شرف و فضل و بینشی

بهجتی شفق

شمع جهان افروز…

خرم دلی که مجمع سودای حیدرست                   فرخ سری که خاک کف پای حیدرست

جایی که جبرییل، بدانجا نمی رسد                        برتر هزار مرتبه زآن، جای حیدرست

در دعوت ملایکه، بر خوان آرزو                                 هر نعمتی که هست، به آلای حیدرست

درّ خطیر معرفت و سر کاینات                                  یک قطره حقیر ز دریای حیدرست

علمی که هست عالم افلاک را زبر                          عکسی ز نور خاطر دانای حیدرست

کس حال کاینات به علم الیقین ندید                         ور دید، کار دیده بینای حیدرست

عقل ار چه در ممالک هستی، سرآمدست                 دیوانه وار، واله و شیدای حیدرست…

ابن یمین فریووری

فهرست افتخار….

اسلام شد مشید و دین گشت استوار               از بازوی یدالله و از ضرب ذوالفقار

آن رحمت خدای، که از لطف عام اوست             شیطان هنوز با همه عصیان امیدوار

آن اولین نظر که ز رحمت نمود حق                   و آن آخرین طلب که زحق کرد روزگار

ای برترین عطیه ایزد که امر تو                          بر رد و منع حکم قضا دارد اقتدار

از کن غرض تو بودی و پیش از خطاب حق         بودی نهفته در تتق نور کردگار

نابوده را خطاب به بودن نکرد حق                     وین نغز نکته، گوش خرد راست گوشوار

حکیم قاآنی

خضر راه…

در قیامت کافرینش خیمه بر محشر زنند               سکه دولت به نام آل پیغمبر زنند

تشنگان وادی ایمان، چو در کوثر رسند               از شعف دست طلب، در دامن حیدر زنند

شهسواران در رکاب راکب دلدل روند                  خاکیان لاف از هوای صاحب قنبر زنند

هر که او چون حلقه نبود بر در حیدر مقیم            رهروان راه دین، چون حلقه اش بر در زنند

مؤمنان حیدری را می رسد کز بهر دین              حلقه ناموس حیدر، بر در خیبر زنند

ره به منزل برد هر کو مذهب حیدر گرفت             آب حیوان یافت، آنکو خضر را رهبر گرفت

خواجوی کرمانی

شیر خداوند جان

مدحت کن و بستای کسی را که پیغمبر               بستود و قضا کرد و بدو داد همه کار

آن کیست بر این حال که بودست و که باشد         جز شیر خداوند جهان، حیدر کرار

این دین هدای را به مثل دایره ای دان                  پیغمبر ما مرکز و حیدر خط پرگار

علم همه عالم به علی داد پیغمبر چون               ابر بهاری که دهد آب به گلزار

کسایی مروزی

لطف دوست

اندر خبر بود که نبی شاه حق پرست              چون سوی عرش، در شب معراج رخت بست

بر مسند دنی فَتدلّی نهاد پای                       دستی زغیب آمد و بر پشت او نشست

چون دست حق بدو اثر لطف دوست بود           از فرط شادمانی مدهوش گشت و مست

گویند پانهاد بدوشِ نبی علی                         از طاق کعبه خواست چو اصنام را شکست

جاه و جلال بین که یدالله پا نهاد                      آنجا که حق نهاد به صد احترام دست

ایرج میرز

آینه حسن ازلی

تافت تا جلوه جانانه زسیمای علی                 یافت هر ذره فروغ از رخ زیبای علی

تا چو خورشید بر افروخت رخ از مطلع غیب        گشت خلق دو جهان محو تماشای علی

خواهی از آینه حسن ازل را نگری                    دیده بگشا و ببین، روی مصفای علی

هر که دل داد بدو، زنده جاویدان گشت              معنی آب حیات است تولای علی

بر شد از خاک و قدم بر سر افلاک نهاد              هر که آگاه شد از همت والای علی

فارغ از سود و زیانست و غم هر دو جهان           آنکه در سر بودنش مایه سودای علی

دوست را ساقی کوثر بچشاند می عشق         خنک آن کس که بود مست صهبای علی

در ستایش علی(علیه السلام)

نمی دانم که پیک باد صبحی از کجا آمد            که پیشش سبزه و گل بر زمین سودند پیشانی

مگر آمد زدرگاه شریف آسمان قدری                 که دارد خاک راهش صد شرف بر تاج سلطانی

امام انس و جن، شاه ولایت، سرور غالب           که می زیبد گدای آستانش را سلیمانی

اگر در بیشه گردون وصیت عدل او باشد              اسد در هم دراند ثور را چون گاو قربانی

نسیمی کز حریم روضه اش آید عجب نبود          اگر بخشد بطفلان نباتی روح حیوانی

زراح روح بخشی مهر او خصم است بی بهره       بلی کی بهره ور باشد جماد از روح انسانی

بسلطانی نشان مهرش اگر آباد خواهی دل         که بی والی چو باشد ملک رو آرد به ویرانی

اگر یابد خبر از ریزش دست گهربارش                  صدف دیگر ندارد کاسه پیش ابر نیسانی

وحشی بافقی

ستایش علی(علیه السلام)

شاهد کل الجمال ایزد یکتا علی است          پرتو اشراق آن پیدای ناپیدا علی است

معنی فرقان فروغ ملک جان فخرجهان            شاهد ایمان شه امکان مه بطحا علی است

سر مطلق والی حق پیشوای ماخلق           کاشف اسرار قرآن راز ما اوحی علی است

بلبل گویای اسرار گلستان وجود                   سر سبحان شاه ایمان ماه او ادنی علی است

بر همه خوبان عالم قبله گاه رحمت اوست      جمله پاکان جهان را سرور و مولی علی است

در صف احزاب میر بر همه امت امام                  نزد خاصان (کان عهدالله مسئولا) علی است

تکیه گاه وی سریر «هل اتی» در قرب دوست       زانکه در حب خدا آن فرد بی همتا علی است

حکیم مهدی الهی قمشه ای

علی(علیه السلام)

فارغ از هر دو جهانم به گل روی علی(علیه السلام)            از خم دوست جوانم به خم موی علی(علیه السلام)

طی کنم عرصه ملک و ملکوت از پی دوست        یادآرم به خرابات چو ابروی علی(علیه السلام)

امام خمینی(ره)

محمّد بن حُسام خوسْفى.

اشاره:

محمّد بن حُسام خوسْفى (متوفاى ۸۷۵ ه.  . ق) از سخنوران توانا و پرآوازه آیینى در سده نهم هجرى است. وى احتمالا به سال ۷۳۸ ه.  . ق در شهرک خوسف . واقع در ۳۵ کیلومترى جنوب غربى شهر بیرجند . در خانواده اى متدین، ادب دوست و دانشمند، به دنیا آمد. از این شهرک تاریخى در متون جغرافیایى با اسامى مختلف یاد شده، مانند: خُسب، خسف، جسب، جوسف و خوصف۱.

از ایام تحصیل ابن حسام گزارش مستندى در اختیار نداریم، ولى مسلماً از محضر پدر دانشمند خود بهره هاى علمى و معنوى فراوانى برده است، و از بررسى دیوان اشعار او مى توان به این نتیجه قطعى رسید که وى از علوم صرف و نحو و معانى و بیان، نجوم، تفسیر قرآن، حدیث و علم رجال بهره وافى داشته و در تحصیل این علوم رنج هاى فراوان برده است۲.

مرحوم سعید نفیسى در تاریخ نظم و نثر فارسى، وى را از اصحاب صدرالدین رواسى معرفى کرده و طبق نوشته علامه على اکبر دهخدا در لغت نامه، صدرالدین رواسى از خلفاى شیخ زین الدین خوافى بوده و در علوم ظاهرى و باطنى دستى داشته است۳. وى پس از سال ها اقامت در مدینه، مصر و شام و چلّه نشینى ها به زادگاه خود اسفراین  بازمى گردد و به ارشاد خلق مى پردازد، و در زمان سلطان ابوسعید فرزند میرزا سلطان محمّد به هرات مى رود و مورد عنایت وى قرار مى گیرد و سرانجام به سال ۸۷۱ ه.  . ق بدرود حیات مى گوید و در ولایت شغان از توابع هرات به خاک سپرده مى شود.

مورخان و تذکره نگاران در این مطلب متفق القول اند که ابن حسام مردى وارسته، زاهد و با تقوا بوده و با کدِّ یمین و عَرَق جبین با قناعت امرار معاش مى کرده و طبع خدا داده خود را در مناقب حضرات معصومین(علیهم السلام) و نشر معارف شیعى به کار گرفته است۴.

اگر چه ابن حسام از شیوه قصیده سرایان بزرگ زبان فارسى سود جسته و گاه به استقبال و گاه به تضمین اشعار ظهیر فاریابى، حکیم خاقانى، انورى ابیوردى، حکیم سنایى، خواجوى کرمانى، کمال الدین اسماعیل اصفهانى، سلمان ساوجى، حافظ، سعدى، حسن کاشى و کاتبى نیشابورى پرداخته، ولى استادى و قدرت طبع و مهارت خود را در این گونه آثار نشان داده، و با مقایسه اشعار او با بزرگانى که از آنان یاد شد، مى توان به منزلت ادبى و وسعت معلومات وى پى برد.۵

آثار قلمى ابن حسام از این قرارند:

۱ . دیوان اشعار، که در آن اکثر قالب هاى شعرى را مى توان یافت و اشعار مناقبى او در ستایش آل اللّه(علیهم السلام) از بهترین آثار منظوم آیینى در زبان فارسى به شمار مى روند، خصوصاً ترکیب بند مهدوى او که از امّهات شعر مناقبى در زبان فارسى است با اسامى:

الف: مناقب هفت رنگ (سپید، سرخ، زرد، سبز، کبود، بنفش و سیاه).

ب: مناقب هفت معدن (گوهر، لعل، یاقوت، عقیق، پیروزه، مروارید و مرجان).

ج: مناقب هفت گل (نرگس، لاله، گل، نیلوفر، سنبل، سمن و سوسن)

ابن حسام در هر ترکیب بند به تفاوت، هفت رنگ، هفت معدن و هفت گل را ردیف شعرى قرار داده و هر بند از این سه ترکیب بند فاخر مهدوى هشت بیت دارد، و جمعاً داراى ۱۶۸ بیت مى باشد۶.

۲ . منظومه خاوران نامه در ۲۲۵۰۰ بیت در بحر تقارب که به تقلید از شاهنامه حکیم طوس ولى درباره جنگ هاى حضرت علىّ(علیه السلام) و یاران آن حضرت: مالک اشتر، ابوالمحجن، عمرو بن معدى کرب و عمرو بن امیّه با قباد پادشاه خاوران و امراى بت پرستى چون تهماس شاه و صلصال شاه سروده شده است. این منظومه هنوز به چاپ نرسیده و چند نسخه خطى از آن در کتاب خانه هاى داخل و خارج از کشور موجود است۷.

۳ . منظومه نثر اللّئالى در قالب مثنوى، ترجمه منظومى است از کلمات قصار امیرمؤمنان علىّ(علیه السلام)۸.

ابن حسام پس از ۹۲ سال، چشم از جهان بست و در زادگاه خود خوسف بر روى تپه اى سنگى معروف به پایتخت که مشرِف بر مزارع و باغستان هاست به خاک سپرده شد۹.

ابن حسام، داراى اشعار نبوى(صلى الله علیه وآله) بسیارى است و نقل تمامى آن ها از گنجایى این مقال بیرون است، به ناچار به درج نمونه هایى از آن بسنده مى کنیم: ابیاتى از یک قصیده مرصَّع نبوى(صلى الله علیه وآله)

اى جسم تو، پیرایه انواع کمالات *** وى اسم تو سرمایه اوضاع رسالات …

اوصاف تو افزون ز اشارات فصاحت *** الطاف تو بیرون ز عبارات مقالات …

نَقل تو، نهادست براهین مسایل *** عقل تو، گشاده ست قوانین سؤالات

والاتر از امکان بشر، مَنسب۱۰ عالیْت *** بالاتر از ایوان قمر، منصب والات

گه منبر اکرام نهد، ایزد بى چونْت *** گه افسر اِنعام دهد جَلَّ تعالات …

سنبل، سَبق موى تو راند به تطاول *** بلبل، ورق روى تو خواند به خجالات …

آراسته دنیا، صدف دُرِّ یتیمت *** پیراسته عقبى، شرف گوهر والات

تو احمد و محمود، زهى زَیْن زمانه *** تو مقصد و مقصود، زهى عین کمالات

در خلوت «اَدنى» نشدى راست تو را  کار *** گر خلعت «اَوحَى» نبُدى راست به بالا

جاه تو صریح است، به قرآن و به حجّت *** راه تو صحیح است، به برهان و دلالات …

بر دامن قَدرت، نرسد دست توهّم *** پیرامُن صدرت، نرسد دست خیالات …

فکر تو انیس است مرا، در همهْ هنگام *** ذکر تو جلیس است مرا، در همهْ حالات

منظور عطاهاى تو تا (ابن حُسام) است *** منثور ثناهاى تو ریزد ز مقالات۱۱

*    *    *

بادْ مشک آمیز و عنبر بیز۱۲ و بُستان خوش هواست *** بر عِذار۱۳ یاسمین، زلف ریاحین عطرساست

زلف سنبل دلکش ست و، چشم نرگس دل فریب *** طُرّه باد بهارى، غم زُدا و جان فزاست …

یا ز نسرین دامن گل بر میان دارد نسیم؟ *** یا ز سنبل، آستینى در گریبان صباست؟

یا شمیم باغ رضوان، یا عبیر زلف حور؟ *** یا دم مشک ختا۱۴ یا بوى خُلق مصطفىست؟

صدر منشور «اَلم نَشْرَح» که صدر سینه اش *** مَهبَط۱۵ انوار مشکات۱۶ جلال کبریاست

عکس «وَاللَّیل» آیتى از گیسوى مشکین اوست *** سوره اى از صورت خورشید رویش «وَالضُّحى»ست …

مَکّىِ یثربْ۱۷ حرم، کز راه تعظیم و شرف *** کعبه را از سعى او الْحق همه عمره، صفاست …

در شب قُربَش۱۸ که طاووس فلک۱۹ را پر بسوخت *** منتهاى سدرهْ او را، رفعتى از ابتداست …

راى خورشید ضمیرش، آفتابى دیگرست *** روى شرع روشنش، آیینه گیتى نماست …

اى عطاى استقامت بر قدِ قدر تو راست *** وى قباى «فَاستَقِمْ» بر سروِ بالاى تو راست

مرغ زرّینْ بال شاح سِدره، یعنى: جبرئیل *** هُدهُد بلبل سُراى۲۰ باغ تنزیل۲۱ شماست

کرده رضوانش۲۲ به جاى سرمه اندر چشم حور *** هر سوادى کز غبار گَرد نعلین تو خاست

نور پاکت در جبین بوالبشر موجود بود *** زان جهت مسجود سُکّانِ السَّمواتِ العُلاست۲۳

خانه دار بیت حُزنت، پیر کنعانىْحرم۲۴ *** پیشکار ماه حسنت، یوسف زیبا لقاست

بانىِ ارکان شرعت، کارْپرداز قدَر *** کاتب دیوان وَحْیَت، دست منشىّ قضاست

زایران روضه رضوان مآبت، قدسیان *** چاوُشان درگه دولت سرایت، انبیاست

یا شفیعَ المُذنبین۲۵! پیغمبران مُستَشْفِع۲۶اند *** لطف تو عام ست و، خاصان را از و چشم عطاست …

یا رسولَ اللَّه! گذر کن سوى دشت کربلا *** خود تو مى دانى که خاک کربلا، کرب و بلاست

جَعد مشکین حسین، آغشته اندر خاک و خون *** این چنین بیداد و خوارى، موجب خشم خداست

گرنه بر خون شهیدان، خون همى گرید بتول؟ *** نرگس خاتون جنّت۲۷ این چنین گلگون چراست؟

زُهره بین از بهر زهرا در لباس نیلگون *** چشم خَیراتِ حِسان۲۸ گرینده بر خَیرِالنّساست

یا نَسیمَ الصُّبْح! قُم وَ انْزِل بِاَرض الیَثربِ۲۹ *** هیهُنا قبر النّبىِّ المصطفى، خَیرِ الوَرى ست۳۰

اِذْ دَنَوْتَ البَیت اقبِل، ثُمَّ قَبِّل قَبرَهُ۳۱ *** کان همایون بقعه، زُوّار۳۲ ملک را مُلتجا۳۳ست

ثُمَّ بَلِّغ تُحفَهً مِنّى بِرَوضِ السَّیّدِ۳۴ *** بَیْضَهً مَکنونَهً، مَنظومَها دُرُّ الثّناست۳۵

چون به عزِّ عرض آن حضرت رسانى حال من *** خلعتى در خواست کن کز لطف او اینست خواست:۳۶

گر گلیمى یابد از احسان او، (ابن حسام) *** خود چه باشد؟ کو چو حسّان بنده آل عباست۳۷ …

هم بِدان نسبت که: «السَّلمانُ مِنّى» گفته اى *** چشمِ آن دارم که گویى: این گدا هم زان ماست۳۸

*    *    *

حرفى که بر کتابه طاق زبَرْجد است *** نقشى که بر کرانه پیروزهْ گنبد است

آن حرف بر صحیفه دل نقش کن، که آن *** نقش حروف نام شریف محمّد است

او با اَحد یکى است ز روى یگانگى *** فرقى که هست در اَحد از میم احمد است …

آدم که بر ملایکه تفضیل علم یافت *** از درس مکتب تو سَبَق خوان۳۹ ابجد است …

نامى که جز به نام تو، نامى نمى شود *** نام محمَّدِ بن حُسامِ محمّد است

از لوح کاینات به کلى سِتُرده باد۴۰ *** نام رهى اگر نه به نام تو مُسند۴۱ است۴۲

*    *    *

اى رُفته آستان تو رضوان به آستین *** جاروىِ فرش مَسند تو، زلف حور عین

باد صبا ز نَکهَت۴۳ زلف تو، مُشکْ بوى *** خاک عرب ز نزهت۴۴ قبر تو، عنبرین …

موى تو، سایه بان قنادیل آفتاب *** لعلت، خزینه دار بسى گوهر ثمین۴۵

ذات تو، همچو نام شریف تو مصطفى *** حُسن تو، همچو خُلق عظیم تو، نازنین

ماه منیر مملکت آراى طا و ها۴۶ *** شاه سریر مَسند اعلاى یا و سین۴۷

چابکْ عنانِ شُبَّر و «اَسرى بِعَبدِه» *** کاندر رکاب او نرسد شهپر امین …

باباى مهربان بنى آدم و شفیع *** فرزند آدم، از همه لیکن خَلَف ترین

اى بر سریر «کُنْتُ نَبیّاً» نهاده پاى *** و آدم هنوز بوده مُخَمَّر به ماء و طین۴۸

اى رهروان راه حریم اله را *** شرع تو تا به روز ابد شارع مبین

اى نقل کرده رایت۴۹ رأیت به آفتاب *** وى عقل برده، رؤیت رویت ز ناظرین

اى مالک ممالک «ایّاکَ نَعْبُدُ» *** وى سالک مسالک۵۰ «ایّاکَ نستعین»

رویت بر آسمان «لَعَمرک»۵۱ مه تمام *** در باغ «فَاسْتَقِم»۵۲ قد تو سروِ راستین …

از نسل پاک توست که موجود مى شوند *** ابناى۵۳ طیّبین تو، ز آباى طاهرین …

در حال زندگیمْ نُمودى لقاى خویش *** بعد از وفاتم، از تو توقع بود همین …

دین من است منقبت خاندان تو *** بى دین بود کسى که نیاورد دین به دین

گر نعت اهل بیت تو کفرست، کافرم *** هم آسمان گواه بر این قول و، هم زمین

نسبت به کفر مى کندم، خصم خاکسار *** حاشا چه کفر؟ کفر کدام و؟ کدام دین؟!۵۴ …

*    *    *

پی نوشت:

۱ . دیوان محمد بن حسام خوسفى، به اهتمام احمد احمدى بیرجندى و محمدتقى سالک، از انتشارات اداره کل حج و اوقاف و امور خیریه استان خراسان، چاپ اول، ۱۳۶۶، ص ۱۱ و۱۲٫

۲ . همان، ص ۱۳٫

۳ . همان.

۴ . همان، ص ۱۳ و ۱۴٫

۵ . همان، ص ۱۷ و ۱۸٫

۶ . همان، ص ۳۷۸ تا ۳۸۷٫

۷ . همان، ص ۴۶ و ۴۷٫

۸ . همان، ص ۴۷٫

۹ . همان.

۱۰ . مَنْسَب: ریشه نسبى.

۱۱ . دیوان محمد بن حسام خوسفى، ص ۳۷ و ۳۸٫

۱۲ . عنبر بیز: عنبر افشان.

۱۳ . عِذرا: طلعت، صورت.

۱۴ . در متن اشتباهاً «خطا» آمده.

۱۵ . مَهبَط: محل فرود و هُبوط.

۱۶ . مِشکات: چراغ.

۱۷ . یثرب: نام اصلى شهر مدینه.

۱۸ . شب قُرب: اشاره دارد به شب معراج.

۱۹ . طاووس فلک: کنایه از امین وحى خدا جبرئیل. درروایات مأثوره از معصومین(علیهم السلام) از جبرئیل به طاووس ملایکه تعبیر شده است. از همین روى امکان دارد که «طاووس ملک» صحیح باشد نه «طاووس فلک».

۲۰ . هُدهُد بلبل سراى: هدهدى که همانند بلبل، خوش الحان باشد، کنایه از جبرئیل.

۲۱ . تنزیل: وحى، قرآن کریم.

۲۲ . رضوان: فرشته دربان و نگهبان بهشت.

۲۳ . یعنى: به همین خاطر وجود نازنین تو به امر خداوند، مسجود ساکنان آسمان هاى مرتفع شد.

۲۴ . پیر کنعانىْ حرم: کنایه از حضرت یعقوب(علیه السلام) که در کنعان اقامت داشت.

۲۵ . یا شفیعَ المُذنِبین: اى شفاعت گر گناهکاران!

۲۶ . مُستَشفِع: کسى که طلب شفاعت مى کند.

۲۷ . خاتون جنّت: کنایه از حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام) است.

۲۸ . خَیراتُ حسان: کنایه از بانوان بهشتى.

۲۹ . یعنى: اى نسیم صبح برخیز و بر تربت پاک مدینه فرود آى.

۳۰ . یعنى: که آنجا آرامگاه خاتم الأنبیا حضرت محمّد مصطفى(صلى الله علیه وآله) است که بهترین خلق خدا بود.

۳۱ . یعنى: هنگامى که در آن بیت الشَّرف بار یافتى، مزار او را بوسه باران کن.

۳۲ . زُوّار: جمع زایر، زایران.

۳۳ . ملتجا: پناهگاه.

۳۴ . یعنى: سپس تحفه اى از من به آرامگاه آن بزرگوار نثار کن.

۳۵ . یعنى: تحفه اى است پوشیده که در آن گوهرهاى آبدار ثنا است.

۳۶ . خواست: خواسته، آرزو.

۳۷ . حَسّان بن ثابت از شعراى صدر اسلام است که مورد عنایت پیامبر مکرّم اسلام(صلى الله علیه وآله) قرار داشته و به او صله عطا مى کردند، و یک بار به رسم عطا و صله، رداى مبارک خود را بر دوش حَسان نهادند. ابن حسام مى گوید: من اگر قابلیت رداى آن حضرت ندارم، ولى آرزو دارم کهنهْ گلیمى را به رسم هدیه از دستان مبارک آن حضرت دریافت کنم.

۳۸ . دیوان محمد بن حسام خوسفى، ص ۴۲ تا ۴۷٫

۳۹ . سَبق خوان: الفبا خوان، ابجد خوان، نوآموز.

۴۰ . سِتُرده باد!: محو باد! پاک باد!.

۴۱ . مُسنَد: معتبر، در خور استناد.

۴۲ . دیوان محمد بن حسام خوسفى، ص ۵۰ و ۵۱٫

۴۳ . نَکْهَت: بوى خوش، عطر.

۴۴ . نزهت: شادابى، طراوت.

۴۵ . ثَمین: گران بها.

۴۶ . طا و ها: طاها، از اسامى رسول گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله).

۴۷ . یا و سین: یاسین، از اسامى مبارک حضرت پیامبر(صلى الله علیه وآله).

۴۸ . اشاره دارد به این حدیث نبوى(صلى الله علیه وآله): «کُنتُ نبیّاً و آدم بینَ الماء و الطّین».

۴۹ . رایت: پرچم، بیرق.

۵۰ . مَسالک: مَسلک ها، راه ها.

۵۱ . اشاره دارد به آیه ۷۲ از سوره مبارکه «حجر».

۵۲ . اشاره دارد به آیه ۱۱۵ از سوره شریفه «هود».

۵۳ . اَبناء: فرزندان.

۵۴ . دیوان محمد بن حسام خوسفى، ص ۵۴ تا ۵۷٫

۵۵ . در متن دیوان به جاى این کلمه «کمر» آمده که مسلماً ناشى از خطاى کتابت است.

۵۶ . دیوان محمد بن حسام خوسفى، ص ۳۷۵ تا ۳۷۸٫

۵۷ . تُرک خرگه نشین: کنایه از خورشید است.

۵۸ . خَطایر: جمع خطیره.

۵۹ . اِنَّما: به درستى که.

۶۰ . مُصَلّیان: نمازگزاران.

۶۱ . مَضْجَع: مزار، مرقد.

۶۲ . بنده: مرادْ ابن حسام است.

۶۳ . دیوان محمد بن حسام خوسفى، ص ۴۱۱ تا ۴۱۸٫

۶۴ . مُهَیْمَن: صاحب هیمنه و شکوه و جلال.

۶۵ . ذوالمَنّ: خداوندى که بر موجودات عالم منت ها دارد.

۶۶ . فطن: زیرک، باهوش.

۶۷ . زَمَن: زمان، زمانه، روزگار.

۶۸ . این بیت از غضایرى رازى است که ابن حسام آن را تضمین کرده در دیوان او به این مطلب اشاره اى نشده است.

۶۹ . به پنج تن: سوگند به حُرمت پنج تن آل عبا(علیهم السلام).

۷۰ . دیوان محمد بن حسام خوسفى، ص ۴۳۰ تا ۴۳۲٫

۷۱ . همان، ص ۴۳۵ تا ۴۴۰٫

۷۲ . همان، ص ۵۴۷ و ۵۴۸٫

چکامه نبوی در سروده های بیدل دهلوی

بیدل دهلوى

مولانا ابوالمعالى عبدالقادر (بیدل) دهلوى (متوفاى ۱۱۳۳هـ  . ق) از عرفاى بلند پایه و شعراى گرانمایه و بلند آوازه نیمه اول سده دوازدهم هجرى است.

این شاعر چیره دست و نازک خیال در شکار مضامین وحشى و مفاهیم رنگین و دست نیافتنى دستى به تام داشته و علم سخنورى را بر تارک قلّه هاى مرتفعى در قلمرو معنى در اهتزاز در آورده که براى بسیارى از شاعران در حدّ یک آرزو مطرح بوده و هست.

بیدل با اِشراف کاملى که بر مقوله هاى مطرح در عرفان نظرى داشته و به خاطر سلوک بى وقفه در راه رسیدن به کمال انسانى و نایل آمدن به مراتب شامخى از روحانیت و معنویت، شاکله سخن او از انسجام لفظى و متانت معنوى برخوردار است ولى به خاطر غموضى که در تبیین مقوله هاى معرفتى دارد، ره یافتن به ژرفاى سخن او چندان آسان نیست.

میرزا عبدالقادر از طایفه مغولان ارلاس و فرزند میرزا عبدالخالق (متولد ۱۰۵۴هـ  . ق) در جوانى به دربار سلطان محمّد اعظم شاه راه یافت و از میانْ سالى به بعد به خدمت شیخ عبدالعزیز عزّت در آمد، و از محضر میرزا قلندر بهره هاى معنوى فراوان برد و توسط همو به حضور شیخ کمال رسید۱.

وى در عظیم آباد هند به دنیا آمد ولى به خاطر اقامت طولانى خود در دهلى به دهلوى مشهور شد. بیدل اواخر دوره حکومت عالمگیر پادشاه تا اوایل سلطنت محمّدشاه را دریافت و سرانجام به سال ۱۱۳۳ هـ  . ق در سن ۷۹ سالگى در شاه جهان آباد بدرود حیات گفت و در صحن خانه مسکونى خویش به خاک سپرده شد۲.

بیدل در نثر نیز احاطه وافر داشته و چهار عنصر او را مى توان بهترین اثر منثور وى دانست. این اثر در حقیقت، کلید فهم مقوله هاى معرفتى اوست.

علاقه وافر بیدل به آثار عطار، سنایى، مولوى، سعدى و حافظ سبب شده است که در دیوان اشعارش بارها از آنان به استادى و بزرگى یاد کند، و در سرودن قصیده از سبک شعرى انورى ابیوردى و حکیم خاقانى شروانى تأثیر پذیرى داشته باشد۳.

منظومه هاى: عرفان در ۱۱۰۰۰ بیت، طور معرفت در ۱۳۰۰ بیت، طلسم حیرت در ۳۷۰۰ بیت، محیط اعظم در ۱۲۷۰ بیت از آثار بدیع بیدلاند و کلیات اشعار وى بالغ بر ۹۰۰۰۰ بیت داشته است.

بیدل به سرودن رباعى نیز علاقه خاصى داشته و داراى حدود ۳۸۶۰ رباعى است. چهار عنصر، رقعات شامل سیصدنامه و نکات حکمت آمیز او شامل ۷۵ نکته حکمى، اخلاقى و عرفانى است۴. کلیات او به همراه دیگر آثار منظوم و منثور او بارها در هند و پاکستان و تاشکند چاپ و منتشر شده و کلیات دیوان وى به اهتمام حسین آهى، به سال ۱۳۶۶ هـ.ش توسط کتابفروشى فروغى چاپ و منتشر شده و در سال ۱۳۷۶ نیز به تصحیح اکبر بهداروند و پرویز عباسى داکانى در سه مجلد توسط نشر الهام انتشار یافته است.

تا کنون ده ها کتاب و مقاله درباره اندیشه هاى عرفانى بیدل و شیوه شعرى او نگاشته شده که به خاطر حوصله تنگ این مقال از پرداختن به آن ها پرهیز مى کنیم.

بیدل در مقوله هاى موضوعى مرتبط با شعر آیینى داراى آثار فاخر و گرانْ سنگى است و ما در اینجا به نقل نمونه هایى از اشعار نبوى(صلى الله علیه وآله) او بسنده مى کنیم.

چکامه نبوى(صلى الله علیه وآله)

دى که ز باد سحر، طّره شب خورد تاب *** شعشعه پرداز۵ داد، آینه آفتاب …

رغبت اسباب حسن، صنعت هوش است و بس *** بى خودیى ساز کن، سوى تنزُّه شتاب

چیست تنزّه؟: همان یاد جمال نبىّ *** کاین همه آثار رنگ دارد از آن جلوه تاب

برگ حدوث و قِدم، نقد وجود و عدم *** صورت بحر کرم، معنى گنج صواب

رابط علم و عیان، واسطه اِنس و جان *** خواجه کون و مکان، صاحب وحى و کتاب

حاکم حکم نُبى، هادى راه هُدى *** سَرور دین مصطفى، حامى روز حساب

آن که به إظهار او شاهد تحقیق ذات *** از تُتُق۶ بى نشان گشت مظاهر نقاب

و آن که در آیینه همّت «ما زاغِ» او *** علم و عیان مى زند نقش خیالى بر آب

شمع ولایت ازو مُقتبِس۷ نور قرب *** شخص نبوّت به او مفتخر انتساب

پیکر او در ظهور، فیض هزار انجمن *** سایه او در عدم، صبح هزار آفتاب

گر نشدى جلوه گر صورت ایجاد او *** ماندى تا روز حشر دیده حق بین به خواب

ور نزدى صبح او از دم هستى نفَس *** لَعمه مهر قِدم رفع نکردى حجاب

بحر ازل تا ابد گر زند اجزا به هم *** نیست جز آن ذات پاک گوهر فیض انتخاب …

گر ادب حکم او، مانع شوخى شود *** سبزه نجوشد ز خاک، موج نبالد ز آب …

خسروِ وحدتْ کلاه، شاه قِدم بارگاه *** بَدرِ تنزُّه ضیا، صدر تقدّس جناب

پرتو فیضش سحر، خاک بهارش چمن *** رشحه موجش محیط، ذره او آفتاب

خامُشى مَحرمان عرض تمنّا بس ست *** ناله، نفَس مى شود از ادب آن جناب

یا نَبِىّ الاَبطحى! من که و مدحت کجا؟! *** رشته نبندد به چرخ ساز طنین ذُباب۸

کیست نماید ادا حقّ ثناى تو را *** برد جهانى به دوش، خجلت این پیچ و تاب …

(بیدل)! ازین سازِ یأس سوى مناجات رو *** تا به حصول مراد، گل کندت فتح باب

اى صمد بى نیاز! اى احَد بى عدد! *** اى ز تو جان هاى پاک حاصل مشتى تراب

فضل تو، سرمایه کسب طریق هُدى *** لطف تو، آیینه حسن قبول صواب

در پى جهلم مران از درِ فیّاض شرع *** رد مکن این ذره را از نظر آفتاب۹

قصیده نبوى(صلى الله علیه وآله)

اى بهار جلوه ات را شش جهت در بار، گل *** بى رخَت در دیده من مى خلد چون خار، گل

یک نگهْ نظاره ات، سر جوش صد میخانه مى *** یک تبسّمْ خنده ات، آغوش صد گل زار گل …

با چنین سامان یقینم شد که در صبح الست *** رنگ گردانده ست گِرد احمد مختار، گل

آن بهار گلشن رحمت، که بر هر گلبنى *** ذکر خُلقش مى کند چون بلبلان تکرار، گل

بس که این گلشن ز مشتاقان دیدارش پُرست *** چاک دل مى خواند از واکردن طومار، گل!

حسرت وصلش ز دل ها کم نسازد یاد مرگ *** نور شمع از سر بریدن مى کند بسیار گل

هر کجا رنگ بهار یاد او، گل مى کند *** مى زند صیقل خیال آیینه دیدار، گل

مژده طوف حریمش هر کجا آرد نسیم *** پرفشان جوشد چو طاووس از در و دیوار گل

در رهش خاشاک اگر افکند حاسد، باک نیست *** خار اگر زیر قدم بیند، ندارد عارْ گل …

تا ابد خواهد ز اعجاز مسیحا دم زدن *** بر زبانِ هر که نام او کند یک بار، گل

بى دلانش تا نَم اشکى به مژگان برده اند *** کرده است از شش جهت آیینه دیدار گل …

در بهار فضلش، از باغ امید عاصیان *** بوى رحمت مى کند نا کرده استغفار، گل …

اشک مى جوشد ز مژگانم به یاد جلوه اش *** در هواى آن چمن مى رویدم از خار، گل …

فیض این گلزار رحمت، سخت عام افتاده است *** هر قَدر سامان دامن مى کنى، بردار گل! …

با همه اجناس محرومى، به سوداى قبول *** از دل صد پاره مى آرم درین بازار گل

داغ دل عمرى ست طاووس بهار یاد اوست *** گلشنى دارم کزین گل مى کند بسیار گل!

هر چه جز ذکر کمال اوست، ننگ گفتوگوست *** غیر وصفش یا رب از باغم مکن اظهار، گل۱۰

چکامه نبوى(صلى الله علیه وآله)

به آن رسید طروات ز فیض ابر بهار *** که از شرر به دل سنگ بشکفد گل نار …

جنون به تنگى آغوش بر نمى آید *** نگاه مى چکد اى بیخبر! مژه مَفشار …

ز یک نگاه که گل کرده ام درین گلشن *** هزار رنگ قیامت کشیده ام به کنار …

به آب دیده بشو نقش نامه غفلت *** بسوز خرمن عصیان به برق استغفار

ز حاصل چمن رنگ و بو، فریب مخور *** ز دامن هوسش، دست آرزو بردار

امید، تاره فردوس عافیت سپرد *** قدم ز سر کن و جز در ره نبىّ مسپار

بهار جانِ چمنْ زار، احمد مرسل *** که رنگ و بوى گُلَش شش جهت گشوده کنار

بقا به بوى وصالش، گلى ابدْ پیوند *** فنا به ذکر خیالش، ز نام خود بیزار

ز شمع خلوت او، پرتوى برون تابید *** که آفتاب تنیده ست بر در و دیوار

به چار سوى جهان کرد صیرفى قِدم *** پى تصرّف او، نقدِ «کُنْت کنْز»۱۱ اظهار

ز نام نامى او، زیب محفل اَسما *** ز پرتو اثرش، نورِ عالم آثار

جهان به بحر کمالش چو قطره ناپیدا *** فلک به عالم قدرش، چو ذره بى مقدار

به رفعتى ست جنابش که وَهْم اِنس و مَلک *** به پیشگاه درِ عزّتش ندارد بار

در آن دیار که سیر جلال عزّت اوست *** به غیر ذات احد نیست هیچ کس دیّار

اگر نه آینه او، مجاز مى پرداخت *** نداشت حسن حقیقت تجلى یى در کار

عیان: مَجاز و، خرَد: امتیاز و، او تحقیق *** ظهور: آینه و، حق: شهود و، او دیدار

سپهر گوهرِ انجم، به خوان مینایى *** نشسته بر درِ حکمش در انتظار نثار

به بحر و کان، اثرى از سحاب بخشش اوست *** که سنگ، لعل فروش ست و قطره، گوهردار

همان ز خاک در اوست آب و رنگ اندوز *** گهر به طبع صدف، لعل در دل کهسار

گر از کمال عبودیّتش اثر گیرد *** دَماغ عرش کند سجده بر زمین هموار

کدام عرش و چه دل؟ هر کجا بنایى هست *** نداشته است به جز گرد مقدمش معمار …

در آن مقام که دردش دلیل غمخوارى ست *** بعید نیست مسیحایى از دَم بیمار! …

به صفحه اى که نویسند حرفى از ادبش *** ز نقطه پا نگذارد برون، خط پرگار

در آن جناب به دریوزه افتخار کنیم *** که خاک آن چمن از آفتاب دارد عار …

نشسته ایم به یاد تو یا رسول اللّه! *** به کنج نیستى، از عجز روى بر دیوار

کف امید، ز سرمایه نثار تهى *** جبینى از عرق شرم ناکسى، سرشار

به حسرت نگهى، عمرهاست مى تازیم *** چو موج اشک به دوش دلِ شکسته، سوار …

نَعوذُ بِاللَّه۱۲ اگر روى مهر برتابى *** چو آفتاب، ازین ذرّه هاى بى مقدار …

به جرأتى که ز سنگ اُحُد نمایان شد *** ندامت ابدى ناله بست در کهسار …

اگر تو دعوت ایمان کنى به مُلک جماد *** بت آید و، ز رگ سنگ بگسلد زُنّار۱۳!

ور ارمغان طلبد معجزت، علامت دین *** برآید آتش دیر از شرار سبحه شمار

تویى که باغ رُبوبیّت۱۴، از تو دارد رنگ *** تویى که سازِ اُلوهیّت۱۵، از تو بندد تار …

بهار رنگِ ازل جام ها به گردش داشت *** ثبوت نشأه ز گل کردنت گرفت قرار

فلک به دور تو، دور کمال کرد تمام *** به هم رسید کنون خطّ سعى این پرگار …

خلیل، بویى ازین باغ در طبیعت داشت *** که گشت آتش نمرود بر رُخش، گلزار …

جمال یوسف از آن جلوه مى گشود نقاب *** که گرم دید ز خود مصر حسن را بازار

ز پرتوت، دل هر ذرّه یوسفِستانست *** درین بساط، هزار آینه ست و یک دیدار!

خیال عدل تو، سرمایه سلیمان بود *** بر آب و آتش ازین راه گشت حکم گذار۱۶

کلیم، آینه بیعت تو داشت به دست *** که لَعمه یَدِ بَیضاش شد جهاتْ شکار …

مسیح را، مدد از لعل جان فزاى تو بود *** که مى گشود ز جیب نفَس، نقاب بهار! …

چه قدسیان و چه کرّوبیان ، چه وحدتیان *** به بارگاه کمال تو جمله عجز بیار

تویى که گر همه ذرات کون در وصفت *** زبان جهد گشایند تا به روز شمار

به عجز، معترف آیند عاقبت امّا *** ز مدحَت تو نگردد ادا، یکى ز هزار …

جبین خاک، همین سجده مى نگارد و بس *** به غیر عجز ندارم به مَدحت استظهار۱۷

کجا روم ز درت؟ اى درت پناه همه *** که شیشه بارم و، افتاده ام درین کهسار

ز لطف سایه دست کرم، مدار دریغ *** در آفتاب قیامت برهنه ام مگذار

به عرصه اى که یقین مى کند سپر دارى *** ز تیغ غفلت اوهام در پناهم دار …

همان اداى تَحیّات۱۸، هدیه ام کافى ست *** بر آل محترم و، بر صحابه أحرار۱۹

براى اطلاع بیشتر از شرح احوال و آثار این شاعر بلند آوازه علاوه بر آثار منظومه منثور او، مى توان از این منابع استفاده کرد:

تاریخ ادبیات ایران، دکتر رضازاده شفق، ص ۱۸۹; تذکره العارفین، ص ۵۷; تذکره نصرآبادى، ص ۴۵۱; فرهنگ سخنوران، ص ۹۷; مرآت الخیال، ص ۲۹۴; تذکره سرخوش، ص ۱۴; دویست سخنور، ص ۵۹ ـ ۶۰٫

*    *    *

پی نوشت ها:

۱ ـ کلیات ابوالمعالى میرزا عبدالقادر بیدل، چاپ هند، ۱۳۴۲، ج ۲، ص ۴٫

۲ ـ همان، ص ۶٫

۳ ـ همان، ص ۱۶ ـ ۱۶٫

۴ ـ همان، ص ۱۸ ـ ۲۲٫

۵ ـ پرداز: صیقل، روشنى.

۶ ـ تُتق: نهانخانه.

۷ ـ مُقتبس: روشن، منوّر.

۸ ـ ذُباب: مگس.

۹ ـ کلیات ابوالمعالى میرزا عبدالقادر بیدل، ج ۲، ص ۵۳ ـ ۵۹٫

۱۰ ـ همان، ص ۵۹ ـ ۶۲٫

۱۱ ـ کُنتُ کنز: اشاره دارد به حدیث قدسى: کُنْتُ کَنْزاً فَاَحْبَبْتُ اَنْ اُعرُف.

۱۲ ـ نَعوذُ بِاللّه: به خدا پناه مى بریم.

۱۳ ـ زُنّار: رشته اى که مسیحیان بر کمر بندند یا تارى که از گردن آویزند.

۱۴ ـ رُبوبیّت:  پروردگارى.

۱۵ ـ الوهیّت: خدایى.

۱۶ ـ حکمْ گذار: فرمانده، مسلّط.

۱۷ ـ استظهار: پشتْ گرمى.

۱۸ ـ تحیّات: درودها، جمع تحیَّت.

۱۹ ـ کلیات میرزا عبدالقادر بیدل، ص ۶۲ ـ ۷۳٫

نعت اهل بیت (ع)در چکامه جویای تبریزی

جویاى تبریزى

میرزا داراب بیگ (جویا) تبریزى (متوفاى ۱۱۱۸ هـ  . ق) فرزند ملاّسامرى از غزل سرایان بنام سبک اصفهانى (هندى) در سده یازدهم و اوایل سده دوازدهم هجرى است.

جویا با دو برادر خود به نام هاى: میرزاکامران «گویا» و فتحلى «مسکین» در کشمیر متولد شدند ولى چون پدر و آبا و اجداد او تبریزى بودند، به تبریزى اشتهار یافتند و هر سه برادر، شاعر و اهل ادب۱ بودند.

جویا از پیروان سبک صائب تبریزى بوده ولى آداب سخندانى را از ملامحمّدسعید اشرف مازندرانى و ملاعلى رضا تجلّى آموخته و با شعراى بزرگى همچون: صائب تبریزى، کلیم کاشانى، سالک قزوینى و سالک یزدى معاصر و احیاناً معاشر بوده و شاگردانى مانند: عبدالعلى (طالع)، عبدالعزیز (قبول) و میرزا ساطع داشته است. بنا به نوشته مورخان و تذکره نگاران جویا شاعرى  شیعى و ولایى بوده و پس از عبدالغنى کشمیرى عنوان بزرگ ترین شاعر خطّه کشمیر به وى اختصاص داشته و در فن رقعه نگارى نیز استاد بوده است۲.

جویا در زمانه سلطنت اورنگ زیب، مورد عنایت على ابراهیم خان والى کشمیر قرار داشته و به خاطر هم کیشى با وى، از حمایت هاى او برخوردار بوده است۳.

دیوان جویا تبریزى در سال ۱۳۷۸ به اهتمام پرویز عباسى داکانى و سرمایه انتشارات برگ منتشر شد و مورد اقبال اهل ادب قرار گرفت.

از جویاى تبریزى اشعار آیینى فاخرى در مناقب و فضایل ذوات مقدس حضرات معصومین(علیهم السلام) به یادگار مانده، و چکامه هاى نبوى(صلى الله علیه وآله) او ملاحت خاصى دارد و ما به خاطر تنگى مجال و رعایت گنجایى مقال ناگزیر از نقل ابیاتى از این اشعار نمکین و دلنشینیم.

در نعت حضرت رسول(صلى الله علیه وآله)

آه تا کى طاقت آرد درد حرمان تو را؟ *** آسمان: دور و، زمین: سخت و، فغانم: نارسا

محتسب! ناحق چه ریزى خون عشرت را به خاک؟ *** در چنین فصلى که دارد چیدن گل، خونبها!

زلف مشکین از بنا گوشت به پشت پا رسید *** آه چون نازل شود از عالم بالا، بلا!…

چون ندیدم تحفه اى شایسته او، غیر او *** داده ام آیینه دل را از آن رو رونما …

اى بهار جلوه! از بس زرد و زارم کرده اى *** کرده عکس چهره ام برگ خزان آیینه را …

پرده را یکباره زان خورشید عارض بر مگیر *** زورق دل را مکن توفانى موج صفا

در غزل گویى شنیدى آفرین از همگنان *** نعت گو (جویا) و، بشنو از ملایک مرحبا

پاک تر از موج کوثر کن زبان خویشتن *** تا توانى بود زین پس نعتْ سنج مصطفى

افتخار دوده آدم، حبیب ذوالجلال *** سَرور دنیا و عقبى، شافع روز جزا

آن که جبریل امینش مى کشیدى غاشیه *** آن که بُد فرمانبرش شاهنشهى چون مرتضى

رتبه قربش تماشا کن که مقدار دو قوس *** بلکه هم نزدیک تر بُد با جناب کبریا …

کبریا بنگر که شاه اولیا خود را به فخر *** گفته: عبدى از عَبید سَرور هر دو سرا

از ادب شوید دهن را خضر با هفتاد آب *** تا تواند برد نام نامى آن پیشوا

فتح کونین۴ از چنین شمشیر و بازویى سزد *** او یداللّه است، باید تیغ او شیرخدا

تیغ او بهر محبّان، موجه آب بقاست *** وز براى دشمنان باشد رگ ابر بلا …

در تن اعداى دین، تیغ هنر پیراى او *** چار عنصر را به یک ضربت کند از هم جدا! …

تا تواند جبهه ساى درگه قدرش شود *** مهر انور گشته پیشانى از آن سر تا به پا!

کافرم، گر باشدم چشم حمایت از کسى *** جز نبىّ و شَبَر۵ و شُبَیْر۶ و شاه اولیا

چون تن انسان که بگرفت از عناصر امتزاج *** شد تن ایمان به پا از چار یار باصفا …

جز خدا و مرتضى، کس حقّ مدحت را نداد *** چون تو را نشناخت کس غیر از خدا و مرتضى

بس رسول اللّه از کردار خود شرمنده ام *** چون توانم در جنابت کرد عرض مدّعا

با وجود روسیاهى از تو مى دارم امید *** عافیت در دین و دنیا اى شه هر دو سرا!۷

در ستایش رسول خدا(صلى الله علیه وآله)

ز فیض وسعت مشرب، تفاوتى نبود *** ز پرده هاى دلم تا به دامن صحرا

نیَم چو آینه صورت پرست، از آن که مدام *** مرا به حسن معانى ست چشم دل بینا

ز فیض صافى طینت، مرا ز سینه بود *** چو شمع خلوت فانوس، راز دل پیدا

ز عشق گر چه چو موج ست جیب صبرم چاک *** به پاکدامنى من قسم خورد دریا

منم که بر سر اقبال خویشتن زده ام *** گل اطاعت سلطان یثرب و بطحا

مُطاع خلق، شفیع امم، حبیب خدا *** رسول خالق کونین، خواجه دو سرا

شهنشهى که کمر بسته در متابعتش *** امام مُفتَرضُ الطّاعه۸، شاه قلعه گشا

شهى که سایه دست حمایتش به سرم *** هزار باز نکوتر بود ز بال هما …

وجودِ اوست نخستین گل حدیقه صُنع *** سزاست بلبل آن گل، جهان و مافیها۹

هزار شکر که باشد به خواب و بیدارى *** به درگه تو مرا روى دل چو قبله نما …

گره شده ست مرا عرض مطلبى بر لب *** تو با اَنامل فیض خود این گره بگشا …

ازین قصیده ام اظهار بندگى ست مراد *** وگرنه نعت تو گفتن کرا بود یارا؟!

چو حقِّ نَعت سرایى ز من نمى آید *** کنون به جاست اگر مختصر کنم به دعا

به شرط مهر تو بادا جزاى خلق، بهشت *** به روزگار بود تا که رسم شرط و جزا۱۰

چکامه نبوى(صلى الله علیه وآله)

تن داد هر آن کو ز غمت سوز و الم را *** چون شمع درین راه ز سر ساخت قدم را

هر دم ز خجالت برَد۱۱ از رنگ به رنگى *** رعنایى رفتار تو، طاووس ارم را …

شادم که امیدم، سپر سهم۱۲ مکافات *** کرده ست شفاعتگرى فخر اُمم۱۳ را

سلطان رسالت که به فرموده عدلش *** ناچار بود گرگ، شبانىِّ غَنَم۱۴ را!

مَخلوق نخستین چو بود جوهر ذاتت *** پهلو زده از قرب، حدوث تو قِدَم را …

اعجاز تو، بر خاک ره بندگى افکند *** اَعیان۱۵ عرب را و، صَنادید۱۶ عجم را …

از فیض فرحناکى عهد تو، عجب نیست *** کز موج، اثر چین نبود جبهه۱۷ یَم۱۸ را …

زین نعمت ایمان که به خلق از تو رسیده ست *** دست تو به معراج رسانیده کرم را …

آنى تو که گوش طلب کس نشنیده ست *** هرگز ز زبان کرمت غیر نعم۱۹ را …

در معرکه زرم، خدنگ تو به اعدا *** داده ست به انگشت نشان راه عدم را …

در حضرتت اِستاده به پا خیل ملایک *** از دست ندادند ره و رسم خدَم۲۰ را …

اى سنگدل! آسان نبود طوف حریمش *** در ساحت کعبه نتوان دید صنم۲۱ را

صد شکر که تا پیشه خود ساخته طبعم *** مدّاحى سلطان عرب، شاه عجم را …

اى ختم رسل! لطف تو بس شاهد (جویا) *** کز توبه کشیده ست به سر جام نَدم۲۲ را

آن روزِ مقدّر که ببازند فلک ها *** از باد فنا دیرک۲۳ خرگاه و خِیَم۲۴ را

خواهم ز تو اى فخر اُمم۲۵! باز نگیرى *** زین بنده عاصى نظر لطف و کرم را۲۶

در نعت پیامبر خدا(صلى الله علیه وآله)

شده ست ـ بس که گزیدم ز زشتى اعمال ـ *** چو شانه در کفَم انگشت ها، خلالْ خلال! …

درین زمانه هنر جز زبانْ درازى نیست *** دهند خلق به طول کلام عرض کلام!

کدورتم شده از حد فزون، چه چاره کنم؟ *** چنین که روى دلم را گرفته گرد ملال

مگر به راه خدیوى کنم جبین سایى *** که هست درگه او آسمان جاه و جلال

محمّد عربى، برگزیده واجب۲۷ *** که با اراده او ممکن ست هر چه مُحال۲۸

چه جوهرست ندانم، همین قدر دانم *** که آفرینش ازو یافت فیض حسن کمال

بود ز سجده درگاه قدر او محروم *** فرشتگان سماوات را جبین خیال

سحر همیشه پىِ روز یا نه دارانش *** ز آفتاب برون آرد از بغل مِکیال

چشیده اند ز خون عطاش شیره جان *** از آن همیشه سرْانگشت مى مکند اطفال

چو سایه افکند ابر شفاعتش در حشر *** به نیمْ قطره بشوید ز خلق لوث وَبال

اگر به طایر خورشید، منع سیر کنى *** به رنگِ غنچه گل جمع مى کند پر و بال …

چنین که گشته خصومت بدَل به مهر امروز *** بود به عهد تو داغ پلنگ، چشم غزال …

لب طمع به زمان سخاش نگشاید *** به دور بخشش او لال شد زبان سؤال …

فروغ بندگى اش بر جبین هر که بود *** سزد چو سایه دود آفتابش از دنبال …

ازین قصیده مگر مصرعى شنیده؟ که چرخ *** به وجد آمده مانند پیرِ صاحبْ حال …

مدام حال من از روز پیش خوشتر باد *** ز فیض نعت نبىّ، یا مُحوِّلَ الاحوال!۲۹

براى اطلاع بیشتر از شرح احوال و آثار جویاى تبریزى از این منابع مى توان بهره برد:

دیوان جویاى تبریزى، به اهتمام پرویز عباسى داکانى، مقدمه; تاریخ کبیر کشمیر، محیى الدین مسکین، چاپ هند، ص ۳۴۵; تاریخ کشمیر اعظمى، خواجه محمّد اعظم شاه، چاپ بمبئى، ص ۲۰۷; صبح گلشن، سیدعلى حسن خان، چاپ هند، ص ۱۱۰ و ۱۱۱; الذریعه شیخ آغابزرگ تهرانى، بخش دیوان ها، شماره ۱۳۰۳٫

*    *    *

پی نوشت ها:

۱ ـ دیوان جویاى تبریزى به کوشش پرویز عباسى داکانى، تهران، انتشارات برگ، چاپ اول، ۱۳۷۸، ص ۲۳٫

۲ ـ همان، ص ۲۳ ـ ۲۴٫

۳ ـ همان، ص ۲۴٫

۴ ـ کونَین: کنایه از دنیا و آخرت است.

۵ ـ شبَّر: نام عبرى حضرت امام حسن مجتبى(علیه السلام).

۶ ـ شُبَیْر: نام عبرى حضرت امام حسین(علیه السلام).

۷ ـ دیوان جویاى تبریزى، ص ۳۱۳ ـ ۳۱۴٫

۸ ـ مُفتَرضُ الطّاعه: کسى که طاعت او بر مردم واجب باشد.

۹ ـ جهان و مافیها: دنیا و آن چه در اوست.

۱۰ ـ دیوان جویاى تبریزى، ص ۳۱۴ ـ ۳۱۵٫

۱۱ ـ در متن «بوَد» آمده که نادرست به نظر مى رسد، تصحیح قیاسى شد (دیوان، ص ۳۱۶).

۱۲ ـ سَهم: تیر.

۱۳ ـ فخر اُمم: مایه افتخار امت ها، کنایه از وجود نازنین پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله).

۱۴ ـ  غَنَم: گوسفندان.

۱۵ ـ اَعیان: بزرگان، سرشناسان.

۱۶ ـ صَنادید: پهلوانان، نام آوران.

۱۷ ـ جبهه: پیشانى، جبین.

۱۸ ـ یَم: دریا.

۱۹ ـ نعم: بلى، آرى، کنایه از پاسخ مثبت.

۲۰ ـ خَدم: خادمان، خدمت گزاران.

۲۱ ـ صَنم: بت.

۲۲ ـ نَدم: پشیمانى، ندامت.

۲۳ ـ دیرک: عمود وسط خیمه.

۲۴ ـ خِیم: خیمه ها.

۲۵ ـ اُمم: امت ها.

۲۶ ـ دیوان جویاى تبریزى، ص ۳۱۶ ـ ۳۱۸٫

۲۷ ـ واجب: واجبُ الوجود، خداوند.

۲۸ ـ در متن چنین آمده: «که با اراده او ممکن است و بوده مُحال» تصحیح قیاسى شد (دیوان ص ۳۵۱).

۲۹ ـ دیوان جویاى تبریزى، ص ۳۵۰ ـ ۳۵۲٫

چکامه نبوی در اشعار داوری شیرازی

داورى شیرازى

محمّد داورى شیرازى (متوفاى ۱۲۸۳ هـ  . ق) سومین فرزند سخنور توانا وصال شیرازى (متولد ۱۱۹۷ هـ  . ق) است که به انواع هنر آراسته بوده و از خوشنویسى و نقاشى نیز بهره وافرى داشته است.

داورى برادرانى ادیب و هنرمندى داشته به نام هاى: وقار (احمد)، حکیم (محمود)، فرهنگ (ابوالقاسم)، توحید (اسماعیل) که در نهایت صمیمیت و یگانگى در کنار هم زندگى مى کردند و در واقع جمع المال بودند۱.

داورى با زبان عربى و ترکى نیز آشنا بوده و آثارى به این دو زبان دارد. وى هنر خطاطى را از محضرپدر بزرگوارش آموخت و در خط شکسته و نستعلیق از اساتید زمان خود به شمار مى رفت۲. او که شاهنامه فردوسى و دیوان حافظ و خاقانى را با دو نوع خط شکسته و نستعلیق نگاشته بود، در زمان خود ارزش بسیارى پیدا کرد به طورى که شاهنامه او را محمّدقلى خان قشقایى در ازاى هفتصد تومان و دو طاقه شال کشمیرى ممتاز و دو اسب رهوار خرید۳. داورى به مدت پنج سال در تحریر و نقاشى و تذهیب این نسخه از شاهنامه زحمت کشیده بود و از شاهکارهاى هنر خوشنویسى و تذهیب به شمار مى رفت. از این اثر گرانبهاى هنرى اینک در موزه رضا عباسى نگاهدارى مى شود۴.

آثارى که از داورى بر جاى مانده عبارتند از:

۱ . رساله در معانى و بیان و بدیع به زبان آذرى.

۲ . رساله در علم عروض و آیین سخنورى.

۳ . فرهنگ بزرگ ترکى به فارسى.

۴ . رساله هاى دیگرى که داورى مجال نیافته تا آن ها را به پایان برساند۵.

داورى در آستانه میانْ سالى و در سنّ ۴۴ سالگى در سال ۱۲۸۳ هـ  . ق بدرود حیات مى گوید و در جوار پدر بزرگوارش وصال در حرم شاه چراغ (احمدبن موسى(علیه السلام)) به خاک سپرده مى شود۶.

داورى آثار دلنشینى در مقوله هاى مرتبط با شعر آیینى دارد، و او را باید در زمره شعراى چیره دست آیینى در سده سیزدهم هجرى به شمار آورد.

ازوست:

سه بند از یک ترکیب بند نبوى(صلى الله علیه وآله)

احمد که وجود او، سرمایه اشیا شد *** از پرتو ذات او، گیتى همه پیدا شد

آن را که به دل کینش، در قعر جهنّم رفت *** آن را که به جان مهرش، در جنّت اعلى شد

عیسى به ولاى او از دار یهودان رَست *** موسى به نداى او، در سینه سینا شد

از مکرمتش چو بى بى نامیه۷ خرما داد *** از معجزه اش سنگى بى ناطقه گویا شد

منشور۸ عطاى او، انشا ز عطارد یافت *** میدان بُراق او، برتر ز ثریّا شد

این نقش وجود اول از بخشش او یابد *** در کارگه هستى هر نقش که پیدا شد

نورش به نثار آرد گردون، گهر انجم *** پاداش شبى کز خاک بر چرخ مُعَلّى شد

در راه خدا جویى، از خلق جهان طاق ست *** فرمانبر یزدان ست، فرمانده آفاق ست

اى احمد بطحایى، اى رحمت یزدانى *** اى مَهبط۹ روح القُدس۱۰، اى عالم ربّانى

اى در برِ حُکمت کوه، مشهور به کمْ سنگى۱۱ *** اى در بر علمت عقل معروف به نادانى

در خرگه تو برجیس۱۲، دایم به ثنا گویى *** بر درگه تو کیوان۱۳، هر شب به نگهبانى

محکوم به حکم توست، چه ثابت و چه سیّار *** مأمور به امر توست، چه اِنسى و چه جانى۱۴

از راى تو روشن گشت، خورشید جهان آرا *** از نام تو خاتم یافت انگشت سلیمانى

اى مظهر نور حق، اى مقصد کَوْن خلق۱۵ *** سرّى بگشا بر من از عالم روحانى

فردا که شفاعت را جز سوى تو راهى نیست *** بر ما نظرى، کان روز غیر از تو پناهى نیست

اى گوهر ارزنده گیتى به بهاى تو *** اى جانِ ز جان بهتر! جان ها به فداى تو!

دوزخ، مُتَحَقِّق۱۶ نیست، الاّ به عتاب تو *** رضوان، متعیِّن۱۷ نیست الاّ به رضاى تو

از حادثه گیتى، دایم به امان باشد *** هر کس که نماید جاى در زیر لواى تو

آن راه که بنمودى پاکان خدا جو را *** من نیز طمع دارم از لطف و عطاى تو

جان ها همه روشن گشت از نور جمال تو *** گیتى همه زینت یافت از ذیل رداى تو

از این شعرا، شاها! داد دل من بستان *** کِمْ۱۸ زار و نوان۱۹ کردند در مدح و ثناى تو!

بس رتبه هر کس را در شعر بیفزودند *** نگذاشته اند این قوم چیزى ز براى تو!

تا بهر فساد و کون، گیتى شده بنیادش *** پیوسته درود حق بر احمد و اولادش۲۰!

*    *    *

پی نوشت ها:

۱ ـ دیوان داورى شیرازى، به اهتمام دکتر نورانى وصال، بى جا، چاپ اول، ۱۳۷۰، ص ۹٫

۲ ـ همان، ص ۱۵٫

۳ ـ همان، ص ۱۴ ـ ۱۹٫

۴ ـ همان، ص ۱۷٫

۵ ـ همان، ص ۲۹٫

۶ ـ همان، ص ۳۰٫

۷ ـ بى نامیه: بدون داشتن روح نباتى و قدرت رویِش.

۸ ـ منشور: فرمان.

۹ ـ مَهبَط: محل نزول، جاى فرود.

۱۰ ـ روح القُدُس: یکى از نام هاى جبرییل.

۱۱ ـ کم سنگى: بى ارزشى، سبُکى، کم وزنى.

۱۲ ـ بِرجیس: نام ستاره اى است.

۱۳ ـ کیوان: همان.

۱۴ ـ چه اِنسى و چه جانى: چه آدمى زاده و چه طایفه جِنّ.

۱۵ ـ کوْن خلق: ایجاد و آفرینش انسان.

۱۶ ـ مُتحَقَّق نیست: به حقیقت نمى پیوندد، صورت نمى پذیرد.

۱۷ ـ مُتَعَیَّن نیست: استقرار نمى یابد، پیدا نمى شود.

۱۸ ـ کِم: که مرا.

۱۹ ـ زار و نَوان: زار و خسته، در متن به جاى این دو کلمه، ترکیبِ «سرگردان» آمده است.

۲۰ ـ دیوان داورى شیرازى، ص ۷۰۶ ـ ۷۰۸٫

مدائح اهل بیت در اشعار اوحدالدین على (انورى) بیوردى

انورى ابیوردى

اوحدالدین على (انورى) ابیوردى(متوفاى ۵۸۵ هـ  . ق) در شمار سخنوران بزرگ زبان فارسى است و برخى او را با حکیم فردوسى (متوفاى ۴۱۶ هـ  . ق) و شیخ اجل سعدى شیرازى در شعر و ادب مقایسه کرده اند:

در شعر، سه تن پیمبرانند *** قولى است که جملگى برآنند

فردوسى و انورى و سعدى *** هر چند که: «لا نَبِىَّ بَعْدِى»۱

وى در روستاى بدنه از قُراى ابیورد در ناحیه خاوران خراسان به دنیا آمد و شاید به همین جهت در آغاز شاعرى تخلص (خاورى) را براى خود برگزیده بود، ولى بعدها آن را به (انورى) تغییر داد.

انورى ضمن آموختن علوم عقلى و نقلى و ریاضى و هیأت، در اوان جوانى به دربار سلطان سنجر سلجوقى (۵۱۱ـ۵۵۲هـ . ق) روى آورد و مورد عنایت سلطان قرار گرفت و در شمار ملازمان وى درآمد.

وى نه تنها در قصیده، بلکه در انواع قالب هاى شعر فارسى از جمله «قطعه» دستى به تمام داشته و برخى از قطعه شعرهاى او زبان زد خاص و عام شده است. براى نمونه در فضیلت قناعت گوید:

قطعه

کیمیایى تو را کنم تعلیم *** که در اِکسیر و در صناعت نیست

رو قناعت گزین که در عالم *** کیمیایى بِهْ از قناعت، نیست

حکیم انورى ابیوردى با سخنورانى چون: حکیم سنایى غزنوى (متوفاى ۵۴۵ هـ )، ادیب صابر ترمذى (متوفاى ۵۳۵ هـ  )، رشیدالدین وطواط (متوفاى ۵۷۳ هـ )، سوزنى سمرقندى (متوفاى ۵۶۹ هـ . ق) عمعق بخارایى (متوفاى ۵۴۳ هـ . ق) معاصر بوده است.

دیوان وى بارها در ایران و هند و روسیه به چاپ رسیده و بنا بر نوشته برخى از مورخان و تذکره نویسان کتابى به نام البشارات فى شرح الاشارات و رساله اى نیز در علم عروض و قافیه داشته است.

گویند که انورى در اواخر عمر از ستایشگرى سلاطین و حکام و امور دیوانى کناره گرفته و سرانجام در نهایت تنهایى به سال ۵۸۵ هـ  . ق در بلخ درگذشته است.۲

غالب قصاید مناقبى انورى به خاطر اغراق و افراطى که در ستایش ممدوحان خود دارد، آزاردهنده است و گاه به قیاس هاى مع الفارقى دست مى یازد که شأن انسانى او را بسیار تنزّل مى دهد. با سیرى در پیشینه شعر مناقبى به این حقیقت تلخ مى رسیم که شاعران دربارى براى جلب توجه ممدوحان خود، در میدان دروغ و گزافه و خرافه با شتاب مى تاختند و در این مسابقه کسى برنده نهایى بود که کلامش اغراق آمیزتر و سلطان پسندتر از آب درمى آمد!

ازوست:

هر سخن کان نیست قرآن یا حدیث مصطفى *** از مقامات حمیدالدین۳شد اکنون تُرَّهات

اشک اعمى دان مقامات حریرى و بدیع *** پیش آن دریاى مالامال از آب حیات۴!

*     *     *

شاد باش اى مصطفى سیرت! که خُلق شاملت *** بى تکلّف بر تکبّر داغ بیزارى نهاد

از شرف در عِرض من عِرقى نهادستى چنانک *** مصطفى در نسل بوایّوب انصارى نهاد۵

*     *     *

اى سلیمانِ عهد را بلقیس *** کس به داود لحن ناى آرد؟! …  .

طبع حسّانِ مصطفایى کو؟ *** تا ثناهاى غمزداى آرد

زان که مقبول مصطفى نشود *** هر چه طیّانِ ژاژخاى آرد

از سلیمان و مور و پاى ملخ *** یاد کن هر چه این گداى آرد۶

*     *     *

اگر چه دم نمى آرم زدن، لیکن چنان آید *** به شوخى مى برم در پیش تو لنگى به رهوارى

به چیز دیگر این تشریف را تشبیه نتوان کرد *** حدیث مصطفى مى دان و بو ایّوب انصارى۷

*     *     *

بِدان خداى که در جست و جوى قدرت او *** مسافران فلک را قدم بفرسوده ست

به دست احمد مرسل، به کافران قریش *** هزار معجزه رنگْ رنگ بنموده ست

ز ناودان قضا، آب حکم بگشاده ست *** به لاژْوَرد۸ بقا، بام چرخ اندوده ست ….

که (انورى) را بى خدمت مبارک تو *** هرآنچه دیده ندیده ست و، گوش نشنیده ست۹!

*     *     *

اى نسبت تو هم به نبى هم به علىّ *** عمر ابدى بادت و عِزّ ازلى

باقى به وجود تو پس از پانصد سال *** هم گوهر مصطفى و هم نام علىّ۱۰

*     *     *

مصطفى چون ز مکّه هجرت کرد *** مدتى مکه جُفت هجران گشت

عزّت کعبه، عار عُزّى۱۱ دید *** حرم کعبه، جاى حرمان گشت

دین از آن دردناک هجرت او *** کُندْ شمشیر و تَنگْ میدان گشت

کفر از آن بى مرادْ رفتن او *** تیزْ چنگال و تیزْدندان گشت

پس در آخرْ زمان که صرف زمان *** حامى کفر و خصم ایمان گشت

شاه اسلام چون ز بلخ برفت *** حال سُکّان او بَتر زان گشت

اندر آن دور، قُبّه اسلام *** زان جدایى چو بیت احزان گشت۱۲ ….

*     *     *

پی نوشت ها:

۱ ـ  اشاره دارد به فرموده نبى گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله) که: پس از من کسى به پیامبرى مبعوث نخواهدشد.

۲ ـ  مقدمه دیوان انورى، به اهتمام محمد تقى مدرّس رضوى، تهران ، انتشارات علمى و فرهنگى، ۱۳۶۴٫

براى آگاهى بیشتر از شرح احوال و آثار وى به این منابع مراجعه کنید: ریحانه الادب، ج ۱، ص ۱۲۲; مرآت الخیال، ص ۳۱; لباب الالباب، ص ۳۳۴; تذکره دولتشاه سمرقندى، ص ۹۴; سخن و سخنوران، ص ۳۳۲; تاریخ گزیده، ص ۸۱۳; بهارستان جامى، ص ۱۰۴; مجالس المؤمنین، ج ۲، ص ۶۲۲; طرایق الحقایق، ج ۲، ص ۲۶۴; آتشکده آذر، ص ۵۵; دویست سخنور، ص ۳۹ تا ۴۱

۳ ـ  انورى این قطعه شعر شش بیتى را در ستایش کتاب «مقامات» تألیف قاضى حمیدالدّین سروده و ما دو بیت آغازین آن را برگزیدیم.

۴ ـ  دیوان انورى، ج ۲، ص ۵۲۳٫

۵ ـ  همان، ص ۵۸۷، این قطعه شعر را انورى به خاطز عیادتى که عماد الدین پیروز شاه از او کرده بود، سروده است.

۶ ـ  همان، ص ۵۹۱، انورى این قطعه شعر را در مدح ترکان خاتون سروده است.

۷ ـ  همان، ص ۷۳۸٫

۸ ـ  لاژوَرد: لاجورد.

۹ ـ  دیوان انورى، ص ۵۳۶ و ۵۳۷، این قطعه را انورى براى رفع تهمت از خود سروده است.

۱۰ ـ  این رباعى را انورى در مدح سید ابوطالب نعمه گفته است. دیوان انورى، ج ۲، ص ۱۰۳۷

۱۱ ـ  عُزّى : نام یکى از بت هاى معروف عصر جاهلیّت است.

۱۲ ـ  انورى این قطعه شعر را در مرثیت یکى از ممدوحان خود سروده که نامش مشخص نیست. ر.ک: دیوان انورى، ج ۲، ص ۱۰۴۳٫

ترکیب بند نبوی اسماعیل اصفهانی*

اسماعیل اصفهانى

کمال الدین اسماعیل اصفهانى (متوفاى ۶۳۵ هـ  . ق) متخلّص به (کمال) و فرزند جمال الدین محمّد بن عبدالرزاق اصفهانى (متوفاى ۵۸۸ هـ  . ق) از پرآوازه ترین قصیده سرایان سده هفتم هجرى است، و برخى از سخن شناسان به خاطر مضامین رنگین و معانى دلنشین و ترکیبات متینى که در اشعار او وجود دارد، وى را به لحاظ منزلت ادبى بر پدر مرجّح دانسته و به «خلاّق المعانى» موسومش داشته اند.

این سخنور توانا که شاهد حوادث ناگوار و خون ریزى هاى سپاهیان مغول در ایران بود و از این بابت دل پر خون و خاطر نژندى داشت، سرانجام به دست همان سپاه خون آشام دستگیر شد و به دست مغولى به قتل رسید.

گویند: در آخرین لحظات عمر با خون خود به دیوار نگاشت:

رباعى

دل خون شد و، شرط جان گدازى این ست *** در حضرت او، کمینهْ بازى این ست

با این همه، من هیچ نمى یارم گفت *** شاید که مگر بنده نوازى این ست!

برخى از مورّخان و تذکره نگاران، وى را مرید شیخ شهاب الدین سهروردى دانسته اند.۱ دیوان اشعار او حدود سیزده هزار بیت دارد و انواع قالب هاى شعرى را در آن مى توان یافت.

لسان الغیب حافظ شیرازى در غزلواره معروف خود:

جوزا سَحر نهاد حمایل برابرم *** یعنى: غلام شاهم و، سوگند مى خورم۲

به بیتى از کمال الدین اسماعیل اصفهانى به عنوان دلیل، اشاره مى کند:

من جرعه نوش بزم تو بودم هزار سال *** کى ترک آبخورد کند طبع خوگَرم؟

ور باورت نمى کند از بنده این حدیث: *** از گفته (کمال) دلیلى بیاورم

(گر بر کنم دل از تو و، بردارم از تو مهر) *** (آن مهر بر که افکنم؟ آن دل کجا برم؟)۳

این سخنور توانا در نعت «سیّدالمرسَلین و خاتم النبیّین، محمّد مصطفى(صلى الله علیه وآله)» ترکیب بند شیوایى دارد در ده بند که همه بندهاى آن یازده بیتى است به استثناى بند دوم که داراى دوازده بیت مى باشد.

این ترکیب بند با همه قوّت و استحکامى که دارد و از بار محتوایى بالایى برخوردار است، در قیاس با ترکیب بند نبوى(صلى الله علیه وآله) پدرش ـ که قبلاً از آن یاد کردیم ـ آب و رنگ چندانى ندارد، اگرچه در میان ترکیب بندهاى نبوى(صلى الله علیه وآله) سخنوران دیگر، اثر فاخر و موفّقى به نظر مى رسد:

ترکیب بند نبوى(صلى الله علیه وآله)

(۱)

اى جز به احترام، خدایت نبرده نام *** وى سلک۴ انبیا ز وجود تو، با نظام

در دست عقل، نور مساعى۵ تو چراغ *** بر کام نفس، حکم مَناهى۶ تو لگام

از آتش سنان تو یک شعله، نور صبح *** وز پرچم سیاه تو یک تار، زلف شام

فتراک۷ توست عروه وُثقى۸ که جبرئیل *** در وى زند ز بهر شرف دست اعتصام۹

گر صورت تو، رحمت عالم نیامدى *** از حضرت خداى که دادى به ما پیام؟

چِل روز از آن سبب گل آدم سرشته شد۱۰ *** تا قصر دین به خشت وجودت شود تمام

اى نقش کرده بر صفحات وجود خویش *** عرش مجید، نام تو را از براى نام

پر جوشْ دیگ سینه چه دارى؟ که مى پزند *** در مطبخ «اَبِیْت»۱۱، تو را گونه گون طعام

در موکب جلال تو، از عجز بازماند *** روح القُدُس به منزل «اِلاّ لَهُ مقام»

نزدیک تو چه تحفه فرستیم ما ز دور؟ *** در دست ما، همین صلوات ست، والسّلام

عیسى ز مَقدم تو، به ایام مژده داد  *** از یُمنِ۱۲ آن سخن، نَفسش جان به مرده داد

(۲)

اى کرده خاک پاى تو با عرش همسرى *** ختم ست بر کمال تو، ختم پیمبرى

در مَعرض ظهور، نکرد از عُلُوِّ قدر *** با آفتاب، سایه شخصت برابرى۱۳

باد صبا ببست میان، نصرَت تو را *** دیدى چراغ را که دهد باد، یاورى؟!۱۴

دریاى وحى را شده غوّاص، جبرئیل *** جوهر، کلام حقّ و زبان تو، جوهرى

تو کرده از تواضع، درویشى اختیار *** وز همّت تو یافته دریا، توانگرى

بر عزم «قاب قوسَین»۱۵ اندر دمى لطیف *** چون تیر برگذشته ز افلاک چنبرى

بر راه تو نهاده فلک صد هزار چشم *** تا جز فراز دیده او گام نسپرى

هر هفت، کرده چرخ و به راه تو آمده *** بر آرزوى آنکه در او بو که۱۶ بنگرى

تو برگذشته فارغ و آزاد از همه *** جایى که جبرئیل ندانست رهبرى

بى واسطه، رسیده به صندوق سرّ تو *** چندان جواهر کرم و بنده پرورى

در حضرت الهى، چون ما به حضرتت *** در بند عجز کرده زبان ثناگرى

برهان معجز تو کلام الهى ست  *** نه چون کلیم و ذوالنّون از مار و ماهى ست۱۷

(۳)

اى از فراز سدره۱۸ برافراشته علَم *** وى صورت شفاى تو در سَوْرَت۱۹ الم

پرواز مرغ همت تو، در فضاى قرب *** خلوتسراى فکرت تو، عالم قِدم۲۰

پیکان تیر از کف تو، منبع زلال *** سنگ و کلوخ در نظر توست جام جم

تو تیغ را به روى قلم برکشیده اى *** زان حکم تیغ هست روان بر سر قلم

چشم و چراغ هر دو جهانى و، هر شبى *** تا روز ایستاده چو شمعى به یک قدم

گسترده در سراى نبوّت، بساط تو *** آدم هنوز رخت نیاورده از عدم

در مَعرضى که آتش قهرت زبانه زد *** اندر دهان دریا اَلحق نماند نَم

وآن جا که برگشاد زبان، آب لطف تو *** آتش به کام نیستى اندر کشید دم

روحانیان در آرزوى خاک پاى تو *** با خاکیان نشسته تو از غایت کرم

نور تو پیش از آدم و سایه پس از رُسل *** زان ست نور و سایه ز پیش و پَست به هم

از بیم آب روى تو، در صفّ رستخیز  *** آتش نموده پشت و، گرفته ره گریز

(۴)

اى با عُلُوِّ۲۱ همّت تو آسمان، زمین *** وى گام اولین تو، بر چرخ هفتمین

روح اللَّه ار ز آشتى۲۲ مریم آمده ست *** صد مریمست روح تو را اندر آستین

محبوب حقّ شد، آن که تو را کرد پیروى *** وه کز کجاست تا به کجا منصبى چنین!

تقدیر برکشید به میزان همّتت *** وز پرّ پشّه بود سبک مایه تر، زمین

اى تیر دیدهْ دوز تو از کیش «ما رَمَیت»۲۳ *** وى سنجق۲۴ سپاه تو، خیل مُسَوّمین۲۵

از شرح لفظ تو، دهن نقل پر شکر *** وز یاد خُلق تو نفَس عقل، عنبرین

عزم درست تو ز پى نصرت صواب *** برهم شکسته لشکر کفر خطا چو چین

پیروزه فلک نَبِسودى کف وجود *** نام محمّد ار نبُدى نقش آن نگین

آدم که دانه اى ز بهشتش به در فکند *** از خرمن شفاعت تو هست خوشه چین

ظلمت زُداى عالم جانى، از آنکه هست *** لفظ تو آفتاب و نفَس صبح راستین

تلقین ذکر کرده کفَت سنگریزه را  *** انبار رزق کرده دلت ظلّ نیزه را

(۵)

اى گاه تربیت صفت ذات تو، رحیم *** وى گاه صفدرى، یزَک۲۶ لشکر تو، بیم

طاووسِ سدره در حَرمت مرغ خانگى *** بَطنان عرش،۲۷ کعبه جاه تو را حریم

صیت صداش: مغرب و مشرق فرو گرفت *** دست نبوّت تو چو زد طبل در گلیم

انگشت معجز تو که تیغى است آبدار *** یک زخم او کند سپر ماه را دو نیم

مخلوق در ثناى تو، خود تا کجا رسد؟ *** خوانده خداى با عظمت خُلق تو را عظیم۲۸

از راه تربیت، پدر خلق عالمى *** وز ناز در زبان قضا نام تو یتیم

تقویم تو خداى چنان کرد در ازل *** کامد چو راه حق همه چیز تو مستقیم

تشریف داد ذات تو را از صفات خویش *** گاهى کریم و گاه رئوف و گهى رحیم

رمزى ست از دو حرف میانین۲۹ نام تو *** در هفت جا که هست اشارت به حا و میم۳۰

با لشکر تو پاى که دارد؟ که باشدت *** زرّادخانه: ۳۱ خاک و، مبارز: دَم نسیم

اى مرگ دشمنان تو، بیمارى صبا  *** وى کورى مخالف تو، سرمه هبا۳۲

(۶)

عکسى ز نور روى تو، خورشید انورست *** رَشحى۳۳ ز قُلزم۳۴ کرمت، حوض کوثرست

اندر ریاض۳۵ وحى، زبان تو بلبل ست *** وَاندر بِحار۳۶ قرآن خُلق تو عنبرست

نه عقل بر خصایص ذات تو واقف ست *** نه طبع در دقایق شرع تو، رهبرست

با نور رهنماى تو عَضبا۳۷ قلاوز۳۸ست *** در شرح معجزات تو، حصبا۳۹ سخنورست

سرگشته باشد از بن دندان کلیدوار *** هر کز سراى شرع تو چون قفل بر دَرست

چون غنچه هر که یافت ز خُلق تو شمّه اى *** خندانْ لب و رقیقْ دل و خوبْ محضرست

هر کو ز سوز دل نفَسى خوش همى زند *** در زیر دامن کرمت همچو مجمرست

آن را که برکشید قبول تو همچو تیغ *** گرچه برهنه است ز گوهر توانگرست

وآن را که همچو تیر بینداخت ردّ تو *** خونین دهان و پى زده و خاک بر سرست

در قبضه تو، خنجرِ چون آب را چه کار؟ *** در حلق دشمنان تو خود آب، خنجرست

دنیا و اهل دنیا نزد تو، هر دو خوار *** یک مشت خاک بر سر یک مشت خاکسار

(۷)

آنجا که قدر توست، فلک را مدار نیست *** وآن جا که قهر توست، زمین را قرار نیست

هَرْچ آمدت، به دست بدادى و بیش از آن *** وین جودِ آن کس ست کش از فقر عار نیست۴۰

سر، کان نه خاک پاى تو، دردسر آورد *** دولت که آن نه از تو بود، پایدار نیست

آنجا که کرد شمع تو اِنْفاذ تیغ حکم *** عقل برهنه را سپر اختیار نیست

گرچه شمار خلق جهان از عطاى توست *** در عالم عطاى تو رسم شمار نیست۴۱

نه انبیاى مُرسَل و نه جبرئیل را *** در پرده هاى خلوت خاص تو، بار نیست

تا تهمت جنون ننهد کفر هَرزه گوى *** انگشت خط نگار تو بر نى سوار نیست

اى انبیا به سایه تو کرده التجا *** آن کیست کش۴۲ سایه جاه تو کار نیست؟

تو مفتخر به فقر و، همه نسل آدمت *** در سایه لوا و، بدانْت۴۳ افتخار نیست

دریاى مدحت تو ز پهناورى که هست *** در وى شناوران سخن را گذار نیست

خورده قفا ز دست تو زرهاى ماهروى  *** گشته ندیم خاص تو، فقر سیاهروى

(۸)

اى گفته لطف حق به خودى خودت ثنا *** ما از کجا و مدح و ثناى تو از کجا؟

ما خود که ایم تا به ثناى تو دم زنیم؟ *** در مَعرض: «لعمرک»۴۴ و «لولاک»۴۵ و «والضُّحى»۴۶

لطف خداى، جمله کمالات خلق را *** یک چیز کرد و داد بدو: نامِ مصطفى

آدم ز کار گِل بنُشسته هنوز دست *** در خانه نبوّت، بودى تو کدخدا

آزادِ مطلقى و، شعار تو: بندگى *** سلطان هر دو کون و، سراپرده ات: عبا!

ناداده از حقارت اسباب کاینات *** اندر خور مروّت خود، همّتت عطا

هر چند انبیا همه پیش از تو آمدند *** چون پس روان، همه به تو کردند اقتدا

تشریف سایه تو زمین گر بیافتى *** در چشم آفتاب شدى خاک، توتیا

محروم کرد روح قُدس را ز مَحرمى *** چاووش «لَوْ دَنوت»۴۷ شب خلوت «دَنى»۴۸

بازار بعثت تو به دست کمال زد *** مسمار۴۹ نسخ۵۰ بر درِ دکان انبیا

شاگرد دست توست از آن، ابر دُرفشان  *** آنجا رود که دست تو او را دهد نشان

(۹)

آنجا که جاى نیست، تو او را رسیده اى *** هَرْچ۵۱ آن کسى ندیده، تو او را بدیده اى

کس را ز انبیاء نرسد کارزو کند *** کانجا رسد که تو به سعادت رسیده اى

بینایى از تو دارد هر دیده ور که هست *** کز جمله بر سر آمده چون نور دیده اى

خود محض رحمتى تو، خطا باشد این که من *** گویم براى رحمت خلق آفریده اى۵۲ ….

بیناتر از علىّ نبود در جهان دین *** کاندر دو چشم او نفَس خود دمیده اى

زین هر دو گوشواره زیبا که از تو یافت۵۳ *** در گوش عرش، حلقه منّت کشیده اى

اى رحمت تو، دایه اولاد بوالبشر۵۴ *** ما را اگر چه هیچ نیرزیم، هم بخر

(۱۰)

منْ بنده گرچه نظم ثناى تو مى کنم *** نظم ثناى تو نه سزاى تو مى کنم

تو فارغى ز مدحِ چو من صد هزار، لیک *** من خود تقرّبى به خداى تو مى کنم

خود را بزرگ مى کنم اندر میان خلق *** نه آنکه خدمتى ز براى تو مى کنم

بسیار هَرزه گفته ام از بهر هر کسى *** اکنون تدارکش به ثناى تو مى کنم

از بهر نیکنامى دنیا و آخرت *** نام بزرگ خویش، گداى تو مى کنم

من بس نیازمندم و، خُلق تو بس کریم *** روى طمع به سوى سخاى تو مى کنم

درمانده ام به دست غریمان۵۵ مَظلمه۵۶ *** دریوزه اى۵۷ ز کوى عطاى تو مى کنم

ناموس۵۸ من مبر، که همه عمر پیش خلق *** دعوى بندگى و ولاى تو مى کنم

شرمنده گناهم و، آلوده خطا *** آن گه چه آرزوى لقاى تو مى کنم!

دانم که ناامید نگردم ز لطف تو۵۹ *** گر استعانتى به دعاى تو مى کنم

شرط شفاعت تو ز ما گر کبا یرست۶۰  *** با ما بسى متاع ازین جنس حاضرست۶۱!

*    *    *

پی نوشت ها:

۱ ـ دویست سخنور از نظمى تبریزى، ص ۳۴۲ تا ۳۴۵; مقدمه دیوان کمال الدین اسماعیل اصفهانى، به اهتمام حسین بحر العلومى، تهران، انتشارات دهخدا، ۱۳۴۸٫

۲ ـ دیوان حافظ، به اهتمام محمد فروینى و دکتر قاسم غنى، با تصحیح و مقابله مجدد محمدعلى مجاهدى، قم انتشارات هجرت، چاپ اول، ۱۳۷۸، ص ۲۹۹، غزل ۳۲۹٫

۳ ـ در دیوان خلاّق المعانى، ابوالفضل کمال الدین اسماعیل اصفهانى که به اهتمام آقاى حسین بحرالعلومى سامان یافته، یک اثر با همین وزن و قافیه یافتیم:

۱) قصیده اى که شاعر در رثاى پدر خویش سروده، با مطلع:

روزى وطاء کُجلى شب در سر آورم *** بگریزم از جهان، که جهان نیست در خورم

۲) غزلى با این مطلع که به لحاظ وزن عروضى همسان ولى از جهت حروف قافیه مختلف و مردّف به جمله (کجا برم؟) است:

جان را چو نیست وصل تو حاصل، کجا برم؟ *** دل را که شد ز درد تو غافل، کجا برم؟

و بیت پایانى همین غزل، همان بیتى است که حافظ به آن استناد کرده است. رک: دیوان شاعر، ص ۱۳۴، ۷۷۶ و ۷۷۷٫

۴ ـ سِلک: رشته.

۵ ـ مساعى: کوشش ها.

۶ ـ مَناهى: مُحَرَّمات، اعمالى که انجام آنها نهى شده است.

۷ ـ فتراک: ریسمانى که با آن شکار را مى گیرند.

۸ ـ عروه وُثقى: دستاویز محکم.

۹ ـ اعتصام: چنگ زدن.

۱۰ ـ اشاره دارد به روایتى که گل حضرت آدم(علیه السلام) به مدت چهل روز تخمیر شد.

۱۱ ـ اَبِیتُ: اشاره دارد به حدیث نبوى: اَبِیتُ عِنْدَ رَبىّ.

۱۲ ـ یُمْن: اقبال، برکت.

۱۳ ـ اشاره دارد به اینکه رسول گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله) به خاطر لطافت بالاى وجودى، سایه نداشته اند.

۱۴ ـ یعنى: همیشه چراغ از وزش باد خاموش مى شود، ولى باد صبا تجلّى وجودى رسول خدا(صلى الله علیه وآله)را افزون تر کرده است.

۱۵ ـ قابَ قوسَین: اشاره دارد معراج پیامبر(صلى الله علیه وآله) و میزان درجه تقرّب آن وجود مبارک در درگاه رُبوبى.

۱۶ ـ بوکه: باشد که.

۱۷ ـ اشاره دارد به اینکه معجزه حضرت موسى(علیه السلام) از عصا اژدها ساختن بود و حضرت یونس(علیه السلام)مدت ها در شکم ماهى زندگى کرد، ولى پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله)، معجزه اى چون قرآن دارد که کلام الهى است.

۱۸ ـ سدره: سدره المنتَهى، نام درختى است در بهشت.

۱۹ ـ سَوْرَت:  شدّت، تندى.

۲۰ ـ قِدَم: ضدّ حدوث، ازلى، دیرینگى .

۲۱ ـ عُلُوّ: برترى، والایى، بزرگى.

۲۲ ـ آستى: آستین.

۲۳ ـ مارَمَیْت: اشاره دارد به سوره انفال، آیه ۱۷ : وَ ما رَمَیْتَ اِذْ رَمَیْت وَ لکِنَّ اللّه رَمى: تو نبودى که تیر انداختى بلکه این خدا بود که تیر انداخت.

۲۴ ـ سَنْجَق: مأخوذ از لغت ترکى، علم، رایت، نشان.

۲۵ ـ مُسَوِّمین: سواران تیزپاى و اثر برجاىْ گذار. خیل مُسَوِّمین  ر آیه ۱۲۵ از سوره مبارکه آل عمران :  … بِخَمْسهِ آلاف مِنَ الملائکه مُسَوِّمین.

۲۶ ـ یَزَک: سالار، نگهبان، جاسوس، مراقب، پیشروِ سپاه.

۲۷ ـ بَطْنان عرش: آن چه در دو طرف عرش قرار دارد، محارم بارگاه الهى.

۲۸ ـ اشاره دارد به آیه ۴ از سوره کریمه «القلم» : اِنَّک لَعَلى خُلُق عظیم.

۲۹ ـ دو حرف میانین: دو حرف وسطى و میانى اسم مقدس «محمّد» که حروف «ح» و «م» است.

۳۰ ـ یعنى: در هفت جاى قرآن که «حم» آمده به دو حرف میانى نام تو اى پیامبر خدا اشاره دارد. سوره هاى: مومن، شورى، زُخرُف، دُخان، جاثیه، اَحقاف و فُصِّلَت

۳۱ ـ زَرّادخانه: اسلحه خانه، جاى استقرار اسلحه هاى جنگى و ساز و برگ نظام.

۳۲ ـ هَبا:  گرد و غبار، ریزه هاى خاک معلق در هوا.

۳۳ ـ رَشْحى: رشحه اى، نمى.

۳۴ ـ قُلْزُم: دریا.

۳۵ ـ ریاض: گلزار.

۳۶ ـ بِحار: جمع بحر، دریاها.

۳۷ ـ عَضْبا: نام ناقه حضرت رسول اکرم(صلى الله علیه وآله) است.

۳۸ ـ قلاوز: پیشاهنگ، پیشرو، راهنما.

۳۹ ـ حصبا: سنگریزه .

۴۰ ـ اشاره دارد به کلام نبوى: اَلْفَقْرُ فَخْرى.

۴۱ ـ رسم شمار نیست: شمردن رسم نیست.

۴۲ ـ کِش: که او را.

۴۳ ـ بَدانْت: بِدان تو را.

۴۴ ـ لعمرک: اشاره دارد به آیه از سوره ى حجر در باره پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله).

۴۵ ـ لولاک: حدیث قدسى در شأن رسول گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله) .

۴۶ ـ والضّحى: یکى از سوره ها قرآنى.

۴۷ ـ لَودنوت: اشاره دارد به حدیث مربوط به معراج پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله).

۴۸ ـ دَنى: همان.

۴۹ ـ مسمار: میخ.

۵۰ ـ نسخ: از میان بردن، باطل کردن.

۵۱ ـ هَرْچ: مخفّف، هرچه.

۵۲ ـ چهار بیت از این بند حذف شده است.

۵۳ ـ اشاره دارد که به دو وجود نازنین امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) که دو گوشوار عرش الهى اند.

۵۴ ـ بوالبشر: حضرت آدم(علیه السلام).

۵۵ ـ غریمان: وام داران و نیز وام خواهان و بستان کاران.

۵۶ ـ مَظْلَمه: داد، دادخواهى.

۵۷ ـ ناموس: آبرو.

۵۸ ـ دریوزه اى: گدایى.

۵۹ ـ در متن دیوان ضمیر (تو) از آخرین مصراع افتاده است. تصحیح قیاسى شد.

۶۰ ـ کبایر: گناهان کبیره.

۶۱ ـ یعنى: اگر شرط شفاعت تو از ما، داشتن گناهان کبیره است، ما مشمول شفاعت تو خواهیم شد، چرا که گناهان کبیره بسیارى با خود آورده ایم.

براى آگاهى بیشتر از شرح احوال و آثار این سخنور بزرگ مى توانید به این منابع مراجعه کنید:

دیوان خلاّق المعانى، ابوالفضل کمال الدین اسماعیل اصفهانى به اهتمام حسین بحرالعلومى; دویست سخنور، ص ۳۴۲ تا ۳۴۵; تاریخ ادبیات ذبیح اللّه صفا، ج ۲، ص ۸۷۱; تاریخ ادبیات رضازاده شفق، ص ۱۳۵; تاریخ ادبیات هرمان اته، ص ۱۲۲; از سعدى تا جامى، ص ۳۴۶; تاریخ گزیده، ص ۸۲۴; مجالس النفائس، ص ۳۴۸; بهارستان جامى، ص ۱۱۴; طرایق الحقایق، ج ۲، ص ۳۹۰; ریحانه الأدب، ج ۳، ص ۳۸۲; قاموس الاعلام، ج ۵، ص ۳۸۸۲; آتشکده آذر، ص ۱۹۰; هفت اقلیم، ج ۲، ص ۳۷۳; ریاض العارفین، ص ۳۸۶; مجمع الفصحا، ج ۳، ص ۱۱۴۴٫

مدح رسول الله در سروده های طبیب اصفهانى*

طبیب اصفهانى

میرزا محمّدنصیر (طبیب) اصفهانى (متوفاى ۱۱۹۲ هـ  . ق) از شعراى معروف دوره زندیه بوده، و با مشتاق اصفهانى، عاشق اصفهانى، صهباى قمى، آذر بیگدلى و هاتف اصفهانى علاوه بر همزمانى، مصاحبت و معاشرت داشته است۱.

اگر از طبیب اصفهانى هیچ اثر منظومى جز این غزل باقى نمى ماند براى زنده نگاه داشتن نام و یاد او کافى بود. غزلى که وِرد زبان اهل ادب و برخى از ابیات آن حکم مثَل را پیدا کرده است:

غمش در نهانخانه دل نشیند *** به نازى که لیلى به محمل نشیند

به دنبال محمل چنان زار گریم *** که از گریه ام ناقه در گل نشیند

خلَد گر به پا خارى، آسان برآرم *** چه سازم به خارى که در دل نشیند؟! …

مرنجان دلم را، که این مرغ وحشى *** ز بامى که برخاست مشکل نشیند …

بنازم به بزم محبت که آنجا *** گدایى به شاهى مقابل نشیند

(طبیب)! از طلب در دو گیتى میاسا *** کسى چون میان دو منزل نشیند؟!۲

از طبیب علاوه بر دیوان اشعار، منظومه اى به نام پیر و جوان بر جاى مانده که لطایف طبع و قدرت سخنورى او را نشان مى دهد. براى اطلاع بیشتر از شرح احوال او مى توانید به تاریخ ادبیات ایران، تألیف ادوارد براون، ج ۴، ص ۲۰۸ مراجعه کنید.

قصیده نبوى(صلى الله علیه وآله)

حاشا که کشم بهر طرب ساغر جم را *** از غم چه شکایت منِ خو کرده به غم را؟

هیهات کز ایّام حیاتش بشمارم *** روزى که نیابم به دل آسیب ألَم را …

اى عشرتیان! این همه انکار زغم چیست؟ *** رفتم که چشانم به شما لذّت غم را …

یارانِ غم آشام چو با هم بنشینند *** تا باز نمایند به هم طاقتِ هم را

افتد چو به من دَور، بگویند که: دوران *** از حوصله افزون دهدم ساغر جم را

دى برد فریب هوسم جانب گلشن *** گفتم به صبا کز چه کنم چاره غم را؟

گفتا که: تماشاى گلت، دل بگشاید *** دیدم چو ز گل خنده و، این خنده کم را …

رفتم به خرابات و، چو پیر خرَدم دید *** در پاى خمُ افتاده و، در باختهْ دم را

گفتا که: ز تَهْ جرعه جم دل نگشاید *** بگذار ز کف ساغر و، بردار قلم را

اوراق معانیتْ فراموش و، تو خاموش *** مپسند ازین بیش نگهبانىِ دم را

تارى دوسه از زلف عروسان سخن کش *** شیرازه کن این دفتر پاشیده ز هم را

این نغمه چو شد گوشْزَد شاهد طبعم *** بگذاشت درین عرصه دلیرانه قدم را

گفتم: بود آن بِهْ که به آرایش عنوان *** مدحى کنم و تحفه برم فخر اُمم را

آسوده یثرب، شه «لولاک»، محمّد *** کز قرب، حریمش شرف افزوده حرم را

تجدید مَطلع

اى یافته صبح از دم جان بخش تو، دم را *** آموخته بحر از کفَت۳، آیین کرم را

در عهد جوانْ بختى عدل تو، عجب نیست *** گر پیر فلک راست کند قامتِ خم را

آثار قدومت به پس پرده نشانده ست *** از بأس۴ قِدم، عیسىِ فرخنده قدم را

گر یوسف و داود وَ گر خضر و مسیحاست *** دارند ز تو چون ز تو جم، خیل و حَشم را

این چهره تابنده و آن نغمه جانْ بخش *** این هستى پاینده و، آن معجز دَم را

غوّاص۵ خرَد، مى کند و کرده بسى غَوص۶ *** چه لُجّه۷ هستى و، چه دریاى عدم را

آن دُرّ یتیمى۸ تو، که نه هست و نه بوده ست *** مانند تو یکتا گهرى بحر قِدم را

در پیش سحاب۹ کرمت، از چه گرفته *** ـ اى آن که ادا کرده کفَت حقّ کرم را ـ

دریا ز صدف کاسه دریوزه۱۰؟ وگرنه *** جودت ز گهر کرده تهى، کیسه یَم را

اندیشه عزمت کند از کشور هستى *** کوتاه تر از عمر عدو، دست ستم را

از نهى تو، رامشگر ناهید نموده *** در محفل افلاک، فراموش نغَم۱۱ را

انداخته از دیده حوران بهشتى *** نظّاره۱۲ روى تو، گلستان ارم را

با جود تو، چشمم به مه و مهر فلک نیست *** گیرم که به من بذل کند این دو دِرم را

هر چند شکستند شها! مدحْ سگالان *** در عهد ثنا گسترى اَم لوح و قلم را

پویم به چه سامان ره نَعتت؟ که نشاید *** کس مشتِ خسى تحفه برد باغ ارم را

با دست تهى آمده ام، زان که نزیبد *** جز دست تهى، تحفهْ خداوند کرم را

خوش آن که به حکم تو کشد کاتب اعمال *** بر نامه ام۱۳، از اجر مدیح تو، قلم را۱۴

پانوشته ها :

۱ ـ دویست سخنور، نظمى تبریزى، ص ۲۱۶ ـ ۲۱۷٫

۲ ـ دیوان طبیب اصفهانى، به تصحیح و خوشنویسى حسین مظلوم، به انضمام رساله شرح حال شاعر از کیوان سمیعى، تهران، چاپ اول، ۱۳۴۷، ص ۲۸ ـ ۲۹٫

۳ ـ کفَت: دستت.

۴ ـ بَأس: بَم ترین صداى مرد، هیمنه، فرخندگى.

۵ ـ  غوّاص: شناگر.

۶ ـ غَوص: شنا، غوطه زدن.

۷ ـ لُجه: دریاچه، دریا، گرداب.

۸ ـ دُرّ یتیم: از گوهرهاى گرانْ بها و بى مانند. در اینجا کنایه از رسول گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله) که در کودکى یتیم شدند.

۹ ـ سَحاب: ابر.

۱۰ ـ دَریوزه: گدایى.

۱۱ ـ نغَم: نغمه ها، در متن دیوان «نعم» آمده که ظاهراً خطاى قلمى است: رک: ص ۱۱۳٫

۱۲ ـ نظّاره کردن: دیدن، تماشا کردن.

۱۳ ـ برنامه ام: برنامه اعمالم.

۱۴ ـ دیوان طبیب اصفهانى، ص ۱۱۰ ـ ۱۱۳٫

فضائل پیامبر خاتم (ص)در اشعار انوار تبریزی*

انوار تبریزى

 امیر سیّد قاسم انوار تبریزى (متوفاى ۸۳۷ هـ  . ق) از عرفاى بزرگ و شعراى مطرح نیمه اول سده نهم هجرى است که در شعرگاهى (قاسم) و گاهى (قاسمى) تخلّص مى کرده، و کلیات اشعار او به سال ۱۳۳۷ هـ  . ق با تصحیح شادروان سعید نفیسى توسط کتابخانه سنایى چاپ و منتشر شده است.

کهن ترین منبعى که شرح حالى از او به دست داده، کتاب مطلع سَعْدَین است و سپس در نفحات الانس ـ که به سال ۸۸۳ هـ  . ق یعنى ۴۶ سال پس از درگذشت قاسم انوار توسط عبدالرحمن جامى تألیف شده ـ مطالب نسبتاً مبسوطى پیرامون زندگى نامه و آثار وى آمده است۱.

پس از این دو منبع ادبى و تاریخى، تذکره دولتشاه سمرقندى است که به شرح احول و آثار او پرداخته و ۵۵ سال پس از وفات قاسم انوار (سال ۸۹۲ هـ  . ق) تألیف شده است. لذا مطالبى که در این سه منبع، خصوصاً مطلع سَعْدَین درباره او آمده به لحاظ تاریخى از سایر منابع مشابه معتبرتر است۲.

غیاث الدین بن همام الدین هروى معروف به خواند میر در اثر معروف خود حبیب السِّیر در سه مورد به مناسبت از او یاد کرده است. این منبع متقن تاریخى و ادبى به سال ۹۲۷ هـ  . ق یعنى ۹۰ سال پس از درگذشت قاسم انوار تالیف شده و در نزد اهل پژوهش از اعتبار خاصى برخوردار است.

قاضى احمدبن شرف الدین حسین حسینى معروف به میر منشى قمى که به سال ۹۵۶ هـ . ق متولد شده، در خلاصه التواریخ خود ـ که تاریخ صفویه را تا وقایع سال ۹۹۸ هـ  . ق با خود دارد ـ در شرح احوال صدرالدین موسى پسر صفى الدین اردبیلى مى نگارد:

از جمله مریدان آن حضرت با رفعت، سید ابرار امیر قاسم انوار است که شرح کمالات و بلندى قدر او محتاج به ایراد نیست. نام اصلى او معین الدین على است، و چون خوابى دیده بود که قسمتِ انوار مى کند و صورت واقعه به ذروه عرض آن حضرت رسانید، به موجب اشاره کثیرالبشاره آن حضرت، مسمّى به قاسم انوار شده (یعنى: قسمت کننده نورها). وفاتش به موضع خرجرد جام در شهر سنه سبع و ثلاثین و ثمان مأته۳، در همان جا مدفون گشته. میرعلى شیر (نوایى) عمارت عالى در آن بقعه احداث نموده …۴[

امین احمد تبریزى در تذکره هفت اقلیم (تألیف شده به سال ۱۰۰۲ هـ  . ق) در بحث مربوط به بزرگان تبریز از امیرسید قاسم انوار یاد کرده و ضمن آنکه مطلب مؤلّف حبیب السّیر را درباره مراد روحانى او ـ صدرالدین موسى ـ نقل کرده، از قاضى احمد غفارى مؤلّف تاریخ جهان آرا نیز مطلبى در تأیید آن عنوان مى کند، ولى عبدالرحمن جامى در نفحات الاُنس، وى را از مریدان شیخ صدرالدین على یمینى معرفى مى کند که در زمان شاهرخ میرزا سال ها در هرات به ارشاد خلق پرداخته و بعدها به خاطر بایسنقر میرزا رهسپار ماوراءالنّهر شده و پس از آن که مورد بى مهرى قرار مى گیرد در سمرقند اقامت مى کند و سپس به خرجرد جام مى رود و در همان جا بدرود حیات مى گوید.

عبدالرحمن جامى به نقل یک قطعه۵ و دو رباعى از او بسنده کرده، و ما شعر معروف او را درباره «قضا و قدر الهى» نقل مى کنیم:

قضا، شخصى است پنج انگشت دارد *** چو خواهد از کسى کامى برآرد

دو بر چشمش نهد، دیگر دو بر گوش *** یکى بر لب نهد، گوید که: خاموش!۶

قاضى نوراللّه شوشترى مؤلف مجالس المؤمنین ـ مقتول به سال ۱۰۱۹ هـ  . ق در شهر آگره در هند ـ درباره او مطالبى مى نگارد که در سایر تذکره ها نیست و ظاهراً چندان اعتبارى ندارد، از جمله این که در سه سالگى ابواب علم بر قاسم انوار مفتوح مى گردد و به دو بیت شعر استناد مى کند که هم به لحاظ معنى و هم از جهت قافیه مشکل دارد.۷

از اشعار نبوى(صلى الله علیه وآله) اوست:

جگر پردرد و، دل پر خون و، جان سرمست و ناپروا *** شبم تاریک و، مَرکبْ لنگ و در سر، مایه سودا …

مرا گویى: نشانى گو به ما از عالم معنى *** خبر از بى خبر پرسى، نشان از بى نشانى ها!

الا اى عشقِ سلطان وَش که اجمالى و تفصیلى *** تویى حکمت، تویى قدرت، تویى زیباتر از زیبا

محمّد را به مهمان بر، کنار خوان احسان بر *** شراب از جام سبحان بر، که «سبحانَ الَّذى اَسرى»

اگر از اسم قَهّارى تجلّى مى کند، بارى *** ببین گر مرد اقرارى نشان، «طامَّهُ الکُبرى»۸

عجب در حسن یکتایى، عجب موزون و زیبایى *** عجب شاه دلارایى، زهى یکتاى بى همتا!

ز خورشید جمال او به هر وصفى که مى گویم *** همهْ ذرات مى گویند: «شَهِدْنا»۹ بعد «آمَنّا»۱۰

بیا اى جانِ خوشْ سودا ببین نور تجلّى را *** خطاب مستطابى را بگو: «لبَّیک ما اَوحى»

مگو «اَرْنى» بترس از منع «لَن» در عالم معنى *** که غرق بحر حیرت شد درین وادى دل موسى

گرانْ جانانِ «لا» مردند در ظلمات تاریکى *** به سر بردند این ره را سبکْ روحان به استثنا

ولى بشنو زمن پندى، که بیرون آیى از بندى *** گر از معنى خبر دارى ممان در «لا» و در «الاّ»

عجب وابسته جسمى، مسمّى نیستى، اسمى *** چو اهل عادت و رسمى چه گویم با تو اى دانا؟!

به صورت آدم و حوّا به غایت روشن ست اما *** به معنى عقل و نفس کل مدان جز آدم و حوّا

اگر هشیار و بیدارى، ببین در قدرت بارى *** هزاران آدم و حوّا ز ناپیدا، شده پیدا

الا اى احمد مرسَل! چراغ مسجد و منبر! *** تویى سید، تویى سَرور، تویى مقصود از استقصا۱۱

شریعت از تو روشن شد، طریقت ها مُبرهن شد *** حقیقت ها معین شد، زهى یاسین! زهى طاها! …

تو دارى مقصد اقصى، تو دارى قرب «اَو اَدْنى» *** همه دُردند و تو صافى، همه گر صاف، تو اصْفى۱۲

ز هر کامل که پیش آید، کمالات تو بیش آید *** مثال کاملان با تو مثال: پشّه با عَنقا

بیا (قاسم)! چه مى گویى؟ چه مى پویى؟ چه مى جویى؟ *** اگر امروز با اویى، مگو افسانه فردا۱۳

*    *    *

درمان طلب کردم بسى، این درد را درمان نشد *** واندر پى سامان شدم، آخر سر و سامان نشد …

راهى ست روشن سوى حق، لیکن به قدر مرتبت *** هر مُسلِمى اَسلم۱۴ نگشت، هر سالمى سلمان نشد …

(قاسم) حریف وسوسه، در محنت است و مَخمَصه۱۵ *** هر احمدى مُرسَل نگشت، هر موسیى عمران نشد۱۶

*    *    *

بیا که عشق بر افروخت سنجَق۱۷ سلطان *** بیا که شهر شد، ایمن ز حیله شیطان

هزار شهر بگردیدم از فلک به فلک *** به غیر حضرت ایشان نیافتم همه دان

هزار عاشق صادق بُدند احمد را *** ولیک کمتر افتد چو بوذر و سلمان۱۸

*    *    *

«هُدىً لِلمُتَّقین» گفتند، یعنى: *** به صورت وا مَمان از صرف معنى

بگو تقوى چه باشد؟ راه پاکان *** هدایت؟ رفتن از مولى به مولى۱۹

حیات از حق بود هر جا که باشد *** ولیکن مظهرى باید چو عیسى

قمر، شق گردد از انگشت احمد *** عصا، ثُعبان۲۰ شود در دست موسى

به یادش (قاسمى) رَطْبُ اللِّسان ست *** که مجنون دوست دارد ذکر لیلى۲۱

*    *    *

زنهار درین کوى به غفلت نخرامى! *** جویاى خدا باش اگر مرد تمامى

بیرون ز ره راست طریقى به خدا نیست *** گر پیر هرى۲۲ باشى، اگر احمد جامى۲۳

قرآن ز خدا آمد و سنّت ز پیمبر *** گفتند سلَف۲۴ قصه این نامه نامى۲۵

ار اهل دلى باز بپرسى که درین راه *** کس را خبرى هست از آن یار گرامى؟

مقصود از اسلام وز تسلیم همین بود *** باقى همه الفاظ و اشارات و اسامى۲۶

*    *    *

بفرما رحمتى، چون مى توانى *** که جانم را ز محنت وا رهانى

یکى جام مصفّا موهبت کن *** از آن خمخانه هاى لا مکانى …

به خاک آلوده اى تا در زمینى *** به خون آغشته اى، تا در زمانى

گرت معراج احمد آرزو هست۲۷ *** برون آى از سراى اُمِّ هانى۲۸

برو اى عقل! بس نا ایمنى تو *** بیا اى عشق! چون دارالامانى۲۹

*    *    *

حمد بر حضرت غنىِّ احد *** «الّذى لَم یَلِدْ و لَم یُولَدْ۳۰»

واهب۳۱ ملکِ بود و اصل وجود *** «لیسَ فى الملک غَیرهُ مَوجود۳۲»

آن کریمى که جود او عام ست *** واهب دین، ولىّ اسلام ست

صلَوات و درود بر احمد *** از کریم وَدود و، فردِ احد

آن که عالم رهین منّت اوست *** دولت جاودان محبّت اوست۳۳

براى آگاهى بیشتر از شرح احوال و اشعار او مى توانید به این منابع مراجعه کنید:

دانشمندان آذربایجان، ص ۳۰۴; از سعدى تا جامى، ص ۴۷۰ و ۵۰۹; طرایق الحقایق، ج ۲، ص ۱۴۴; قاموس الاعلام، ج ۲، ص ۱۰۵۷; مجالس المؤمنین، ج ۲، ص ۴۴; تاریخ ادبیات براون، ج ۴، ص ۵۱; تاریخ ادبیات هرمان اته، ص ۱۷۸; ریحانه الادب، ج ۱، ص ۱۲۲; مجمع الفصحا، ج ۴، ص ۵۲; ریاض العارفین، ص ۱۹۴; تذکره دولتشاه سمرقندى، ص ۳۸۵; مجالس النفائس، ص ۱۸۳ و دویست سخنور، ص ۳۲۳ تا ۳۲۵٫

*    *    *

پی نوشت ها:

۱ ـ مقدمه شادروان سعید نفیسى بر کلیات قاسم انوار، ص ۸٫

۲ ـ همان.

۳ ـ یعنى: سال ۸۳۷ هـ  . ق.

۴ ـ همان، ص ۲۹٫ این کتاب هنوز به زیور چاپ آراسته نشده و مطلب فوق از ص ۳۴۰ نسخه خطى آن نقل شده است.

۵ ـ گویا تذکره نگاران تا سده ۱۲ هـ  . ق به هر شعرى که داراى مطلب مستقلى بوده «قطعه» اطلاق مى کردند و با تعریفى که ما از قالب «قطعه» داریم سازگارى ندارد. براى نمونه همین دو بیت شاه قاسم انوار درباره «قضا و قدر الهى» است که در قالب مثنوى سروده شده ولى سخنور فاضلى همچون عبدالرحمن جامى از آن به نام «قطعه» یاد مى کند.

۶ ـ مقدمه شادروان سعید نفیسى، کلیات قاسم انوار، ص ۳۰٫

۷ ـ همان، ص ۳۱٫

۸ ـ طامّهُ الکبرى: یکى از نام هاى روز قیامت.

۹ ـ شَهِدْنا: گواهى مى دهیم.

۱۰ ـ آمَنّا: ایمان آوردیم.

۱۱ ـ استقصا: کاویدن، تحقیق و جستجو کردن، به کُنه چیزى پى بردن.

۱۲ ـ اَصفى: صاف تر، پاکیزه تر.

۱۳ ـ کلیات قاسم انوار، به اهتمام سعید نفیسى، تهران، کتابخانه سنایى، ۱۳۳۷، ص ۵ تا ۸٫

۱۴ ـ اَسْلَم: سالم تر، مسلمان تر.

۱۵ ـ مَخمَصه: گرفتارى، کشمکش درونى.

۱۶ ـ کلیات قاسم انوار، ص ۱۲۹٫

۱۷ ـ سنجَق: مأخوذ از لغت ترکى، علَم، رایت، پرچم.

۱۸ ـ کلیات قاسم انوار، ص ۲۴۱ و ۲۴۲٫

۱۹ ـ رفتن از مولى به مولى: از بندگى به سرورى و آقایى رسیدن. مولا از کلماتى است که داراى دو معناى متضادّند.

۲۰ ـ ثُعبان: اژدها.

۲۱ ـ کلیات قاسم انوار، ص ۲۸۶٫

۲۲ ـ پیر هرى: خواجه عبدالله انصارى هروى.

۲۳ ـ احمد جامى معروف به ژنده پیل از عرفاى نامى.

۲۴ ـ سَلَف: گذشتگان.

۲۵ ـ در متن «نامى نامى» آمده بود که بر اساس قراین موجود در شعر اصلاح شد.

۲۶ ـ کلیات قاسم انوار، ص ۳۰۴٫

۲۷ ـ در متن آمده «آرزو کرد».

۲۸ ـ بنابر قولى، شبى که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به معراج رفتند، در خانه اُمّ هانى بودند.

۲۹ ـ کلیات قاسم انوار، ص ۳۳۰ و ۳۳۱٫

۳۰ ـ یعنى: خدایى که نه زاده و نه زاییده شده است.

۳۱ ـ واهِب: عطا کننده، بخشنده.

۳۲ ـ یعنى: غیر ذات خداوند متعال در عالم هستى موجودى نیست.

۳۳ ـ کلیات قاسم انوار، ص ۳۵۶٫

فضائل اهل بیت(ع) در سروده های امری اصفهانی

امرى اصفهانى

۱۲ـ  ابوالقاسم امرى (مقتول به سال ۹۹۹ هـ  . ق)، زادگاهش: قهپایه اصفهان، تخلص شعرى اش (امرى)، از شعراى عصر شاه طهماسب صفوى بوده و علاوه بر علوم رسمى زمانه خود، در علوم غریبه، جفر، اکسیر و تکسیر دستى به تمام داشته است، به دستور شاه طهماسب میل در چشم او کشیده و زندانى اش مى کنند، و او از سرِ درد رباعى زیر را در وصف الحال خود مى سراید که عبرت آموز است و دولت مردان را به کار آید:

«رباعى»

شاها! ز لباس نور، عورم کردى *** وز درگه خود به جور، دورم کردى

سى سال که مداح تو بودم شب و روز *** این جایزه ام بود که کورم کردى؟!۱

اگر این رباعى را مورد استناد قرار دهیم باید بپذیریم که امرى اصفهانى در حوالى سال ۹۴۳ هـ  . ق به دربار شاه صفوى راه یافته و در سلک شعراى دربار او در آمده است، و اگر در آن هنگام او را جوانى ۲۰ ساله تصوّر کنیم، تولدش باید در سال ۶۲۳ هـ  . ق اتفاق افتاده باشد. با این پیشْ فرض ها به این نتیجه مى رسیم که وى به هنگامى که میل در چشمش کشیده اند (۹۷۳ هـ  . ق) حدود ۵۰ سال داشته است.

مؤلّف تذکره هفت اقلیم مى نویسد: ]چون مدت مدیدى از زندانى شدن او گذشت و مورد عفو شاه صفوى قرار نگرفت، به ناگزیر به مدد طبع توانا و به لطف شناختى که از سلطان داشت دو بیت در وصف حال اسفبار و رقّت آور خودر سرود و توسط محرمان شاه صفوى به دربار او فرستاد:

نخل قدِّ مراست بار: شپش *** هر سر موى از هزار شپش

آستین را اگر برافشانیم *** مى رود تا به قندهار شپش!

و به برکت همین دو بیت از زندان رهایى یافت![۲

امرى اصفهانى که بینایى خود را از دست داده بود، در صدد انتقام از سلسله صفوى بود تا در سال ۹۹۹ هـ  . ق که شاه عباس، یعقوب خان ذوالقدر و همدستان او را در شیراز قلع و قمع کرد و حکومت فارس را به بنیادخان سپرد، امرى اصفهانى و پیروان او به مخالفت با حاکم جدید فارس برخاستند بادولتمردان صفوى در کشتار بى رحمانه آنان همکارى کردند و امرى اصفهانى از مهلکه جان بدر نبرد و به قتل رسید. مؤلّف تذکره عرفات العاشقین ضمن گزارش این ماجرا به ماده تاریخ قتل وى اشاره مى کند که روزبه خوشنویس شیرازى آن را در ترکیب: «دشمن خدا» یافته بود که معادل عددىِ حروف ابجدى آن برابر با عدد ۹۹۹ مى گردد۳.

این ابیات را از ساقى نامه امرى اصفهانى براى ثبت در این اثر انتخاب کرده ایم:

بیا ساقى آن باده جان فروز *** که سازد شب تار دل را چو روز

به من ده که چون موسى از کوه طور *** عیانم شود سرِّ «اَللّهُ نور»

به من ده از آن جام گیتى نماى *** کز آیینه دل بود غمزداى

چو یک جرعه زان مى به کامم رسد *** از آن بوى حق بر مشامم رسد …

چو منصور از آن سِر خبردار شد *** اناالحق زنان بر سرِ دار شد

چو بر دار، هستىّ خود را ندید *** اناالحق زهر ذره اى مى شنید

تو هم هستى خود مبین در میان *** اناالحق شنو از زمین و زمان

مغنىّ!۴ بیا ساز: آغاز کن *** در آن خلوتم مَحرم راز کن

چو در خلوت خاص، مَحرم شوم *** به خاصان آن بزم، همدم شوم

به آن همدمان همزبانى کنم *** به نعت نَبى، دُر فشانى کنم

دُر بحر معنى، شه کُن فَکان *** حبیب خدا۵، هادى گمرهان

محمّد، شه بارگاه خدا *** ره اوست بى شبهه، راه خدا

زمیمش، مىِ معرفت نوش کن *** ز «حا» سرِّ حىِّ ازل گوش کن

بود «میمِ ثانى» مدار جهان *** بود «دال» او را دلیل عیان

ازین چار حرف، آگهى یافتم *** به گنج معانى، رهى یافتم

عناصر بود مظهر این چهار *** وزین چار، شد آن چهار آشکار

تمامىْ جهان مظهر ذات اوست *** بود او چو مغز و، جهان همچو پوست

سپهر و کواکب که گردان بود *** ز بهر ظهورات انسان بود

به هر دور یک کوکبى صاحب ست *** که او بر زمین و زمان غالب ست …

چو دور قمر با محمّد رسید *** که آب طهارت به میزان کشید

چو دور کواکب بدو شد تمام *** ازو یافت سیر ولایت نظام

ظهور نیوت ز آدم بود *** کمالش تمامى به خاتم بود

ظهور ولایت ز شاه ولى ست *** یقین دان که شاه ولایت علىّ ست

نبىّ را نداند کسى جز ولىّ *** ولیّ۶ را نداند کسى جز علىّ

نبىّ و ولىّ همچو ناهید و مهر *** ازیشان منوّر، زمین و سپهر

نبىّ و ولى چون ز یک جوهرند *** پس ایشان شناساى یکدیگرند

ز یک دور عالم چو دادم نشان *** سرِ دور دیگر بود این زمان

ز دور زُحَل۷ تا به دور قمر *** تمامى، ولىّ و نبوّت شمر

قمر چون نهایت شد از اختران *** به کیوان۸ شد آغازِ دور، این زمان

سرِ دور کیوان ز نو باز شد *** سرانجام عالم چو آغاز شد

خلیفه ست مهدى به دور زُحل *** چو آدم کزو گشت این نکته حل …

جهان از مخالف بپردازد او *** به چاه عدمْ شان در اندازد او

برون آید آن گه ز ابر، آفتاب *** نماند یکى ذره اندر حجاب

حساب و کتاب همه جزء و کل  *** نماید به میزان۹ شاه رسل

هر آن چیز هست از سما تا سَمک۱۰ *** ز حیوان و انسان و جنّ و ملک

چو عدل حقیقى به کار آورد *** همه جزو و کل در شمار آورد

نماند کسى آشکار و نهان *** به جز اهل دین را مبین در میان

کسى راست شاهى دراَدوار۱۱ او *** که شد واقف از سرّ اَطوار۱۲ او

وگرنه مخور گو غم بى شمار *** که نادان به شاهى نگیرد قرار …

بیا (امرى) از دستش این جام گیر *** مىِ معرفت نوش و، آرام گیر

مى از جام ساقىّ کوثر طلب *** مراد دو عالم ز حیدر طلب

رسان صد هزاران دورد و پیام *** به روح محمّد علیه السلام۱۳

*    *    *

پی نوشت ها:

۱ ـ تذکره پیمانه، احمد گلچین معانى، انتشارات دانشگاه مشهد، ۱۳۵۹، ص ۱۲۰٫

۲ ـ همان، به نقل از تذکره هفت اقلیم.

۳ ـ همان، ص ۱۲۱، به نقل از تذکره عرفان العاشقین.

۴ ـ مُغَنّى: خنیاگر، آوازه خوان، مطرب.

۵ ـ حبیب خدا: حبیب اللّه، از اسامى اختصاصى رسول گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله).

۶ ـ در متن تذکره پیمانه «نبى» آمده که ظاهراً با معناى بیت سازگار نیست، تصحیح قیاسى شد.

۷ ـ زُحل: نام ستاره اى است.

۸ ـ کیوان: همان .

۹ ـ میزان: ترازو، شاخصه.

۱۰ ـ از سما تا سَمک: از ماه تا به ماهى، از خاک تا به افلاک، از آسمان تا به زمین.

۱۱ ـ اَدْوار: جمعِ دَور: دورها، زمانه ها.

۱۲ ـ اَطوار: جمع طَور: رفتارها .

۱۳ ـ تذکره پیمانه، ص ۱۲۴ تا ۱۲۸٫

امرى اصفهانى

۱۲ـ  ابوالقاسم امرى (مقتول به سال ۹۹۹ هـ  . ق)، زادگاهش: قهپایه اصفهان، تخلص شعرى اش (امرى)، از شعراى عصر شاه طهماسب صفوى بوده و علاوه بر علوم رسمى زمانه خود، در علوم غریبه، جفر، اکسیر و تکسیر دستى به تمام داشته و متهم به داشتن مذهب «تناسخ» بوده و به همین جهت در سال ۹۷۳ هـ  . ق به دستور شاه طهماسب میل در چشم او کشیده و زندانى اش مى کنند، و او از سرِ درد رباعى زیر را در وصف الحال خود مى سراید که عبرت آموز است و دولت مردان را به کار آید:

«رباعى»

شاها! ز لباس نور، عورم کردى *** وز درگه خود به جور، دورم کردى

سى سال که مداح تو بودم شب و روز *** این جایزه ام بود که کورم کردى؟!۱

اگر این رباعى را مورد استناد قرار دهیم باید بپذیریم که امرى اصفهانى در حوالى سال ۹۴۳ هـ  . ق به دربار شاه صفوى راه یافته و در سلک شعراى دربار او در آمده است، و اگر در آن هنگام او را جوانى ۲۰ ساله تصوّر کنیم، تولدش باید در سال ۶۲۳ هـ  . ق اتفاق افتاده باشد. با این پیشْ فرض ها به این نتیجه مى رسیم که وى به هنگامى که میل در چشمش کشیده اند (۹۷۳ هـ  . ق) حدود ۵۰ سال داشته است.

مؤلّف تذکره هفت اقلیم مى نویسد: ]چون مدت مدیدى از زندانى شدن او گذشت و مورد عفو شاه صفوى قرار نگرفت، به ناگزیر به مدد طبع توانا و به لطف شناختى که از سلطان داشت دو بیت در وصف حال اسفبار و رقّت آور خودر سرود و توسط محرمان شاه صفوى به دربار او فرستاد:

نخل قدِّ مراست بار: شپش *** هر سر موى از هزار شپش

آستین را اگر برافشانیم *** مى رود تا به قندهار شپش!

و به برکت همین دو بیت از زندان رهایى یافت![۲

امرى اصفهانى که بینایى خود را از دست داده بود، در صدد انتقام از سلسله صفوى بود تا در سال ۹۹۹ هـ  . ق که شاه عباس، یعقوب خان ذوالقدر و همدستان او را در شیراز قلع و قمع کرد و حکومت فارس را به بنیادخان سپرد، امرى اصفهانى و پیروان او به مخالفت با حاکم جدید فارس برخاستند ولى مردم شیراز که از فساد عقیده آنان آگاه بودند، بادولتمردان صفوى در کشتار بى رحمانه آنان همکارى کردند و امرى اصفهانى از مهلکه جان بدر نبرد و به قتل رسید. مؤلّف تذکره عرفات العاشقین ضمن گزارش این ماجرا به ماده تاریخ قتل وى اشاره مى کند که روزبه خوشنویس شیرازى آن را در ترکیب: «دشمن خدا» یافته بود که معادل عددىِ حروف ابجدى آن برابر با عدد ۹۹۹ مى گردد۳٫

این ابیات را از ساقى نامه امرى اصفهانى براى ثبت در این اثر انتخاب کرده ایم:

بیا ساقى آن باده جان فروز *** که سازد شب تار دل را چو روز

به من ده که چون موسى از کوه طور *** عیانم شود سرِّ «اَللّهُ نور»

به من ده از آن جام گیتى نماى *** کز آیینه دل بود غمزداى

چو یک جرعه زان مى به کامم رسد *** از آن بوى حق بر مشامم رسد …

چو منصور از آن سِر خبردار شد *** اناالحق زنان بر سرِ دار شد

چو بر دار، هستىّ خود را ندید *** اناالحق زهر ذره اى مى شنید

تو هم هستى خود مبین در میان *** اناالحق شنو از زمین و زمان

مغنىّ!۴ بیا ساز: آغاز کن *** در آن خلوتم مَحرم راز کن

چو در خلوت خاص، مَحرم شوم *** به خاصان آن بزم، همدم شوم

به آن همدمان همزبانى کنم *** به نعت نَبى، دُر فشانى کنم

دُر بحر معنى، شه کُن فَکان *** حبیب خدا۵، هادى گمرهان

محمّد، شه بارگاه خدا *** ره اوست بى شبهه، راه خدا

زمیمش، مىِ معرفت نوش کن *** ز «حا» سرِّ حىِّ ازل گوش کن

بود «میمِ ثانى» مدار جهان *** بود «دال» او را دلیل عیان

ازین چار حرف، آگهى یافتم *** به گنج معانى، رهى یافتم

عناصر بود مظهر این چهار *** وزین چار، شد آن چهار آشکار

تمامىْ جهان مظهر ذات اوست *** بود او چو مغز و، جهان همچو پوست

سپهر و کواکب که گردان بود *** ز بهر ظهورات انسان بود

به هر دور یک کوکبى صاحب ست *** که او بر زمین و زمان غالب ست …

چو دور قمر با محمّد رسید *** که آب طهارت به میزان کشید

چو دور کواکب بدو شد تمام *** ازو یافت سیر ولایت نظام

ظهور نیوت ز آدم بود *** کمالش تمامى به خاتم بود

ظهور ولایت ز شاه ولى ست *** یقین دان که شاه ولایت علىّ ست

نبىّ را نداند کسى جز ولىّ *** ولیّ۶ را نداند کسى جز علىّ

نبىّ و ولىّ همچو ناهید و مهر *** ازیشان منوّر، زمین و سپهر

نبىّ و ولى چون ز یک جوهرند *** پس ایشان شناساى یکدیگرند

ز یک دور عالم چو دادم نشان *** سرِ دور دیگر بود این زمان

ز دور زُحَل۷ تا به دور قمر *** تمامى، ولىّ و نبوّت شمر

قمر چون نهایت شد از اختران *** به کیوان۸ شد آغازِ دور، این زمان

سرِ دور کیوان ز نو باز شد *** سرانجام عالم چو آغاز شد

خلیفه ست مهدى به دور زُحل *** چو آدم کزو گشت این نکته حل …

جهان از مخالف بپردازد او *** به چاه عدمْ شان در اندازد او

برون آید آن گه ز ابر، آفتاب *** نماند یکى ذره اندر حجاب

حساب و کتاب همه جزء و کل  *** نماید به میزان۹ شاه رسل …

هر آن چیز هست از سما تا سَمک۱۰ *** ز حیوان و انسان و جنّ و ملک

چو عدل حقیقى به کار آورد *** همه جزو و کل در شمار آورد

نماند کسى آشکار و نهان *** به جز اهل دین را مبین در میان

کسى راست شاهى دراَدوار۱۱ او *** که شد واقف از سرّ اَطوار۱۲ او

وگرنه مخور گو غم بى شمار *** که نادان به شاهى نگیرد قرار …

بیا (امرى) از دستش این جام گیر *** مىِ معرفت نوش و، آرام گیر

مى از جام ساقىّ کوثر طلب *** مراد دو عالم ز حیدر طلب

رسان صد هزاران دورد و پیام *** به روح محمّد علیه السلام۱۳

*    *    *

پانوشته ها :

۱ ـ تذکره پیمانه، احمد گلچین معانى، انتشارات دانشگاه مشهد، ۱۳۵۹، ص ۱۲۰٫

۲ ـ همان، به نقل از تذکره هفت اقلیم.

۳ ـ همان، ص ۱۲۱، به نقل از تذکره عرفان العاشقین.

۴ ـ مُغَنّى: خنیاگر، آوازه خوان، مطرب.

۵ ـ حبیب خدا: حبیب اللّه، از اسامى اختصاصى رسول گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله).

۶ ـ در متن تذکره پیمانه «نبى» آمده که ظاهراً با معناى بیت سازگار نیست، تصحیح قیاسى شد.

۷ ـ زُحل: نام ستاره اى است.

۸ ـ کیوان: همان .

۹ ـ میزان: ترازو، شاخصه.

۱۰ ـ از سما تا سَمک: از ماه تا به ماهى، از خاک تا به افلاک، از آسمان تا به زمین.

۱۱ ـ اَدْوار: جمعِ دَور: دورها، زمانه ها.

۱۲ ـ اَطوار: جمع طَور: رفتارها .

۱۳ ـ تذکره پیمانه، ص ۱۲۴ تا ۱۲۸٫

مناقب رسول الله (ص) در اشعار اهلی شیراز*

اهلى شیرازى

مولانا محمّد اهلى شیرازى (متوفاى ۹۴۲ هـ  . ق) از شعراى بزرگ و تواناى سده دهم هجرى است. وى به سال ۸۵۸ هـ  . ق در شیراز به دنیا آمد و به سال ۹۴۲ در سن ۸۴ سالگى در همان جا بدرود حیات گفت و پیکر او در قسمت شرقى مزار لسان الغیب حافظ به خاک سپرده شد.

وى با سخنورانى چون: عبدالرحمن جامى، هلالى جغتایى، بابا فغانى شیرازى، امیدى تهرانى، مکتبى شیرازى، بابا شهیدى قمى و هاتفى خرجردى معاصر بوده است و دیوان اشعار او قریب به پانزده هزار بیت مى باشد۱.

اهلى شیرازى شهرت خود را مدیون مثنوى «سِحر حلال» خود است که حدود ۵۳۰ بیت دارد و تمامى ابیات آن علاوه بر صنعت «تجینس» داراى دو بحر عروضى متفاوت و دو قافیه به ظاهر همسان است و در نهایت مهارت و استادى سروده شده.

اگر چه اهلى شیرازى مثنوى سحر حلال خود را با تأثیر پذیرى از مجمع البحرین سروده کاتبى نیشابورى آفریده است، ولى سرافرازانه از عهده این آزمون دشوار بیرون آمده است.

مثنوى سحر حلال در کلیات اشعار مولانا اهلى شیرازى پس از مثنوى شمع و پروانه آمده که با این بیت شروع:

اى همه عالم برِ تو بى شکوه *** رفعت خاک درِ تو بیش کوه

و با این بیت پایان مى پذیرد:

شُرطه شد از همّت محمود، باد *** آخر کار همه، محمود باد!۲

که آن را مى توان در دو وزن عروضى «مفتعلن، مفتعلن، مفتعل» و «فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلات» خواند و تقطیع کرد.

اهلى در مثنوى سحر حلال پس از دیباچه اى منثور، به ستایش حضرت بارى و مناجات به پیشگاه ربوبى پرداخته، سپس از نعت سیّد المرسلین(صلى الله علیه وآله) و امیرالمؤمنین على بن ابى طالب(علیه السلام) و ائمّه اثنى عشر(علیهم السلام) سخن به میان آورده است. بعد ضمن بیان سبب نظم اثر و ایراد مطلبى پیرامون «وحى و الهام»، مولانا کاتبى و مجمع البحرین او را ستوده، و پس از مدح شاه اسماعیل و خواجه معین الدین محمّد صاعدى به بیان داستانى مى پردازد که درباره دو دلداده است: دخترکى به نام «گل» و ملک زاده اى به نام «جم» که سرنوشت دردناک و همانندى دارند و سرانجام با هم در آتش مى سوزند و خاکستر مى شوند.

در شیعه بودن اهلى شیرازى هیچ تردیدى نیست و تذکره نگاران همگى بر این امر اذعان دارند.

در دیوان وى مى توان اشعارى یافت که در اقتفاى انورى ابیوردى، ظهیر فاریابى، کمال الدین اسماعیل اصفهانى، خاقانى شروانى، حافظ، عبدالرحمن جامى، بابا فغانى شیرازى  و امیر خسرو دهلوى سروده شد.

کلیات اشعار اهلى شیرازى که به اهتمام آقاى حامد ربانى تصحیح و مقابله شده و توسط کتابخانه سنایى به سال ۱۳۴۴ هـ  . ق چاپ و منتشر گردیده حاوى این چند بخش است:

بخش اول: غزلیات. بخش دوم: قصاید. بخش سوم: ترکیب بندها و ترجیع بندها. بخش چهارم: مخمّسات و مستزاد. بخش پنجم: قطعات. بخش ششم: مادّه تاریخ ها. بخش هفتم: مثنوى شمع و پروانه و مثنوى سحر حلال. بخش هشتم: ساقى نامه در قالب رباعى و رباعیات درباره بازى گنجفه، و سایر رباعیات در موضوعات اخلاقى و دینى و عرفانى. بخش نهم: معمیّات یا معماهاى منظوم. بخش دهم: قصاید مصنوع در ستایش امیر على شیر نوایى، سلطان یعقوب و شاه اسماعیل صفوى.۳

مؤلف هدیه العارفین تعداد تألیفات اهلى شیرازى را ۱۲ اثر دانسته که بسیارى از آن ها در کلیات اشعار او لحاظ شده و بقیه آثار او که در دیوان اشعارش نیست عبارتند از:

ترجمه مواهب الشریعه به فارسى، تحفه السلطان فى مناقب النّعمان، زبده الأخلاق، مجمع البحرین و مخزن المعانى.۴

ازوست:

ما را چراغ دیده، خیال محمّد است *** خرّم دلى که مست وصال محمّد است

هرگز نبست سایه او نقش بر زمین *** کى نقش بندد آن که مثال محمّد است؟ …

معراج قدر بین که در اوج هواى عرش *** پرواز جبرئیل به بال محمّد است …

فیض مسیح کز دم او مرده، زنده شد *** در گوش جان صداى بلالِ محمّد است

حسن و جمال عالم اگر یافت آفتاب *** یک ذرّه ز آفتاب جمال محمّد است

هنگامه قیامت و غوغاى رستخیز *** حرفى ز شرح جاه و جلال محمّد است

تعریف حور و خوبى جنّت که مى کنند *** وصف جمال حسن مآل محمّد است

جبریل اگر چه طوطى وحى است و عقل کلّ *** درمانده در جواب سؤال۵ محمّد است

مست کمال ساقى کوثر دو کون و، او *** با این کمال، مست کمال محمّد است

اثنى عشر که بحر کمال اند هر یکى *** سرچشمه شان محیط زلال محمّد است

مهدى(عج) که از نعیم بهشتش نواله اى است *** آن بخششى ز خوان نوال محمّد است۶

* * *

صبح سعادت دمید، حق درِ دولت گشاد *** پرتو مهر علىّ بر همه عالم فتاد …

خواه در اسلام و دین، خواه در ایام کفر *** مشکل هر کس که بود شاه ولایت گشاد …

ذات نبىّ و ولىّ، هر دو به معنى یکى است *** «لَحمُک لَحمى۷» بس است قاعده اتّحاد …

ملک ازل تا ابد وقف نبىّ و ولىّ است *** غصب کند هر که هست گر چه ثمود۸ است و عاد۹

وارث نقد نبىّ گشت دَه و دو امام *** یافت خلَف از خلَف رسم و طریق رشاد۱۰

اهلى شیرازى ترکیب بندى دارد در ستایش رسول أعظم اسلام(صلى الله علیه وآله) و ائمه معصومین(علیهم السلام) در ۱۵ بند که هر بندى ۶ بیت دارد به استثناى بند پایانى که در ۱۰ بیت سامان یافته است۱۱، و ما به نقل دو بند اول و دوم آن بسنده مى کنیم:

کس عزیز من! نشد واقف بر اسرار خدا *** یوسف مصرى بود حیران بازار خدا

نور خورشید از شرارى بنگرى گر واقفى *** زان که از هر ذره تابان است انوار خدا

بگذر از رنگ یقین و چون صبا بى رنگ شو *** گر گل توحید مى جویى ز گلزار خدا

ز امتحان لطف حق اندیشه کن، وَز غم منال *** در مباز از اندکىْ غم، لطف بسیار خدا

ما چه دریابیم ازو، گر در میان نَبْود نَبىّ؟ *** طوطىِ همْ صوت ما گویا به گفتار خدا

خاک ما را کى بود با بحر عزّت رابطه *** گر نباشد مصطفى چون ابر رحمت واسطه

آن که ذاتش شد سبب در نظم عالم، مصطفى است *** فخر عالم آدم آمد، فخر آدم، مصطفى است

حرْفْ حرْف آمد رسُل تا نامه پیغمبرى *** ختم بر مُهر نبوّت شد، که خاتم مصطفى است

قصّه جان بخش عیسى را بِهل۱۲ با مردگان *** کاین نفَس، جان بخش بر عیسىّ مریم، مصطفى است

رهبر توحید غیر از دیده تحقیق نیست *** سرّ معراج آن که مى داند، یقین هم مصطفى است

جز به انوار ولایت در نمى یابد کسى *** راز سر پوشیده حق را، که مَحرم مصطفى است

شهر علمِ مصطفى را جز على، کس دَر نیافت۱۳ *** کى چنان شهرى کسى دریافت تا آن در، نیافت۱۴

* * *

آن مُبدِعى که چشمه نطق از زبان گشاد *** قفل درِ سخن به کلید زبان گشاد …

در باغ صُنع او که مجال نظاره نیست *** گر در گشاد، هم کرم باغبان گشاد

مقصود دوست بود رخ آل مصطفى *** از صد هزار گل که درین بوستان گشاد

شاه عرب، چو میل به فتح فلک نمود *** مه را، دو نیمه کرد و درِ آسمان گشاد

مشکل گشاى خلق که از علمِ «مِنْ لَدُن» *** هر مشکلى که بود، به شرح و بیان گشاد

از آستان اوست گشاده درِ بهشت *** خرّم کسى که دیده بر آن آستان گشاد

بعد از نبىّ، امامِ به حق مرتضى علىّ است *** شیرى که پنجه اش درِ خیبر، روان۱۵ گشاد۱۶

* * *

اى جان همهْ جان ها، روحُ القُدسى گویا *** پنهان ز نظر، اما در دیده جان پیدا

در مکّه و در یثرب شاهنشه ذو موکِب *** در مشرق و در مغرب، خورشید جهان آرا

عیساى فلکْ رتبت، موساى ملکْ همت *** دانا به همه حکمت، در علم نظر بینا

هم مَهدى و هم حارث، بى ثانى و بى ثالث *** در علم نبىّ وارث، عالم به همه اشیا …

از لطف تو شد مشرح۱۷، معناى «اَنَا اَمْلَح»۱۸ *** مرغان اُولى اَجنِح۱۹، در گلشن تو پیدا …

شاهنشه دین حیدر، شاهى که شعاع خور۲۰ *** بنوشته به کلک زر منشور۲۱ تو را طغرا۲۲

مهر تو دهد پرتو، کاین زورقِ ماه نو *** گردید سلامتْ رو، بر جنبش این دریا

اى از همهْ حال آگه، همراز نَبىِّ اللَّه *** با شاه رُسل همره، در منزل «اَو اَدْنى»۲۳

* * *

محمّد، شمع۲۴ جمع اهل بینش *** چراغ بزمگاه آفرینش

زهى مجموعه خُلق و مروّت *** که فهرستش بود مهر نبوّت

شکسته طاق کسرى از ظهورش *** نشسته آتش گبران۲۵ ز نورش

نبودش سایه، آن خورشیدْ پایه *** که بود او شمع و، شمعش نیست سایه

از آن آدم مَلک را گشت مسجود *** که نور او چو شمعش بر جبین بود

شب معراج، شمعِ قد برافراخت *** بُراقش همچو برقى بر فلک تاخت

ز شمع وصل او، جبریل درماند *** وز او پروانه وش بى بال و پر ماند

در آن دم، عالم و آدم کجا بود *** که نورش شمع بزم کبریا بود؟

چراغش روشن از نور خدا گشت *** وز و روشن چراغ انبیا گشت

به مویى گر نگیرد خلق را دست *** کجا از آتش دوزخ توان رست؟

الا اى پرتو شمع تجلّى *** چراغ دیده ارباب معنى

نهان از دیده ها خود کرده تا کى؟ *** چو نور دیده ها، در پرده تا کى؟

مکن در پرده همچون شمع مسکن *** برون آ، تا شود آفاق روشن

چو روشن شد ز نورت چشم انجم *** چرا چون برق گشتى از نظر گم؟

تو شمع بزمگاه لامکانى *** درین فانوسِ سبز۲۶ آخر چه مانى؟

چو شمه از نور خود آتش برانگیز *** بسوز این تیرهْ فانوس۲۷ و فرو ریز

چو داد اوّلْ زمان، نور تو پرتو *** تو خود هم مهدىِ(عج) آخرْ زمان شو

سوار عرصه دین، همگنان کن *** چو شمعش، ذوالفقار آتش فشان کن

عدم کن ظلمت کفر، از ره دین *** به برق تیغ خونْ ریز شه دین۲۸

* * *

احمد مُرسَل، گل این کِشته زار *** دشمن او در ره دین گشته زار۲۹

گلبن دین، بلبل معنى سُراى *** ساخته در گلشن اعلى، سَراى …

هر سرِ مویش شب و شب هاى قدر *** بر زده او بر سرِ خور، پاى قدر

زین شبِ مو، رشته جان کوته است *** روز امید و شب آن، کوته است

مست وى از ساغر جان، باده خوار *** خصم وى از خار غم، افتاده خوار …

اى شده در خانه جان منزلت *** خانه جان یافته زان، منزلت۳۰

اى شده مهر رخ تو، زین چرخ۳۱ *** چرخ از آن، آمده در عین۳۲ چرخ

مهر تو، ارزنده بیعت بود *** یوسف آن بنده بیعت۳۳، بود

چشمه خود، طلعت رخشان تو *** یوسفى و صَفْوت رخ، شان تو

روى تو، آیینه خورشیدْ تاب۳۴ *** مى برد از ذرّه نومید، تاب …

(اهلىْ) شیرین سخن از مِدحت است *** طوطى شکّر شکن از مَدحت است۳۵

از ره مَدحت چو شکر خواست او *** دایم از آن، مرغ شکر خاست او

نامه مدحت همه یکسر نوشت *** مدح تو گفت و، غم دل درنوشت۳۶

در کف تو، خامه او یا رسول! *** خود نهد این نامه او یا رسول۳۷؟

هم شه امروزى و، هم شاه دى۳۸ *** بر همه عالم، همه دم شاهدى

قُرب تو گر از ره آلت۳۹ بود *** آلت آن، مدحت آلت بود

هر که بر آلت دهد از جان درود *** کِشته آمرزش و غفران، درود۴۰

رباعیات نبوى(صلى الله علیه وآله)

گر درد دل از غم جیب است مرا *** غم نیست، که هم غمش طبیب است مرا

از فخر جهانیان مرا عار بود *** گر «فقر محمّدى۴۱» نصیب است مرا۴۲

* * *

یارب! سگ کوى مُقبلى ساز مرا *** آیینه ز عشق، مُنجلى ساز مرا

اقبال جهان، جوىِ مرا نیست قبول *** مقبول محمّد و علىّ ساز مرا۴۳

* * *

تخمیر نبوّت و ولایت، ازلى است *** زان، نور نبىّ سرشته با نور علىّ است

برهان ولایت است با هر نَبیى *** برهان محمّد و علىّ، آل علىّ است۴۴

* * *

مفتاح درِ گنج جهان، «نادِ علىّ» است *** معراج دل موحّدان، یاد علىّ است۴۵

وقف است امامت دو عالم به نبىّ *** مِن بعدِ۴۶ نبىّ، علىّ و اولاد علىّ است۴۷

* * *

کس سرّ خدا، بى نبىِّ اللّه نیافت *** بى مهر علىّ، هم دل آگاه نیافت

تحقیق بدان که هیچ کس جانب حق *** بى حُبّ محمّد و علىّ، راه نیافت۴۸

* * *

آن بنده حق، لطف ازل شامل اوست *** کاو مهر محمّد و علىّ، حاصل اوست

خوش خاتمتْ کسى۴۹ که چون نقش نگین *** اللّه و محمّد و علىّ در دل اوست۵۰

* * *

خوش وقت شهیدى۵۱ که به خون خفت و برفت *** چون گل، که کفن به خون پذیرفت و برفت

من کشته آن مرده که در راه فنا *** اللّه و محمّد و على گفت و برفت۵۲

* * *

«وَالتّین» به حَسن قسم ز معبود غنى است *** «زیتون» به حسین و، این سخن یافتنى است

از قدر بلند، طور سینا است علىّ *** «هذا البَلدِ الاَمین» رسول مَدنى است۵۳

* * *

احمد سبب وجودِ آدم شده است *** او اوّل کار بود و، خاتم شده است

مقصود خدا، نبوت و بعثت اوست *** او باعث هستى دو عالم شده است۵۴

معمیّات نبوى(صلى الله علیه وآله)

در آغاز بخش «مُعمیّات دیوان اهلى شیرازى» یک قصیده ۱۴ بیتى وجود دارد که به اسامى مقدس چهارده معصوم(علیهم السلام) مزیّن است. ابیاتى که نام مقدس «محمّد» را مى توان از آن ها استخراج کرد، این ابیات است:

دُرج آن دُرِّ دهان شد جان ما، دل خار خورد *** از حسد، کان دُر ز صد لؤلؤى عمّان خوشتر است …

محو شد خون دل آخر در دو چشم از برق وصل *** گر چه از شمع جمالش، دیده گریان خوشتر است …

روز رحمت شد دگرگون، ریخت از دامن چو در *** قطره ها کان هر یک از چشم دُرافشان خوشتر است …

پیش چشم، آن ابرو ارمحرابى آرد بر مدار *** چشم ازو (اهلى)! که این از کفر و ایمان خوشتر است۵۵  …

*    *    *

پی نوشت ها:

۱ ـ کلیات اشعار مولانا اهلى شیرازى، به کوشش حامد ربانى، تهران، کتابخانه سنایى، ۱۳۴۴، ص ۱۳ تا ۱۷٫

۲ ـ همان، ص ۶۲۰ تل ۶۵۰٫

۳ ـ همان، ص ۸۷۲٫

۴ ـ همان، ص ۱۲ و ۱۳٫

۵ ـ در متن آمده: در جواب و سؤال.

۶ ـ کلیات اشعار اهلى شیرازى، ص ۴۲۴ و ۴۲۵٫

۷ ـ اشاره دارد به حدیث نبوى(صلى الله علیه وآله) درباره امیرمؤمنان علىّ(علیه السلام) که فرمود: «لحمک لحمى…»

۸ ـ ثمود: نام قومى که مورد عذاب خدا قرار گرفت.

۹ ـ عاد: نام قومى که خشم خدا بر آنان بارید.

۱۰ ـ رشاد: هدایت، راهنمایى، رشد.

رک: کلیات اشعار اهلى شیرازى، ص ۴۵۲ و ۴۵۳٫

۱۱ ـ دیوان اشعار اهلى شیرازى، ص ۵۱۹ تا ۵۲۳٫

۱۲ ـ بِهِل: واگذار، بسپار.

۱۳ ـ درنیافت: پى نبرد، پیدا نکرد.

۱۴ ـ کلیات اشعار اهلى شیرازى، ص ۵۱۹٫

۱۵ ـ روان: آسان.

۱۶ ـ کلیات اشعار اهلى شیرازى، ص ۴۵۱٫

۱۷ ـ مُشرَح: اسم مفعول از باب اِفعال از مصدر مجرّد شرح: شرح شده، مکشوف.

۱۸ ـ اَنَا اَمْلَح: اشاره دارد به حدیث نبوى(صلى الله علیه وآله) که من از حضرت یوسف(علیه السلام) نمکین ترم.

۱۹ ـ مرغان اولى اجنح: کنایه از جبرئیل و فرشتگان، مرغانى که داراى شهپر لاهوتى اند.

۲۰ ـ خور: مخفف خورشید.

۲۱ ـ منشور: فرمان کتبى.

۲۲ ـ طُغْرا: سرنامه، دیباچه.

۲۳ ـ اشاره دارد به شب معراج حضرت رسول اکرم(صلى الله علیه وآله) و عروج ایشان به جایگاه قرب الهى که حتى جبرئیل اجازه حضور در آن مقام را نداشت.

رک: کلیات اشعار اهلى شیرازى، ص ۴۲۰ و ۴۲۱٫

۲۴ ـ این مثنوى از منظومه شمع و پروانه اهلى شیرازى است، و اهتمام شاعر در به کار بردن لفظ «شمع» در غالب ابیات از این جهت است، و الاّ مى توانست از تشبیهات بهترى استفاده کند.

۲۵ ـ گبران: آتش پرستان.

۲۶ و ۲۷ ـ فانوس سبز و تیرهْ فانوس: کنایه از آسمان پرستاره و بى ستاره.

۲۸ ـ کلیات اشعار اهلى، مثنوى شمع و پروانه، ص ۵۷۳ و ۵۷۴٫

۲۹ ـ این مثنوى از منظومه «سِحر حلال» اهلى نقل شده که علاوه بر رعایت صنعت «تجنیس» داراى دو وزن عروضى است.

۳۰ ـ منزلت: جاه و قدر.

۳۱ ـ زَین چرخ: مایه زینت و پیرایه چرخ.

۳۲ ـ عَین: چشم.

۳۳ ـ بنده بَیعت بود: بنده زر خرید توست.

۳۴ ـ یعنى: روى تو از فرط درخشندگى، خورشید را خجل مى کند و او را از شرمندگى آب مى سازد.

۳۵ ـ از مدحت است: از مدح و ثناى توست.

۳۶ ـ در نوشت: از یاد برد، به دست فراموشى سپرد.

۳۷ ـ یعنى، نامه «اهلى شیرازى» را خود به پیشگاه شما تقدیم کند یا توسط پیک و قاصدى به محضرتان بفرستد؟

۳۸ ـ دِى: دیروز.

۳۹ ـ آلت: وسیله، اسباب.

۴۰ ـ دُرود: دِرو کرد.

رک: کلیات اشعار اهلى شیرازى، مثنوى «سحر حلال»، ص ۶۲۳ و ۶۲۴٫

۴۱ ـ فقر محمدى: اشاره دارد به حدیث نبوى(صلى الله علیه وآله): «اَلفقرُ فَخرى».

۴۲ ـ کلیات اشعار اهلى شیرازى، ص ۶۸۵٫

۴۳ ـ همان.

۴۴ ـ این رباعى به لحاظ قافیه مشکل دارد و از نام مقدس «على» دو بار به عنوان قافیه استفاده شده است، مگر آنکه «علىّ و اولاد علىّ» را دو نام خاص تلقّى کنیم.

۴۵ ـ کلیات اشعار اهلى شیرازى، ص ۷۰۴٫

۴۶ ـ مِن بعد: پس از.

۴۷ ـ کلیات اشعار اهلى شیرازى، ص ۷۰۴٫

۴۸ ـ همان.

۴۹ ـ خوش خاتمت کسى که: عاقبتِ کسى به خیر باد که …

۵۰ ـ کلیات اشعار اهلى شیرازى، ص ۷۰۴٫

۵۱ ـ خوش وقت شهیدى که: چه حال خوشى دارد شهیدى که، سعادتمند است شهیدى که… .

۵۲ ـ کلیات اشعار اهلى شیرازى، ص ۷۰۴٫

۵۳ ـ همان.

۵۴ ـ همان.

۵۵ ـ همان، ص ۷۶۵ و ۷۶۶٫

اشعار نبوی امیر خسرو دهلوی

امیر خسرو دهلوى

امیر خسرو دهلوى (متوفاى ۷۲۵هـ  . ق) به سال ۶۵۱ هـ. ق در شهر پیتالى از توابع دهلى در خانوده اى اشرافى به دنیا آمد و به سال ۷۲۵ هـ  . ق در سن ۷۴ سالگى در شهر دهلى بدرود حیات گفت و در کنار مراد روحانى خود نظام الدین اولیا به خاک سپرده شد.

او چونان شیخ مصلح الدین شیرازى (متوفاى ۶۹۱ هـ  . ق) در نثر و نظم دستى به تمام داشت و در کشور خود از شهرت ادبى والایى برخوردار بود و از همین روى او را سعدى هندوستان نامیده اند.

دیوان امیر خسرو دهلوى داراى پنج قسمت متمایز و جداگانه است:

۱ ـ  تحفه الصِّغَر. ۲ ـ  وسط الحیوه. ۳ ـ  غُرّه الکمال. ۴ ـ بقیّه نقیّه. ۵ ـ  نهایه الکمال.

وى در مدت چهار سال موفق شد که پنج منظومه در استقبال از خمسه نظامى گنجوى بسراید که حاوى هجده هزار بیت اند به اسامى:

۱ ـ مطلع الانوار در استقبال از مخزن الأسرار.

۲ ـ شیرین و خسرو در استقبال از خسرو و شیرین.

۳ ـ مجنون و لیلى در استقبال از لیلى و مجنون.

۴ ـ آیینه اسکندرى در استقبال از اسکندرنامه.

۵ ـ هشت بهشت در استقبال از هفت پیکر.

امیر خسرو علاوه بر پنج منظومه ذکر شده، پنج منظومه دیگر نیز دارد که عناوین آن ها عبارتند از:

۱ ـ قِرانُ السَّعْدَیْن. ۲ ـ نُه سپهر. ۳ ـ مفتاحُ الفتوح. ۴ ـ خضرخان ودولرانى.
۵ ـ تغلق نامه.

وى علاوه بر این آثار منظوم سه اثر منثور دارد که به شیوه اى بس شیوا آن ها را نگاشته است و در میان آثارى از این دست از منزلت والایى برخوردارند۱.

اشعار امیر خسرو دهلوى سرشار از معارف ناب اسلامى اند و برخى از آن ها از نمونه هاى فاخر شعر آیینى به شمار مى روند. وى در شعر نبوى(صلى الله علیه وآله) نیز آثار شیوا و دلنشینى دارد که براى نمونه به نقل برخى از آن ها بسنده مى کنیم:

زهى از جوهر قرآن همهْ پیرایه دینت *** به صحّت، نسخه حبل المتین منشور مشکینت

دو منشور ایزد از دیوان انشا بهر آن داده *** که اَقطاع امیرى در دو عالم کرد تعیینت

ز ظلْمات عدم مى آمدى و، پیش رو آدم *** چراغى بود در دستش هم از نور نخستینت

نبىُّ السّیفى و، یا رب چه آیین ست ذاتت را *** که وجه اللّه را بى شک توان دیدن در آیینت

یداللّه کاوست اندر آستین غیب پوشیده *** فشانده آستین و، ریخته در پاى تحسینت

مَلک با جان و، با روح اللَّه و روح الامین جمله *** بزن یک خنده تا میرند یکْ یک پیش یاسینت

مرا زین نعت، سلطان سخن خواند همى گردون *** زهى سلطان «خسرو» کز دل و جان ست مسکینت

چو در هر بیت، نعت توست جاى سجدهْ مؤمن را *** توان بیت اللَّهش خواندن براى عزّت دینت۲

ترکیب بند نبوى(صلى الله علیه وآله)

(۱)

اى دل و جان مانده خیز، ره سوى جانان طلب *** در نفَس اهل درد، مایه درمان طلب

پرده اعلى ست فقر گر مَلِکى، این گشاى *** لُجّه دریاست عشق گر گهرى، آن طلب

مکتب۳ مردانْت هست، کُنج سلامت گزین *** منطق مرغانْت هست، ملک سلیمان طلب

محنت تاج و سریر گر به قفایت دود *** تو، به گدایان گریز، دولت از ایشان طلب

چند مرادت ز فقر، کشف و کراماتِ خشک۴ *** چون خَضِرَت آشناست، چشمه حیوان طلب

شیر شو۵و صید را در تهِ چنگال کش *** مرد شو۶و خصم را بر سر میدان طلب

هست مراد کسان دولت روز وصال *** آن چه مراد من ست در شب هجران طلب

هر که شبى زنده داشت همدم روح اللّه۷ست *** نان چه ربایى ز خوانْش؟ چاشنى جان طلب

مست شو اى هوشیار، لیک ازین باده نیز *** از قدح مصطفى جرعه احسان طلب

احمد مرسل، کزو چرخْ عُلُوّ۸ یافته *** نامه «تِلکَ الرُّسُل» فضل ازو یافته۹

(۲)

سنت عُشّاق نیست دل به هوس داشتن *** قالب خاکىِّ باد، همره خس داشتن

زندگى مرد چیست؟ خواب نهادن ز سر *** پس چو برون رفت خواب، پاس نفَس داشتن

سنگ فکندن بود در صف مردان، نه عیب۱۰ *** دانه تسبیح را دام هوس داشتن

ترسمت انجام کار، بار سُتوران کند *** بانگ و میان تهى همچو جَرس داشتن

ناصیه طفل راست نَعْلچه گوهرى *** زر، صفت خسروست نعل فَرس داشتن۱۱

مرد نترسد زفقر، شیر نترسد ز زخم *** مذهب عیّار نیست بیم عسس داشتن

همت درویش بس خُلد و مى انگبین *** بند زر آن گه در او شیر مگس داشتن؟!

عذر عروسان بود دعوى مردى و بس *** گاه وَغا۱۲ پیش خصم روى به پس داشتن

گندم آدم مجوى، کز صفت مصطفى ست *** همچو یتیم خلیل طاس عدس داشتن

میم که در احمد ست چون به خرَد بنگرى *** هست به نقش اَحد، خاتم پیغمبرى۱۳

(۳)

هر که به راه وفا خاک تر از خاک نیست *** در صف اهل صفا، عاشق چالاک نیست

بهر چه با غازیان۱۴ پا به رکاب آورد *** آن که سرش بهر تیغ در خم فتراک نیست؟

بر تو که شیداست دهر، هم ز درشتى توست *** راه چو صحرا بود، سیل شَغَب۱۵ ناک نیست

سِبلت۱۶ شیرست خصم، باش کم آزار از آنک *** جز مزه هاى گوزن در خور تریاک نیست

خاک ره عاشقان سرمه چشم ست، لیک *** چون کنم از دست چون؟ دیده من پاک نیست

برشرف نیستى، ره نبَرد دهر خسى *** زان که به بام بهشت زحمت خاشاک نیست

هستى خواجه چه سود زان که چو نگیرد مراد؟ *** گنج به ویرانه۱۷ در، جز خورِش۱۸ خاک نیست

آن چه مقدّر شده ست چون نشود بیش و کم *** گر برسد خرّمیم، ور نرسد باک نیست

حرص به خاکت کشد، شارع۱۹ دین گیر از آنک *** بى روش مصطفى، راه بر افلاک نیست

پرچم آدم۲۰ خطى از رقم دولتش *** «کُنْتُ نَبِیّاً۲۱» طراز بر علَم دولتش۲۲

(۴)

عشق نه جایى ست کش۲۳ بیخبرى را دهند *** اشک نه لعلى ست کان بدگهرى را دهند

تیر چو جانان زند جلوه دلى را کنَند *** تیغ چو سلطان کشد، مژده سرى را دهند

چاشنى درد را سجده شکر آر از آنک۲۴ *** زهر به خوان مِلک نامورى را دهند

درد و بلا زانِ توست، گر دم مردى زنى *** کن به زَنى اعتراف تا دگرى را دهند

باده عشاق چیست؟ خواندن او آب چشم *** واى گر این دور ما، بى جگرى را دهند

دیده، مرا مى دهد شربت اول از آنْک *** چاشنى مى نخست دُردْخورى را دهند

پیش دو بینان مدار۲۵ صورت اسرار عشق *** آه گر این آینه کژْ نظرى را دهند!

چشم من و پاى شرع گر چه که حیف ست از آنْک *** خاک ره مصطفى بى بصرى را دهند

هیچ نخوانده۲۶، ولى خوانده هر دو سراى *** خانه او بى شکم حامل وحى خداى۲۷

(۵)

اى ز دم زندگى، جسم تو جانِ همه *** خلقْ همه گوهرند، سنگِ تو کانِ همه

از ظلُمات عدم راه که بردى۲۸ برون؟ *** گر نشدى۲۹ نور تو شمع روان همه

بر ورق کاف و نون۳۰ از سر کِلکت چکید *** هر چه ز آیات لطف بود نشان همه

تا به فصیحان رسید گوهر لفظ تو، شد *** رخنه دندانه ها۳۱ تیغ زبان همه

تیغ یدُاللَّه تویى با گهر اُقْتُلُوا۳۲ *** زان که تو را بر کشید حق ز میان همه

بر سرِ مَه بر نزد جز تو کسى تیر، از آنک *** نیست ز «نون و قلم» تیر و کمان همه

ما و گناهِ چو کوه هر دم و غمْ نى، که هست *** بر کتَفِ۳۳ نازکت بار گران همه

طُرفه که چون آفتاب سایه ندارى و هست *** از تَف۳۴ خورشید حشر از تو اَمان همه

گر چه به خوانى به لطف، ور چه برانى ز قهر *** ما همه زانِ توییم، اى تو۳۵ از آن همه!

با تو دل کافران گر ز درون راز گفت *** نیست عجب زان که سنگ با تو سخن باز گفت۳۶

(۶)

بر اُمَم۳۷ از عَون۳۸ تو رحمت حق بیش باد *** هست درِ خُلد باز، هفت دَرک۳۹ پیش باد

کور که ابلیس شد، تیر ز کیش۴۰ تو خورد *** سهم۴۱ سعادات ما یا رب از آن کیش باد!

مایه عصیان ما هست ز اندازه بیش *** در حق ما عاصیان، عَون تو زان بیش باد!

باد: به دین تو راست، دیو دلم چون شهاب *** سوخته این شهاب دیوِ بد اندیش باد!

با تو چه زَهره۴۲ مرا لاف محبّت؟ ولى *** دوستى بندگانْت، بر دل من خویش۴۳ باد!

چون سفر افتد مرا در ره تاریک گور *** پرتو دین تو را مشعله۴۴ در پیش باد!

از بد و لَغْو۴۵ و دروغ، کام و لبم هست ریش۴۶ *** نام تو اَم بر زبان، مرهم این ریش باد!

نوشِ ثنایت مرا کرد زبان پیش گل *** شهد شهادت مدام بر سر این پیش باد!

نَعْت تو گنجینه اى ست نقد دو عالم در او *** طعمه زان۴۷ تا ابد خسروِ درویش باد!

گم شده ام در تو، خواست۴۸ راه یقین مى کنم *** ره سوى قرآن و بس، ختم برین مى کنم۴۹

*    *    *

براى آشنایى بیشتر با شرح احوال و آثار این سخنور بزرگ مى توانید به این منابع مراجعه کنید:

دیوان کامل امیر خسرو دهلوى; تاریخ ادبیات دکتر رضازاده شفق، ص ۱۳۷; تاریخ ادبیات هرمان اته، ص ۷۷; از سعدى تا جامى، ص ۱۵۲; طرایق الحقایق، ج ۲، ص ۶۵; قاموس الاعلام، ج ۳، ص ۲۰۴۵; بهارستان جامى، ص ۱۱۸; نفحات الانس، ص ۶۰۹; مجالس النفائس، ص ۳۵۶; تذکره میخانه ملا عبدالنبى فخر الزمان قزوینى، ص ۵۷; ریحانه الادب، ج ۱، ص ۱۱۰; تذکره دولتشاه سمرقندى، ص ۲۶۵; تذکره آتشکده آذر، ص ۳۵۵; تذکره هفت اقلیم رازى، ج ۱، ص ۳۵۸; مجمع الفصحا، ج ۲، ص ۳۶۸; ریاض العارفین، ص ۱۰۲; دویست سخنور، نظمى تبریزى، ص ۸۸ تا ۹۰٫

*    *    *

پی نوشت ها:

۱ ـ دویست سخنور، نظمى تبریزى، ص ۸۸ تا ۹۰٫

۲ ـ دیوان کامل امیرخسرو دهلوى، به تصحیح سعید نفیسى، به اهتمام م.درویش، تهران، سازمان انتشارات جاویدان، چاپ دوم، ۱۳۶۱، ص ۵۸۰٫

۳ ـ در متن دیوان امیرخسرو، به جاى این کلمه واژه «مکته» آمده که مفهومى نداشت، تصحیح قیاسى شد.

۴ ـ در متن دیوان، کشف کرامات خشک آمده بدون واو عاطفه.

۵ ـ در متن دیوان، شیر شود آمده که معنا سازگار نیست، تصحیح قیاسى شد.

۶ ـ در متن دیوان، مرد بود آمده، که تصحیح قیاسى شد.

۷ ـ روحُ الله: مرادْ حضرت عیسى مسیح(علیه السلام) است.

۸ ـ عُلُوّ: برترى.

۹ ـ دیوان کامل امیر خسرو دهلوى، ص ۶۰۰ و ۶۰۱٫

۱۰ ـ در متن، بدون حروف «نه» آمده که هم مخلّ وزن شعر است و هم مخلّ معنى، تصحیح قیاسى شد.

۱۱ ـ این بیت معناى روشنى ندارد.

۱۲ ـ وَغا: جنگ، پیکار، در متن دیوان «دَغا» آمده که تصحیح قیاسى شد.

۱۳ ـ یوان کامل امیرخسرو دهلوى، ص ۶۰۱ .

۱۴ ـ غازیان: جنگجویان.

۱۵ ـ شَغَب: فتنه انگیزى، شور و غوغا به پا کردن، خطر ساز.

۱۶ ـ در متن دیوان «سلبست» آمده که مُخلّ وزن و معنى است. تصحیح قیاسى شد.

۱۷ ـ به ویرانه در: در ویرانه.

۱۸ ـ خورِش: طعمه، لقمه، غذا.

۱۹ ـ شارع: خیابان، راه، مسیر.

۲۰ ـ در متن دیوان، «علم» آمده که با توجه به مفهوم مصراع دوم تصحیح قیاسى شد.

۲۱ ـ اشاره به این حدیث نبوى دارد که: من پیامبر بودم در حالى که هنوز آدم در میان آب و گل بود.

۲۲ ـ دیوان کامل امیرخسرو دهلوى، ص ۶۰۱ و ۶۰۲٫

۲۳ ـ کِش: که او را، که آن را.

۲۴ ـ از آنْک: مخفّف از آنکه.

۲۵ ـ در متن دیوان، «نداد» آمده که تصحیح قیاسى شد. اگر «نداد» را به معناى نشان نداد بگیریم نیازى به این تصحیح نیست.

۲۶ ـ اشاره به آن که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) اُمّى و درس نخوانده بوده است.

۲۷ ـ یعنى گر چه به ظاهر آثار بارورى در خانه او نیست ولى حامل وحى خداست، دیوان کامل امیر خسور دهلوى، ص ۶۰۲٫

۲۸ ـ راه که بردى: چه کسى راه مى برد؟

۲۹ ـ گر نشدى: اگر نمى شد.

۳۰ ـ کاف و نون: اشاره دارد به کلمه «کن».

۳۱ ـ در متن دیوان، «زندان ها» آمده که مناسب به نظر نمى رسید، تصحیح قیاسى شد.

۳۲ ـ در متن دیوان، «یاگهراً اقتلوا» آمده که قطعاً اشتباه چاپى است، لذا تصحیح قیاسى شد.

۳۳ ـ کَتِفْ: کِتْفْ، شانه، در این جا به لحاظ ضرورت شعرى باید به فتحه حرف اول و کسره حرف دوم تلفظ شود.

۳۴ ـ تَف: حرارت.

۳۵ ـ در متن دیوان «این تو» آمده که تصحیح قیاسى شد.

۳۶ ـ اشاره دارد به تهلیل سنگ ریزه در کف حضرت رسول اکرم(صلى الله علیه وآله). دیوان کامل امیرخسرو دهلوى، ص ۶۰۲٫

۳۷ ـ اُمَم: امت ها.

۳۸ ـ عَون: کمک، یارى.

۳۹ ـ هفت درَک: هفت مرحله دوزخ.

۴۰ ـ کیش: تیردان، جعبه تیر.

۴۱ ـ سهم: تیر.

۴۲ ـ زَهره: یارا، جرئت.

۴۳ ـ خویش: آشنا.

۴۴ ـ مَشعله: مشعل.

۴۵ ـ لَغْو: کارهاى بیهوده.

۴۶ ـ ریش: زخم.

۴۷ ـ طعمه زان: معناى چندان مناسبى در اینجا ندارد. طعمه آن مناسب تر است.

۴۸ ـ خواست: درخواست، تمنّا.

۴۹ ـ دیوان کامل امیرخسرو دهلوى، ص ۶۰۲ و ۶۰۳٫

مدح اهل بیت (ع)در سروده های ابن یمین

ابن يمين

 اميرمحمود ابن يمين فريومَدى (متوفاى 769 هـ  . ق) از شعراى نامدار و مطرح سده هشتم هجرى است. پدرش امير يمين الدين فريومدى معروف به «طغرى» از علما و شعراى مشهور در روزگار سلطان محمّد خدابنده است و از معدود آثارى كه از وى باقى مانده، پيداست كه در شعر و ادب دستى به تمام داشته است.

وى اين رباعى را در دورى از فرزندش اميرمحمود سروده و براى او فرستاده است:

«رباعى»

دارم ز عتاب فلك بوقلمون *** وز گردش روزگارِ خسْ پرورِ دون

چشمى چو كناره صراحى، همه اشك *** جانى چو ميانه پياله، همه خون

و اميرمحمود ابن يمين در پاسخ رباعى پدر، اين رباعى را سروده و براى او مى فرستد:

«رباعى»

دارم ز جفاى فلك آينهْ گون *** پر آهْ دلى، كه سنگ ازو گردد خون

روزى به هزار غم به شب مى آرم *** تا خود به شب از پرده چه آرد بيرون1؟!

از مقايسه اين دو رباعى مى توان به اين نتيجه رسيد كه رباعى پدر به جهاتى رنگين تر از رباعى فرزند است، خصوصاً بيت دوم آن از لطافت و ظرافت خاصى برخوردار مى باشد.

از پدرِ اين شاعر تواناى فريومدى ـ امير يمين الدين ـ آثار قلمى بسيارى بر جاى مانده كه انشاء طغرى، چشمه فائز، كليات اشعار طغرى، كنز المعانى، المرآت المفتوحه و مجموعة الغرائب از آن جمله است. وى به سال 724 هـ  . ق در زادگاه خود قصبه فريومَد درگذشت و در همان جا به خاك سپرده شد.2

فريومد در حال حاضر از توابع جوين به شمار مى رود. مرحوم محمّدعلى مدرس مؤلّف ريحانة الادب در شرح حال طغرى، از قصبه فريومد به عنوان قطعه اى از تركستان نام برده است، و برخى مورخان از آن با عنوان فَرومَد و فَريوَند نيز ياد كرده اند. ابن يمين از ستايش گران سربداران (738 ـ 783هـ  . ق) بوده و اميران آنان را ستوده است.3

از اشعار وى برمى آيد كه بيش از هشتاد سال زندگى كرده، و در ديوان اشعار او قصايدى در ستايش طغاتيمور، علاءالدين محمّد، ساتلمش بيك، توكال قتلنع، على كاون برادر طغاتيمور و سربداران ديده مى شود4.

ابن يمين مذهب شيعه داشته و از اشعار آيينى او مى توان به ارادت قلبى اش به خاندان نبوت پى برد. او در انواع قالب هاى شعرى خصوصاً قطعه آثار فاخر و جالبى دارد. وى مانند بعضى از سخنوران، مقام و منزلت ادبى خويش را ستوده و گاهى شعر خود را تالىْ تِلو وحى معرفى كرده است! اين تفاخرهاى ادبى در تاريخ كهن شعر پارسى سابقه اى ديرينه دارد و شايد شادروان دكتر حميدى شيرازى آخرين حلقه اين زنجيره در روزگار ما به شمار مى رفت. به اين رباعى توجه كنيد:

كس همچو من ار گهر توانستى سُفت *** بر اوج فلك به ناز5 مى بودى جفت

گر حرمت مصطفى نبودى مانع *** گفتار مرا وحى توانستى گفت6!!

از اشعار نبوى(صلى الله عليه وآله) اوست:

«قطعه»

از مال مهترى نبود، كسب فضل كن *** كان كس كه فاضل است به گيتى مسوَّد است7

گر جهل با غناست همه عار آن كس است *** با فقر ساختيم كه فخر محمَّد است

باز آمدم از آنچه هوى بود رهنماش *** عقلم نمود راه كه اين عودِ احمد است

چون با قضا مرام موافق نهاده اند *** زندان، مرا مقابل صرح مُمَرَّد8 است9

قصيده نبوى(صلى الله عليه وآله)

موسم پيرى رسيد اى دل! جوانى ترك گير *** زان كه نالايق بود كار جوان از مرد پير

هر چه آن در تيرگى شام دستت مى دهد *** مى نشايد كرد، چون روشن شود صبح منير …

اى دل از چاه ضلالت گر خلاصى بايدت *** عروه وثقاى شرع احمد مختار گير

تاجْ بخش انبيا، كاندر شب معراج قدس *** برگذشت از عرش و كرسى، زد فراز آن سرير10

آن سپهر شفْقت و رحمت كه مهرش تافته ست *** بر وَضيع11 و بر شريف و بر صغير و بر كبير …

سايه او كس نديدى، زان كه بودى نور پاك *** سايهْ ظلمانى بود، باشد مُحال از مستنير

گوش او در خواب و بيدارى و، چشم از پيش و پس *** بود بر سمع و بصر قادر، به فرمان قدير …

يك زمان كز مُتَّكا مهر نبوّت وا گرفت *** چوب خشك مسجد آمد از تأسّف در نفير12

ز اطلس گردون به بالاى رفيع قدر او *** كِسوتى مى دوخت خياط ازل، آمد قصير13

در جهان زاهل فصاحت چون كتابش سوره اى *** كس نياورد ارچه بعضى بود بعضى را ظهير

نَسخ آياتش به دينِ غير او ناممكن است *** زان كه نى بهتر از آن باشد، نه نيز آن را نظير …

تا زبانم مى سرايد نعت آن صاحبْ كمال *** از اثيرم14 گرمْ روتر گشت در فكرت، ضمير

گرچه نعتش را چو آرد بر زبان (ابن يمين) *** با زبانى پُر زِه افتد در كمان از غصّه تير

مى شود در وصف او حيران به لكنت اين زبان *** گر همه منشى ديوان فلك باشد دبير

ور درختان باشد او را كلك و، درياها مداد *** ور پى انشا ز اوراق فلك سازد حرير

پس كند تحرير وصف ذات پاكش، تا به حشر *** در خيالم نيست كآرد در قلم عُشرِ عَشير15

يا رسول اللَّه! اگر چه مجرمم، تايب شدم *** دستگيرى كن مرا، در روز سرِّ مُستتير

نيستم نوميد، اگر چه مُسرِفم16، زيرا كه هست *** آيه «لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحمَة اللَّه17» دلپذير

در طريق اهل عرفان، نااميدى شرط نيست *** مصطفى گر چه «نذير» آمد، هم او باشد «بشير»18

*     *     *

ابن يمين در سرآغاز مثنوى «انوشيروان و موبدان» ضمن ستايش حضرت بارى از پيامبر عظيم الشأن اسلام(صلى الله عليه وآله) ياد مى كند و به منقبت از او مى پذيرد:

به نام خدايى كه هستى ازوست *** زبر دستى و زير دستى ازوست

فروزنده شمع كيوان و هور19 *** رساننده روزى مار و مور

نگارنده چهره ماه و مهر *** برآرنده سقف گردانْ سپهر

وزان پس، درودى كه جان پرورد *** به كردار دانش، روان پرورد

از آن كس كه جان ها به فرمان اوست *** بِدان كس كه «لولاك20» در شان اوست

محمّد، رسولى كه يزدان پاك *** به مِهروى آراست اين تخت خاك

رسولى كه از فرّه ايزدى *** نپويد به جز بر ره بِخْردى

درود فراوان ز يزدان پاك *** بر آن نازنينْ پيكر تابناك

پس آن گه بِدان ها كه جان باختند *** سرِ داد و دين را بر افراختند

نخستين بر اولاد و اعقاب او *** وزان پس بر اصحاب و احباب او

كه بودند هر يك به فرهنگ و راى *** جهان را به نويى21 يكى كدخداى

گذشتند و، زان هر يكى يادگار *** سخن ماند چون گوهر شاهوار22

*     *     *

ابن يمين در اين قصيده اندرزآميز خود، به مناسبت از وجود نازنين رسول گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله) ياد كرده است:

اَلوداع اى دل! كه ما زين جا سفر خواهيم كرد *** منزل اصلى خود، جاى دگر خواهيم كرد

هست دنيا در حقيقت رود عقبى را، پلى *** ما مسافر، بى گمان زين پل گذر خواهيم كرد

تا به كى در چار ميخ طبع خود بينيم رنج *** نفْس را، زين چار ميخ غم به در خواهيم كرد

ما به اِكراهيم چون يوسف درين زندان اسير *** مصر عزّت را عزيز آسا، مَقَر خواهيم كرد…

ما ازين جا شاد و خرم مى رويم، از بهر آنك *** منزل اندر بقعه اى زين خوبتر خواهيم كرد

گوهريم، خواهيم گشتن شبچراغ عالمى *** چون تن اندر خاك پنهان همچو زر خواهيم كرد

گر كلاه عمر بِرْ بايد قضا، از سر چه باك؟ *** با فلك چون دست همت در كمر خواهيم كرد

هر كرا عزم تماشاى رياض قدس هست *** گو مهيّا شود كه ما ناگه سفر خواهيم كرد

مى رويم آن جا كه حق يابيم چون (ابن يمين) *** عمر تا كى در سر بوك23 و مگر خواهيم كرد؟

قطع كرديم از همه عالم، كنون آرامگاه *** در جناب حضرت خيرالبشر خواهيم كرد

رهبر اولاد آدم، مصطفى كز پيرويْش *** تارك افلاكيان را، پىْ سپر خواهيم كرد

پيروى كرديم شرعِ مصطفى را تا كنون *** شكر ايزد كاندرين، عمرى به سر خواهيم كرد24

*     *     *

ابن يمين در اين دو قصيده علوى و رضوى نيز، ارادت قلبى خود را نسبت به حضرت رسول اكرم(صلى الله عليه وآله)به تصوير كشيده است:

برگزيده اى از يك قصيده علوى

نورى كه هست مَطلع آن «هَل اَتى» علىّ ست *** خلوت نشين صومعه اِصطفا، علىّ است

مهر سپهر حكمت و، جانِ جهان فضل *** فهرست كارنامه اهل صفا، علىّ است…

آمد ز حق ندا به نبىّ در مَضيق حَرب25 *** كان كس كه بركند درِ خيبر ز جا، علىّ است

گر بود مستحق ز سَلَف26 يك وجود، كاو *** باشد به حق وصى ز پى مصطفى، علىّ است…

علم نبىّ همى طلبى، از علىّ طلب *** كاو هست شهر علم، درْ آن شهر را، علىّ است…

ما، عَمرو و زيد را نشناسيم در جهان *** ما را بس اين شناخت كه مولاى ما، علىّ است…

از هر عطيّه كابن يمين را خداى داد *** فاضل ترينْش: دوستى مرتضى علىّ است27

«برگزيده اى از يك قصيده رضوى»

گوهر افشان كن ز جان اى دل كه مى دانى چه جاست؟ *** مَهبط نور الهى، روضه پاك رضاست

دُرّ درياى فتوّت، گوهركان كرم *** آنكه شرح جود آباءِ كرامش «هَل اَتى» ست

ظلمت و نور جهان، عكسى ز موى و روى اوست *** موى او «وَاللَّيل اِذا يَغْشى» و رويش «وَالضُّحى» ست

قبّه گردون ندارد قدر خاك درگهش *** يا رب اين فردوس اَعلى يا مقام كبريا ست؟

حاسد ار نشناسدش كز روى رفعت كيست او *** پادشاه اتقيا و ازكيا و اصفيا ست

قُرّةُ العَين نبىّ، فرزند دلبند وصى *** مظهر ألطاف ايزد، فخر اصحاب عباست

مقتداى شرق و غرب و، پيشواى بَرّ و بحر *** خود چنين باشد كسى كاو نور پاك مصطفى ست …

وارث شاهى، كه از تشريف خاص مصطفى *** كسْوَت «مَن كُنْتُ مولاهُ» به قدِّ اوست رست …

اى جنابت قبله حاجات ارباب نياز *** حاجتى كاين جا رود معروض، بى شُبْهت رواست

حاجت (ابن يمين) را هم روا كن بهر آنك *** حاجت خلقان روا كردن ز اخلاق شماست28

ابن يمين قصيده شيواى ديگرى دارد در منقبت خاتم الانبياء و علىِّ مرتضى و امامان هدى(عليهم السلام) كه با نقل چند بيت از آن، حسن ختام شرح احوال و آثار او را رقم مى زنيم:

مظهر نور نخستين، ذات پاك مصطفى ست *** كاو به رتبت اولين و آخرين انبياست

آن كه هستى بر طفيلش حاصل است افلاك را *** وين نه من تنها همى گويم، بدين گويا خداست

در صفات ذات پاكش زحمت اِطناب نيست *** گفته شد اوصاف او يك سر چو گفتى مصطفى ست

چون نبىّ بگذشت، امت را امامى واجب است *** وين نه كارى مختصر باشد، مراين را شرط ها ست

حكمت است و عصمت است و بخشش و مردانگى *** كژ نشين وراست مى گو تا ز ياران اين كراست؟

اين صفات و، زين هزاران بيش و عصمت بر سرى *** با وصىّ مصطفى، يعنى: علىِّ المرتضى ست

جز علىِّ مرتضى، در بارگاه مصطفى *** هيچ كس ديگر به دعوىِّ «سَلُونى» بر نخاست

مصطفى و جمله يارانش مسلّم داشتند *** اين چنين دعوى چو دانستند كان رمز از كجاست؟

حجّت اثبات علمش «لوكُشِف» باشد تمام *** از فتوّت خود چه گويم؟ قايل آن «هَل اَتى» ست

او به استحقاق امام است و به نصِّ مصطفى *** بر سر اين موجب نص نيز، حكم «اِنّما» ست

با چنين فاضل، ز مفضولى تراشيدن امام *** گر صواب آيد تو را، بارى به نزد من خطاست

چون گذشت از مرتضى، اولاد او را دان امام *** اولين زايشان: حسن وان گه: شهيد كربلاست

بعد او سجّاد و، آن گه باقر و صادق بود *** بعد از و موسى نَجِىِّ اللّه و، بعد از وى رضاست

چون گذشتى زاو، تقىّ را دان امام آن گه نقىّ *** پس امام عسكرى، كاهْلِ هُدى را پيشواست

بعد از و، صاحبْ زمان كز سال هاى دير باز *** ديده ها در انتظار روى آن فرّخْ لقاست

چون كند نور حضور او جهان را با صفا *** هر كژى كاندر جهان باشد، شود يك باره راست …

بر اميدِ آن كه روز حشر ازين شاهان يكى *** گويد: اين (ابن يمين) از بندگان خاص ماست

اين عنايت بس بود (ابن يمين) را بهر آنك *** هر كه باشد بنده شان، در هر دو دنيا پادشاست29

*     *     *

براى اطلاع بيشتر از شرح احوال و آثار او مى توانيد به اين منابع مراجعه كنيد:

مقدمه ديوان اشعار ابن يمين، به اهتمام حسينعلى باستانى راد، مقدمه، ص الف تا نز; تاريخ ادبيات دكتر رضازاده شفق، ص 144; از سعدى تا جامى، ص 206، 236، 291، 292، 297; تذكره دولتشاه سمرقندى، ص 309; تذكره رياض العارفين، ص 271; تذكره مجمع الفصحا، ج 4، ص 1; دويست سخنور، نظمى تبريزى، ص 6 تا 8.

*    *    *

پی نوشت ها:

1 ـ ديوان اشعار ابن يمين فَريومَدى، به تصحيح حسنعلى باستانى راد، تهران، انتشارات سنايى، سال 1344، مقدمه، ص يا.

2 ـ همان، ص يب.

3 ـ همان.

4 ـ همان، ص كو.

5 ـ همان، ص 652.

6 ـ در متن «زناز» آمده، تصحيح قياسى شد.

7 ـ يعنى: نام انسان فاضل در روزگار ثبت است و از ياد نمى رود.

8 ـ صَرح مُمَرَّد: عمارت باشكوه، كاخ بلندپايه.

9 ـ ديوان اشعار ابن يمين، ص 332.

10 ـ سَرير: تخت، مسند.

11 ـ وَضيع: بينوا، گدا، نيازمند.

12 ـ اشاره دارد به ستون چوبى مسجد رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بنام ستون «حنّانه» كه از فراق آن حضرت ناله مى زد.

13 ـ قَصير: كوتاه.

14 ـ اثير: جِرم فلكى، كره آسمانى، جوهره ماورايى.

15 ـ عُشر عشير: يك قسمت از ده قسمت.

16 ـ مُسْرِف: زيانكار، اسراف كننده.

17 ـ يعنى: از آمرزش خداوند نا اميد نباشيد. (قرآن كريم).

18 ـ ديوان اشعار ابن يمين، ص 100 و 101.

19 ـ هور: خورشيد.

20 ـ اشاره دارد به حديث قدسى: لولاكَ لَما خَلَقتُ الاَفلاك.

21 ـ به نُويى: به تازگى.

22 ـ ديوان اشعار ابن يمين، ص 594.

23 ـ بوك: شايد، اگر، كاش.

24 ـ ديوان اشعار ابن يمين، ص 43 و 44.

25 ـ در مَضيق حَرب: در تنگناى جنگ، در گير و دار پيكار.

26 ـ سَلَف: درگذشته، جمع آن اسلاف، رفتگان، گذشتگان.

27 ـ ديوان اشعار ابن يمين، ص 39 و 40.

28 ـ همان.

29 ـ همان، ص 38 و 39.

مدح رسول الله در سروده های ابوالحسن فراهانی

ابوالحسن فراهانى

سیّد ابوالحسن حسینى فراهانى (متوفاى ۱۰۲۸ هـ  . ق به بعد) از دانشمندان بنام علوم عقلى و نقلى و کلامى و ادبى در نیمه اول سده یازدهم هجرى است و «شرح مشکلات دیوان انورى» از تألیفات ارزشمند آن حکیم سخنور است که به اهتمام استاد مدرس رضوى پس از تنقیح و تصحیح توسط انتشارات دانشگاه تهران چاپ و منتشر شده است۱.

وى از سادات حسینى فراهان بوده و در تدریس شرح تجرید و متون حکمى و کلامى و فلسفى دستى به تمام داشته و در سرودن شعر نیز از طبع روان و وقّادى برخوردار بوده و در نقد شعر هم سرآمد همگنان در روزگار خود به شمار مى آمده است. وى در سنین جوانى به خاطر تنگى معیشت ناگزیر از ترک وطن مى شود و در سر راه خود به اصفهان مدتى در قریه نصرآباد توقف مى کند و در آنجا با میرزا حسینعلى خالوىِ مؤلّف تذکره نصرآبادى آشنا مى شود و اقامت وى در آن دیار حدود دو سال به درازا مى انجامد و فرزندان میرزا حسینعلى از این فرصت استفاده کرده و نزد او شرح تجرید و بعضى از متون مورد علاقه خود را فرا مى گیرند۲.

هنگامى که امام قلى خان فرزند اللّه وردى خان در سال ۱۰۲۱ هـ  . ق به فرمان شاه عباس اول به حکوما فارس منصوب مى گردد، به خاطر آشنایى و محبتى که به ابوالحسن فراهانى داشته، او را نیز به همراه ملازمان خود به شیراز مى برد و پس از چند سال اقامت در آن شهر، به خاطر سوءظنّى که در اثر سعایت بدخواهان به آن سخنور بنام پیدا مى کند، به قتل او فرمان مى دهد ولى دیرى نمى گذد که امام قلى خان و تمامى افراد خانواده او به دستور شاه صفى در سال ۱۰۴۸ هـ  . ق به تیغ انتقام سپرده مى شوند۳! و این بیت زبان حال اهالى آن دیار مى گردد:

دیدى که خون ناحق پروانه، شمع را *** چندان امان نداد که شب را سحر کند!

وى برادرى به نام میرابوالکرم فراهانى داشته که او نیز از طبع شعر برخوردار بوده و در عهد شاه سلیمان صفوى مى زیسته است. بنا به نوشته نصرآبادى، وى تا سال ۱۰۲۸ هـ  . ق در قید حیات بوده و در خدمت امام قلى خان ـ حاکم فارس ـ به سر مى برده است:

 امام قلى خان (پس از منصوب شدن به حکومت خطّه فارسمیرابوالحسن را به خدمت خود طلبیده، داخل ممدوحان خود گردانید، و از غایت توجّهى که به او داشت، حلّ و عقد امور مُلکى را در قبضه اقتدار او نهاد. الحال که سنه ثمان عشرین وألف (۱۰۲۸) است، در بندگى صاحب مهربان خود از کثرت خدمات پسندیده تقرّب به معراج رسانده و طریق سلوک را به مرتبه اى نیکو پیش گرفته که ساکنان آن دیار از صغار و کبار، اکثر از وى راضى و شاکرند … عدد ابیات آن یگانه زمان به چهار هزار رسیده۴ …[

این حکیم و سخنور عالى قدر داراى قصاید فاخر آیینى در منقبت حضرات معصومین(علیهما السلام) است و ما چکامه نبوى(صلى الله علیه وآله) او را براى ثبت در این اثر برگزیده ایم.

چکامه نبوى(صلى الله علیه وآله)

شد چنان گرم جهان ز آمدن تابستان *** که رسد عاشق از گرمى معشوق به جان

راست چون دانه که بر تابه گرم اندازى *** بر جهد هر دم از روى زمین، کوه گران!

گر کسى نسبت خورشید به معشوق کند *** همه عمر شود عاشق او سرگردان۵

تا برون آید کانون هوا گرمىِ خور *** شعله را، روى سیه گردد مانند دُخان …

گرمى مِهر رسیده ست به حدّى کاکنون *** مى کند حربا چون شبْ پره زاو رخْ پنهان! …

خلق را اکنون خاصیت ماه ست درست *** که ز نزدیکى خورشید رسدْشان نقصان

زنده ز آنند خلایق که ز گرمىّ هوا *** ملَکُ الموت نیاید ز پى بردن جان! …

نیست ممکن که نسوزد کسى از گرمىِ خور *** گر رود بر فلک هفتم همچون کیوان …

من ندانم که عناصر همه آتش شده اند؟ *** یا گرفتند خودْ آن باقى ازین فصل کران؟

نه خطا کردم کز عدل شهنشاه رسل *** با همهْ ضدّى یک رنگ شد ستند ارکان

احمد مرسل، سلطان عرب، شاه عجم *** شافع محشر، ابوالقاسم، امین یزدان

آن که گر نسبت رایش به مه و مهر کنند *** همچنان ست که گویند یقین ست گمان!

ذاتِ مستغنى او، دست نفرسود به خط *** خط، سیه پوش از آن رو شده چون ماتمیان۶

همه دانند که مقصود دو عالم او بود *** گر مقدَّم شده باشند به صورت چه زیان؟!

بین که در برهان هستند مقدّم طرفین *** با وجودى که نتیجه غرَض۷ست از برهان

خیمه جایى زده در خطّه امکان کزوى *** تا به سر حدّ وجوب ست به قدر دو کمان

رتبه جاه تو اى از همهْ عالم برتر! *** هست چون کُنه خدا از نظر عقل نهان

بر تو مى نازد فردوس برین پیوسته *** آرى آرى به مَکین باشد خوبى مکان۸

چه عجب گر تو ز جبریل شدى مَحرم تر *** کى به مطلوب رسد قاصد پیغام رسان؟ …

جاهلى گر نکند گوش به امرت چه شود؟ *** بد به خود مى کند از سجده نکردن شیطان

هر کجا قدر۹ تو افکند بساط عظمت *** فکر بیچاره سودا زده بر چید۱۰ دکان

خواستم نعل بُراق تو بگویم مه را *** خرَدم گفت: مشو مرتکب این هذیان

کان گذر مى کند از چرخ به یکدم چو خیال *** وین به یک ماه کند طوف۱۱ فلک را جولان

شب معراج فلک دیدش و تا حشر بر او *** انجم و ماه نو انگشت بسودى۱۲ دندان

طبع چون خواهد تا سرعت سیرش گوید *** بر ورق بى مدد۱۳ دوست شود خامه روان

لاف مدحت نزنم گر چه یقین ست که نیست *** الفى بیش۱۴ تفاوت ز «حَسن»۱۵ تا حسّان

گر چه بر خاک نیفکندى هرگز سایه *** سایه اى بر سرم انداز و ز خَلقم برهان …

هر که سر از خط فرمان تو بر مى دارد *** باد دایم همه گر چرخ بود، سرگردان۱۶

*    *    *

پی نوشت ها:

۱ ـ دیوان ابوالحسن فراهانى، به اهتمام رضا عبداللّهى، تهران، انتشارات طاهرى، چاپ اول، ۱۳۶۳، ص ۳٫

۲ ـ همان، ص ۶٫

۳ ـ همان، ص ۱۰ و ۱۱٫

۴ ـ همان، ص ۸٫

۵ ـ در دیوان او آمده: همه عمر شود عاشق از دور و گردان! تصحیح قیاسى شد.

۶ ـ در دیوان به جاى «ماتمیان» کلمه «مایمتان» آمده بود که تصحیح قیاسى به عمل آمد. به ظنّ قوى اشتباه چاپى باشد.

۷ ـ در دیوان: عرض.

۸ ـ در یوان: امکان.

۹ ـ در دیوان: قد!

۱۰ ـ در دیوان: برچیدن!

۱۱ ـ در دیوان: ضمن!

۱۲ ـ در دیوان: به سوى!

۱۳ ـ در دیوان: بى مد!

۱۴ ـ در دیوان: پیش!

۱۵ ـ «حسن» تخلّص شاعر.

۱۶ ـ دیوان ابوالحسن فراهانى، به اهتمام رضا عبداللّهى، تهران، انتشارات طاهرى، چاپ اول، ۱۳۶۳، ص ۹۰ تا ۹۵٫

زردشت پیامبر فارسی زبانها

 شبهه

شبهه ای از سوی ملی گرایان فارسی زبان و نه زردشتی ها القا شده که به بر طبق آیاتی از قرآن کریم پیامبر هر قومی باید هم زبان آن قوم باشد. در قرآن کریم بر این مطلب این گونه تصریح شده است: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ بِلِسانِ‏ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدي مَنْ يَشاءُ وَ هُوَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ؛ [1] ما هيچ پيامبرى را، جز به زبان قومش، نفرستاديم؛ تا (حقايق را) براى آنها آشكار سازد؛ سپس خدا هر كس را بخواهد (و مستحق بداند) گمراه، و هر كس را بخواهد (و شايسته بداند) هدايت مى ‏كند؛ و او توانا و حكيم است». در آیه دیگر می گوید: «وَ لَقَدْ بَعَثْنَا فىِ كُلّ‏ِ أُمَّۀ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَ اجْتَنِبُواْ الطَّغُوتَ فَمِنْهُم مَّنْ هَدَى اللَّهُ وَ مِنْهُم مَّنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَۀ فَسِيرُواْ فىِ الْأَرْضِ فَانظُرُواْ كَيْفَ كاَنَ عَاقِبَۀ الْمُكَذِّبِينَ؛ [2]ما در هر امتى رسولى برانگيختيم كه: خداى يكتا را بپرستيد؛ و از طاغوت اجتناب كنيد!» خداوند گروهى را هدايت كرد؛ و گروهى ضلالت و گمراهى دامانشان را گرفت؛ پس در روى زمين بگرديد و ببينيد عاقبت تكذيب‏ كنندگان چگونه بود!». با توجه به این آیات پیامبر ایرانی ها زردشت بوده که با زبان فارسی و در میان قوم ایرانی مبعوث شده بود و در عصر حاضر ایرانی ها باسد از زردشت پیروی کنند نه از پیامبر عرب زبان که برای عربها مبعوث شده است.

پاسخ شبهه

در رد این شبهه پاسخ هایی متعددی می توان ارائه داد که در زیر به آنها اشاره می شود:

اولین پاسخ این است که کسی که آیات قرآن کریم را بر خود حجت می داند و با آن بر این مطلب استدلال می کند که هر ملتی باید از پیامبری پیروی کند که همزبان او باشد، بر او لازم است که به تمام آیات قرآن کریم ملتزم باشد. بنابر اين نسبت به اين مسأله بايد مجموع آيات قرآن در نظر گرفته شده و نتيجه گيري شود نه اينكه برخي از آيات را كه موافق پيش فرض ها و تصورات خويش مي بينيم گزينش کرده و بقيه را نا ديده گرفته و بقول قرآن كريم از مصادیق نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْض.[3] باشیم.[4]

قرآن کریم خود با معرفی جهانی بودن دین اسلام این سخن را که فارسی زبانها باید از دین زردشت پیروی کنند باطل اعلام می کند. زیرا با قطع نظر از روایات و احادیث و سیره پیامبر اسلام و خلفای اسلامی آیات متعددی در قرآن، جهانی بودن دین اسلام را به اثبات می رسانند. و با وجود جهانی بودن دین اسلام جایی برای دین زردشت باقی نمی ماند. پس خداوند در قرآن نفرموده است که ایرانیها باید از دین دین زردشت پیروی کنند. ما برای اینکه دین اسلام جهانی است و بر همگان لازم است از آن پیروی کنند به ذکر چند دلیل قرآنی بسنده می کنیم:

 خداوند می‌فرماید:«وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ كَافَّۀ لِلنَّاسِ بَشيراً وَ نَذيراً وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ؛[5]و ما تو را جز براى همۀ مردم نفرستاديم تا (آنها را به پاداش هاى الهى) بشارت دهى و (از عذاب او) بترسانى ولى بيشتر مردم نمى ‏دانند!». علامه در ذیل این آیه می فرماید: مفاد آیه این است که مشركين نمى‏ توانند شريكى براى خدا نشان دهند، در حالى كه ما تو را نفرستاديم مگر بازدارنده جميع مردم، در حالى كه بشير و نذير باشى و اگر براى مشركين خدايانى ديگر بود، ما نمى‏ توانستيم تو را به سوى همه مردم بفرستيم، با اينكه عده‏اى بسيار از ايشان بندگان خدايى ديگرند- و خدا داناتر است.[6]

بنا به گفته خداوند قرآن كريم در باره عصر نزولش و مردم آن عصر نازل نشده كتابى است جهانى و دائمى، مقيد به زمان و مكان خاصى نيست و به قوم يا حادثه خاصى اختصاص ندارد، هم چنان كه در آن آمده: «إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ»[7] و نيز فرموده:«تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى‏ عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً»[8] [9]

افزون بر این ها  آیات: «اِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ[10]  وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ ديناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَۀ مِنَ الْخاسِرينَ»[11] به صراحت این سخن را که به دستور قرآن باید ایرانی ها زردشتی شوند باطل اعلام می کند بلکه همگان را به پیروی از دین اسلام دعوت کرده و پیروی از هر دینی دیگری را مایه خسران ابدی می داند.

پس همین آیات کافی در پاسخ این ادعا یا شبهه است؛ زیرا این آیات رسالت پیامبر خاتم را برای همه مردم دنیا اعم از فارسی زبان، عرب زبان، انگلیسی زبان، روسی زبان، اردو و چینی زبان و … ثابت می داند.

در این شبهه به یک سلسله آیاتی تمسک شده که هیچ دلالتی بر این ادعا ندارد زیرا با وجود آیاتی که ذکر شد، نمی‌توان به وسیله هیچ آیه دیگری از قرآن ثابت کرد که در زمان حاضر پیامبر فارسی زبانها زردشت است.

الف) یکی از دلایل این ادعا آیه «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيم».[12] است. معنای این آیه این است که: ما هيچ پيامبرى را، جز به زبان قومش، نفرستاديم تا (حقايق را) براى آنها آشكار سازد سپس خدا هر كس را بخواهد (و مستحق بداند) گمراه، و هر كس را بخواهد (و شايسته بداند) هدايت مى‏ كند و او توانا و حكيم است.

اولا: اینکه خدا فرموده ما هر پیامبری را به زبان قومش مبعوث کرده ایم. این سنت الهی در مورد پیامبرانی است که به سوی قوم خاصی رسالت و ماموریت داشته است. نه پیامبرانی که رسالت آنان با دلائل قطعی، جهانی است و بسوی همه عالمیان مانند رسول اکرم(ص) مبعوث شده است.

ثانیا:  هر پیامبری از نظر نژادی بالاخره وابسته به یک قوم و طایفه­ي خاصی است و بسیار طبیعی است كه زبان و کتاب او مطابق زبان و فرهنگ محیط و طایفه خودش باشد زیرا اگر اين طور نباشد سوال ایجاد شده و قوم او خواهد گفت که چرا او با زبان و فرهنگ بیگانه به سوی ما آمده و برانگیخته شده است؟ همان طور که قرآن کریم به این حقیقت اشاره دارد و می فرماید: و اگر ما قرآن را غير عربى نازل مى‏ كرديم آن وقت عرب ها مى ‏گفتند چرا آياتش جداى از هم نيست و چرا با عرب به زبان غير عربى و يا غير فصيح صحبت مى‏ كند. بگو اين قرآن براى كسانى است كه ايمان بياورند كه اگر عرب باشند و يا غير عرب قرآن براى آنان هدايت و شفاء است و كسانى كه ايمان نمى‏ آورند در حقيقت گوششان دچار سنگينى شده و همين قرآن مايه كورى آنان است و به همين جهت در قيامت از فاصله‏ اى دور ندا مى‏ شوند.[13]

بنابراین: پيامبران در درجه اول با قوم خود، همان ملتى كه از ميان آنها برخاسته‏ اند، تماس داشتند و نخستين شعاع وحى وسيله پيامبران بر آنها مى ‏تابيد، و نخستين ياران و ياوران آنها از ميان آنان برگزيده مى‏ شدند، پس پيامبر بايد به زبان آنها و لغت آنها سخن بگويد، تا حقايق را به روشنى براى آنان آشكار سازد.

ثالثا: آیه شریفه در صدد بیان این نکته است که: خداى تعالى، مساله ارسال رسل و دعوت دينى را بر اساس معجزه و يك امر غير عادى بنا نگذاشته، و چيزى هم از قدرت و اختيارات خود را در اين باره به انبياى خود واگذار نکرده است بلكه ايشان را فرستاده تا به زبان عادى كه با همان زبان در ميان خود گفتگو مى ‏كنند و مقاصد خود را به ديگران مى ‏فهمانند، با قوم خود صحبت كنند و مقاصد وحى را نيز به ايشان برسانند. راه تبلیغ و گسترش ادیان و رسالت پیامبران از همین راه های محاوره و گفتگو با زبان عادی بوده است نه از راه های فوق العاده و غیر طبیعی لذا خدا می‌فرماید ما هر پیامبری را با زبان قومش به سوی آنها فرستادیم تا با آنان به سهولت وروانی سخن کند و مقاصد تبلیغی خویش را بیان کند و انان نیز با سهولت و آسانی درک کنند.[14]

بنابراین از این آیه شریفه به دست نمی آید که حتما مردم باید از پیامبری پیروی کنند که با زبان آنان سخن می گوید تا نتیجه این شود که امروز تنها عربها می توانند از پیامبر اسلام پیروی کند و غیر عربها حق پیروی از آن حضرت را ندارند!

ب) دلیل دوم این ادعا آیه «وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّۀ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَۀ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَۀ الْمُكَذِّبِين.[15] یعنی ما در هر امتى رسولى برانگيختيم كه: «خداى يكتا را بپرستيد و از طاغوت اجتناب كنيد!» خداوند گروهى را هدايت كرد و گروهى ضلالت و گمراهى دامانشان را گرفت پس در روى زمين بگرديد و ببينيد عاقبت تكذيب‏ كنندگان چگونه بود!» و نیز آیه «وَ لِكُلِّ أُمَّۀ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ».[16] بر این ادعا اقامه شده است.

اين گونه آيات به هيچ وجه دلالتي بر این ندارند که هر قومی باید پیامبری با زبان خود داشته باشد تا گفته شود پیامبر فارسی زبانها یا ایرانیها در عصر حاضر زرتشت است و محمد(ص) تنها پیامبر عرب ها است؛ بلكه اين گروه از آيات، فقط مي گويند ما بخاطر اينكه حجت را بر همه مردمان تمام كرده باشيم براي هر قوم و طايفه اي پيامبري فرستاده ايم و به عبارت ديگر؛ هيچ طايفه‌ای را بدون حجت و پيامبر نگذاشته ايم. و اين مي‌تواند به دو صورت بوده باشد. يكي اينكه خدا براي هر مردم و قومي پيامبر اختصاصي فرستاده باشد. كه فقط در محدوده همان قوم انجام رسالت مي كرده است و بيرون از آن محدوده وظيفه‌ای بر عهده او نبوده است؛ چنانكه برخي از پيامبران اين گونه بوده اند مثل حضرت هود پيامبر قوم عاد، و حضرت صالح پيامبر قوم ثمود و…  دوم اينكه يك پيامبری صاحب كتاب و شريعتي را بسوي همه اقوام و مردمان روي زمين فرستاده باشد كه معمولا پيامبران بزرگ و اولوالعزم الهي و به ویژه پيامبر عظيم الشان اسلام اين گونه بوده اند، كه رسالت جهاني و عام داشته اند و رسالت و شريعت آنان محدود به قوم يا سر زمين خاصي نبوده است. در اين صورت نيز مي توان گفت: خدا هيچ قوم و امتي را در روي زمين، بدون پيامبر نگذاشته زيرا همين يك پيامبر براي هدايت و رهبري همه اقوام و ملل آمده است و پيامبر و حجت خدا بر همه عالميان، اقوام و سرزمين ها است اعم از اقوام شرق ياغرب، سياه يا سفيد، عرب يا عجم و… پس در اين صورت نيز مفاد آيه قرآن كريم كه مي فرمايد:َ ولَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّۀ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ. صادق خواهد بود.

چیزی که کاملا این ادعا را ریشه کن می‌کند این است که زبان زردشت فارسی نبوده است. زبان گاتاها، یعنی تنها بخشی از اوستای کنونی که منسوب به زردشت است، زبانی بسیار مغلق و مبهم است. به عبارت دیگر، هر کسی از ظن و گمان خود به ترجمه و تفسیر گاتاها دست می یازد و هرگز کسی نمی‌تواند مدعی شود که منظور اصلی زردشت را فهمیده‌است. نخستین دلیل بر این سخن، آن است که طبیعی است پس از گذشت سه هزار سال، زبانی که فقط در بخش محدودی از خوارزم بدان تکلم می‌شده‌است، از یادها رفته باشد. زینر در پاسخ به‌این سوال که چرا آیین زردشت نتوانست ادامه پیدا کند، می‌نویسد:« زیرا از همان نخستین دوران سرایش گاهان توسط زردشت، سنت زردشتی، زبان اوستا را که پر از راز و رمز زبان پیامبر خویش بود به فراموشی سپرد. یعنی فهم اوستا به ویژه گاهان که سرودۀ خود زردشت بود، از همان ابتدای بِه دینی(دین زردشت)، برای زردشتیان سخت و دشوار شد.»[17]

گذشت زمان و نابودی کامل زبان اوستایی، کار فهم اوستا را حتی برای موبدان دورۀ ساسانی در حدود دو هزار سال پیش دشوار کرده بود: «حتی در زمان ساسانیان، معنای گاهان برای موبدان مزداپرست به درستی قابل فهم نبود».[18]

زردشت به زبان استعاره و رمز شعر سروده‌است، و نه به زبانی ساده و همه فهم. و نیز چون کل ادبیات اوستایی از بین رفته‌است و هیچ چیز دیگری به غیر از اوستا به‌این زبان در دست نیست، دانشمندان نمی‌توانند به راحتی از رمزها و استعاره‌ها، رمزگشایی کنند. و اصولاً زبان گاتاها زبان فارسی نیست بلکه زبانی هندو ایرانی از زیر شاخه‌های زبان سنسکریت باستان است و حتی شبیه زبان فارسی نیست بلکه در گرامر و ریشۀ لغات همانند زبان وداهای آیین هندو است که در آن تمام فعل، فاعل، مفعول و غیر آن، هم زمان صرف می شوند.[19] در واقع زبان سنسکریت که زبان متون مقدس هندوها است از نظر گرامر و ریشۀ واژه‌ها به زبان اوستایی شباهتی بیش از زبان فارسی نسبت به زبان اوستایی دارد.[20]

به‌این ترتیب، مشخص می‌شود که زردشت به زبان قوم ایرانی، یعنی «فارسی» سخنی نگفته است هم چنان، در آن زمان در ایران زبان‌های بسیاری مانند سغدی، ختنی، پارتی، مادی، تات، گزی، عیلامی و مانند آن وجود داشته‌اند که هیچ کدام شباهتی با زبان اوستایی ندارند تا گفته شود زردشت به زبان مردم ایران سخن گفته است.

زبان زردشت، زبان اقلیت کوچکی در حاشیۀ شمال شرقی ایرانیان بود و آن هم در مکانی بسیار دورتر از مرکز ایران. اما پیامبرانی مانند حیقوق نبی، حزقیال نبی، و دانیال نبی در مرکز ایران زندگی می‌کردند و با اینکه ریشۀ عبری داشتند اما زبان فارسی آموخته بودند و به ‌ایرانیان تعلیم می دادند.

افزون بر اینها در گاتاهای زردشت از آمدن پیامبران به نام سوشیانت سخن گفته شده است. محققان گاتا شناس معتقدند زردشت در گاتاها خودش را جزو سوشیانت‌ها و نیز نخستین آنها می‌داند. هم چنین از سوشیانت‌هایی یاد می‌کند که در آینده خواهند آمد و همانند خود زردشت، دعوی دین و نبوت خواهند داشت. پس، زردشت پیروان خود را به پیامبران پس از خود دعوت کرده است.

در یسنای 7 بند 12 زردشت می‌گوید: «… با آن باوري كه هريك از سوشيانتهاي خويشكار اشون را است، من نيز با همان باور و دين مزداپرستم.»  در این یسنا، زردشت باور و آیین خود را در مسئلۀ دین، همانند باور و آیین سوشیانت‌ها می‌داند. نکتۀ عجیب این است که نمی‌گوید سوشیانت‌ها همان باوری را خواهند داشت که من دارم، بلکه برعکس، اظهار می دارد من همان باوری را دارم که آنها خواهد داشت. پس، به نوعی خود را تابع آنان معرفی می‌کند.

زامیاد یشت که بخشی از اوستای متاخر است، در مورد آخرین سوشیانت به یارانی اشاره می‌کند که نیک اندیش، نیک کردار، نیک گفتار و نیک دین اند. سوشیانت با یارانش چنان شکستی بر دروج(روغ) وارد خواهند کرد که اهریمنِ بد کنش، رو در گریز نهد.[21]

هم چنین، در اوستا آمده‌است که هر هزار سال یک سوشیانت باید ظهور کند و چون زمان زندگی زردشت، سالِ هزارِ پیش از میلاد است، پس به گمان بسیار، نخستین سوشیانتِ بعد از زردشت، حضرت عیسی (ع) بوده‌است؛ به ویژه آنکه خود زردشتیان در طول تاریخ خویش، مصداق خاصی برای سوشیانت یا سوشیانت‌ها مشخص نکرده‌اند.

محققی به نام لومل که یکی از بزرگترین مترجمان و شارحان گاتاها بود می گفت زردشت در این عبارات، اشاره به پیامبر (یا پیامبران) بزرگ تری می نماید که انتظار دارد پس از او ظهور کنند تا تلاش های او را که ناتمام مانده بود به ثمر برسانند.[22] مری بویس، استاد معروف مطالعات ایرانی که کتابهای او در حال حاضر معتبرترین منابع مطالعات زردشتی است، این تفسیر لومل را تایید می‌کند. او می‌گوید تفسیر سوشیانت به پیامبر یا پیامبران بعدی، تفسیر درستی است زیرا با سنت و تاریخ آیین زردشت سازگار است. زردشتیان در طول تاریخ خود، در آرزوی پیدا شدن مسیح موعود بوده‌اند. پس، بنا بر تفسیر لومل، زردشت در گاتاها به ظهور پیامبران دیگری به غیر از خودش تصریح کرده‌است. این مطلب ثابت می کند که زردشت برای همیشه تاریخ پیامبر فارسی زبانها نبوده است بلکه از آمدن پیامبران بعد از خود بشارت داده است و پیروان خود را ملزم کرده که پس از زردشت از آنان پیروی کنند.

دلیل عقلی نیز بر رد این شبهه قابل اقامه است. عقل انسان دین الهی را که پیروی از آن مایه هدایت و سعادت دنیوی و اخروی انسان می شود، در یک قوم و در میان کسانی که این دین با زبان آنان نازل شده منحصر نمی داند؛ زیرا این محدودیت و انحصار باعث نقص و عیب آن دین خواهد بود؛ با این توضیح که بنابر این باور، دینی که با پیامبر فارسی زبان از طرف خداوند ارسال شده قابلیت هدایت گری و سعادت آوری غیر فارسی زبانها را ندارد و یا دینی که با پیامبر عرب زبان از طرف خداوند ارسال شده قابلیت هدایت گری و سعادت آوری غیر عرب‌ها را ندارد. بنابراین اگر یک فارسی زبان دین اسلام را بپذیرد بنابر پذیرش این ادعا، اسلام باید او را از خود طرد کند و به او بگوید که چون زبان او فارسی است حق ندارد دین اسلام را بپذیرد! در این هنگام عقل انسان خطاب به دین اسلام خواهد گفت که این چه دینی است که قابلیت هدایت غیر عرب را ندارد و یا اگر دارد نمی گذارد غیر عرب با این دین هدایت شده و به سعادت برسد؟ در هردو صورت هر دینی که چنین برخوردی با دیگران داشته باشد حقانیتش زیر سوال می رود.

از آنچه بیان شد دین حق، قوميت و مليت و نژاد و كشور و امثال اين امور را بر نمي تابد. انسان به حكم عقل بايد از ديني پيروي كند كه مايه سعادت دنيوي و اخروي بشر را تامين مي كند. به عبارت ديگر انسان موظف است از دين حق كه از طرف خداوند براي هدايت انسانها فرستاده شده است پيروي کرده و ملتزم به آموزه هاي اعتقادي و عملي آن گردد هر چند اين دين از آمريكا برخاسته باشد يا از شرق چين و يا از خاك عرب و فارس و يا در هر گوشه ای از دنيا بر پيامبري از آسمان نازل شده باشد؛ زیرا دين يا حق است و يا باطل و انسان عقلا ملزم است كه دين حق را بپذيرد نه هر ديني كه در دنيا موجود باشد و يا از آن ديني پيروي كند كه آبا و اجداد شان از آن پيروي مي كردند.

پی نوشت ها:

[1] . ابراهیم ، 4.

[2] . النحل، 36.

[3] . نساء، 150.

[4] . جعفر سبحاني، مفاهيم القرآن، ج3، ص64، بينا، بيجا، بيتا.

[5] . سبأ، 28.

[6] . محمد حسین طباطبایی، ترجمه الميزان، ج‏16، ص: 569  ترجمه: موسوى همدانى ، قم،  دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم‏، چ5، 1374ش.

[7] . اين كتاب تذكار همه عالميان است.” يوسف، 104″.

[8] . پر خير و بركت است آن خدايى كه فرقان را بر بنده‏اش نازل كرد تا بيم دهنده همه عالميان باشد.” فرقان، 1.

[9] . ترجمه الميزان، ج‏5، ص: 555.

[10] . آل عمران، 19. (دين در نزد خدا، اسلام است).

[11] . آل عمران، 85. (و هر كس جز اسلام آيينى براى خود انتخاب كند، از او پذيرفته نخواهد شد و او در آخرت، از زيانكاران است).

[12] . ابراهیم، 4.

[13] . وَ لَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْ لا فُصِّلَتْ آياتُهُ ءَ أَعْجَمِيٌّ وَ عَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَ شِفاءٌ وَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ. فصلت، 44.

[14] – علامه طباطبائی، المیزان، ترجه: موسوی همدانی، ج12، ص 20، انتشارات اسلامی، قم، 1374، پنجم.

[15] – نحل، 36.

[16] – یونس، 47.

[17]. زینر، طلوع و غروب زرتشتی گری، ص25 ترجمه: تیمور قادری، امیرکبیر، 1389ش.

[18]. بویس، جستاری در فلسفه زرتشتیگری، ص59، گروه مترجمان، دانشگاه ادیان و مذاهب، 1388ش.

[19]. مری بویس، تاریخ کیش زرتشت، ج1ص 34. ترجمه: همایون صنعتی زاده، توس، 1374ش.

[20] .  همان، ص 19.

[21] . زامیاد یشت فصل 15 بند94-95.

[22]– مری بویس، تاریخ کیش زرتشت، ج1، ص326.

نویسنده: حمیدالله رفیعی

فضائل اهل بیت در سروده های جیحون یزدی

جيحون يزدى

محمّد يزدى متخلّص به (جيحون) و ملقّب به تاج الشعراء (متوفاى 1302هـ. ق)، به سال 1208 هـ  . ش (1250 هـ  . ق) در شهر يزد به دنيا آمد و سرانجام پس از 52 سال سرد و گرم روزگار را چشيدن به سال 1260 هـ  . ش (1302 هـ  . ق) در شهر كرمان بدرود حيات گفت و او را در محلّه خواجه خضر به خاك سپردند كه بعدها مدرسه اى نيز به نام جيحون در جوار آن احداث گرديد1.

وى از شعراى تواناى عصر ناصرى است و لقب تاج الشعرايى خود را از ظلّ السلطان فرزند ناصرالدين شاه دريافت كرده بود2.

وى پس از تحصيل علوم مقدماتى از زادگاهش بيرون آمد و بيشتر عمر خود را در سفر به شهرهاى قم، كاشان، اصفهان، تهران، آذربايجان و خطه جنوبى ايران به پايان برد3.

وى در انواع قالب هاى شعر فارسى، تواناست خصوصاً در قصيده سازى و مسمَّط سرايى چيره دست بوده است.

ازوست:

در ولايت حضرت خاتم الأنبياء(صلى الله عليه وآله)

جشن ميلادِ خداوندِ سفيران خداست *** كشف حق، وجد فِرَق4، شور قَدر، سور قضاست

زد به زير فلك و روى زمين تخت، شهى *** كه فزون تر به شكوه گهر، از ارض و سماست

مهى از مكّه درخشيد كه مانند جُدَى *** خال ابروى وى از بهر اُمم قبله نماست

كو كليمى كه زند نعره: «رَبّ اَرِنى»5 *** كه حق اينك متجلّى شده اندر بطحاست

عارضى تافت كه با آن يد بِيضا، موسى *** نشناسد برِ او دست چپ خويش زر است!

گيتى انباشته از عيش چو باغ مينوست *** خاك، آموده6 ز اختر چو سپهر ميناست

مى به ساغر نَه و، هر سو صنمى عربده جوست! *** مشك پيدا نَه و، هر لحظه هوا نافه گشاست! …

دل: ارم، بزم: حرم، كفر: به غم، دين: بى غم *** مى: به لب، جان: به طرب، خصم: به تب، فقر: فناست

خضرْ خطْ لُعبت من! اى كه بود چهره تو *** خرمنى لاله كه پرورده آن آب بقاست

پر كن آن جامِ چو مرآت سكندر، كه دگر *** خاك گيتى همه، چون آب خضِر عمر فزاست …

از صدف گشت برون دُرِّ يتيمى، كه ز قدر *** «قاب قَوسَيْن»، يكى قطره اش از صد درياست …

خسروى رفت بر اورنگ نبوت، كه خليل *** حلقه زن بر درِ كاشانه او همچو گداست

محرم خلوت معبود، محمّد كه ز جود *** خوانِ كونين در ايوان جلالش يغماست

لب جان بخش وى آن گه كه درآيد به سخن *** روح عيسى به صد اميدْش از و چشم شفاست …

معنى عالم و آدم به جز او نيست، وليك *** اختلاف صُوَر7 از اَحْوَلى8 ديده ماست

اى مهين جلوه حق! وى كه ز فرّ تو كليم *** «لَن تَرانى9» شنو، افتاده به طور سيناست

عزمت ار سرمهْ كش چشم محالات بود *** از دم روح قُدس10، پنجه مريم به حناست

كشتى حِلم تو، تا لنگر تسليم فكند *** نوح از «لا تَذِرَ»ش غرقه طوفان حياست

پيش حكمِ تو كه با حكم خدا زاده به هم *** قدرت لوح و قلم، تالى فرعون و عصاست

نزد رأى تو، كه شد مشعله افروز قِدم *** حشمت كون و مكان، ثانى خورشيد و سها11ست …

بدسگال تو چو شامى ست كه آلوده نخفت *** نيكْ خواه تو چو صبحى ست كه آسوده نخاست

كه دعا كرده به جان تو؟! كه از حُسن قبول *** هر كجا نام تو آيد به ميان، بر تو دعاست؟

آن چه گنجى ست كه از يُمن12، زمانت نفرود؟ *** و آن چه رنجى ست كه از سَطْوَت13 بَأس14 تو نكاست؟

اى خور تخت و مه تاج، تو دانى كامروز *** زينت تخت سخن حضرت تاج الشّعراست15

پانوشته ها :

ـ سخنوران نامى معاصر ايران، سيدمحمدباقر برقعى، ج 2، ص 1029.

ـ همان.

ـ همان.

ـ فِرَق: فرقه ها، جمع فِرقه.

ـ رَبِّ اَرِنى: پروردگارا: مى خواهم ببينمت! اشاره دارد به آيه كريمه.

ـ آموده:

ـ صُوَر: صورت ها.

ـ اَحوَلى: لوچى، دوبينى. اَحوَل: لوچ، دوبين.

ـ لَن ترانى: هرگز مرا نخواهى ديد! اشاره دارد به آيه كريمه.

10 ـ روح قُدس: جبرييل.

11 ـ سُها: ستاره اى كه به خاطر دورى بسيار از كره خاك، كم نور به نظر مى رسد.

12 ـ يُمْن: بركت، اقبال، خوش شگونى.

13 ـ سَطْوَت: هيبت.

14 ـ بَأس: بداقبالى، بدشگونى.

15 ـ ديوان كامل افصح المتكلمين ميرزا جيحون، تهران، كتابفروشى برادران علمى و كتابفروشى اسلام، 1336، ص 51 ـ 49.