رعایت ادب

نوشته‌ها

احترام به پدر، سازنده آینده‌ای درخشان

پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در پاسخ به سؤال از حق پدر بر فرزندش فرمود: «لا یسَمِّیهِ بِاسْمِهِ وَلا یمْشی بَینَ یدَیهِ وَلا یجْلِسُ قَبْلَهُ وَ لا یسْتَسِبُّ لَهُ؛ او را به اسم صدا نزند، جلوتر از او راه نرود، قبل از او ننشیند و باعث نشود که دیگران به پدرش دشنام دهند.» (۱)

احترام به پدر و رعایت حقوق او، نردبانی است که هر کس می‌تواند از طریق آن به موفقیت‌های زیادی دست یابد.

فرزند استاد شهید مطهری(ره) درباره ایشان چنین نقل می‌کند:

«ایشان نصیحت‌ها و پندهای گرانبهایی در مورد احترام، دعای خیر و نیکی به والدین و همچنین حقوق والدین نسبت به فرزند بیان می‌کردند. خاطرم هست که می‌گفتند:

«گاه که به اسرار وجودی خود و کارهایم می‌اندیشم احساس می‌کنم یکی از مسائلی که باعث خیر و برکت در زندگی‌ام شده و همواره عنایت و لطف الهی را شامل حال من کرده، احترام و نیکی فراوانی بوده است که به والدین خود کرده‌ام، به ویژه در دوران پیری و هنگام بیماری و علاوه بر توجه معنوی و عاطفی [با وجود فقر مالی و مشکلات مادی] از نظر هزینه و مخارج زندگی به آنان کمک و مساعدت کرده‌ام.»(۲)

نیکی به پدر و مادر و در نتیجه دعای متقابل آنها در حق فرزند، می‌تواند منشأ توفیق‌های بزرگ از سوی خداوند نسبت به انسان باشد.

حجه الاسلام والمسلمین جمّی امام جمعه آبادان نقل کردند:

«یک بار به محضر امام خمینی(رحمه الله) در جماران رسیدم، یکی از مسئولین مملکتی برای انجام کارهای جاری به خدمت امام رسید، پدر سالخورده‌اش نیز همراهش بود، وقتی که می‌خواست حضور امام برسد، خودش جلوتر از پدر حرکت می‌کرد، پس از تشرف به خدمت امام، پدرش را معرفی کرد، امام نگاهی به آن مسئول نمود و فرمود: «این آقا پدر شما هستند؟» عرض کرد: آری، امام فرمود: «پس چرا جلوی او راه افتادی و وارد شدی؟» (۳)
به این ترتیب امام راحل(رحمه الله) مقام ارجمند پدری را گوشزد کرده و درس بزرگ احترام به پدر را به دیگران می‌آموخت.

احترام و نیکی به پدر و مادر، معنی وسیع و گسترده‌ای دارد و به طور کلی از هر نوع بی احترامی به آنها و هر چیزی که موجب ناخشنودی آنها شود، باید دوری جست.

در قرآن کریم در مورد پدر و مادر در سیزده جا سخن به میان آمده است و در شش مورد با کلمه «احسان» و «حُسن» دستور به نیکی صادر گردیده است.

واژه «اُفّ» که در آیه «فَلا تَقُلْ لَهُما اُفٍّ»؛(۴) به آنها اف نگو» از آن نهی شده، به معنی سبکترین و کوچکترین تعبیر نامؤدبانه است که برای ابراز ناراحتی از آنها ممکن است گفته شود. از این تعبیر، وسعت دامنه احترام به پدر و مادر به خوبی فهمیده می‌شود.

پی‌نوشت‌ها

۱- کافی، ج ۲، ص ۱۵۹، حدیث ۵؛

۲- پاره‌ای از خورشید (گفته‌ها و ناگفته‌هایی از زندگی استاد شهید مرتضی مطهری) ، حمیدرضا سید ناصری و امیررضا ستوده، ص ۱۰۹، به نقل از مجتبی مطهری فرزند استاد.

۳- محمد محمدی اشتهاردی، داستان دوستان، ج ۱، ص ۱۶۱؛

۴- اسراء / ۲۳؛

بخش اخلاق و عرفان اسلامی تبیان

منبع: ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره ۸۳؛

چگونه به والدین خود احترام بگذاریم؟

گاهی سالیان سال طول می‌کشد تا فرزندی بتواند، به خوبی از والدین خود قدردانی کند. ممکن است تا زمانی که با آنها زندگی می‌کردید، به خوبی احترامشان نمی‌کردید یا عشقتان را به آنها نشان نمی‌دادید. ولی چه ازدواج کرده باشید و برای خودتان خانواده تشکیل داده باشید، چه هنوز در کنار پدر و مادرتان زندگی کنید، می‌توانید با استفاده از راه‌های زیر احترام و قدرشناسی خود را به آنهایی که شما را به این دنیا آوردند نشان دهید.

احترام چیست؟

احترام گذاشتن یعنی قدرت و توانایی آنها را بشناسید و این یعنی بدانید که آنها در مقامی بالاتر از شما قرار دارند و حق دارند برای شما قانون تعیین کنند و مجبورید از این قوانین پیروی کرده و به آنها احترام بگذارید. اما اگر این قانون‌ها عادلانه نبود چه؟ یادتان باشد قوانین آنها همیشه در جهت صلاح و منفعت شماست و دلیل آن این است که آنها واقعاً دوستتان دارند و به فکر شما هستند. احترام گذاشتن به والدین یعنی اصلاحات آنها را وقتی اشتباه می‌کنید بپذیرید.

اما بیشتر از همه اینها، وقتی به والدینتان احترام می‌گذارید، به آنها نشان می‌دهید که دوستشان دارید. انسانها معمولاً به چیزی احترام می‌گذارند که برایشان عزیز است و ارزش و اعتبار بالایی برایشان دارد و مطمئناً والدینتان شایسته این احترام هستند.
بعضی احساس می‌کنند که والدینشان شایسته این احترام نیستند چون پدر و مادر خوبی برایشان نبوده اند– ممکن است والدینشان معتاد بوده یا از آنها به طرق مختلف سوء استفاده می‌کرده اند– اما همیشه جایگاه خودتان بعنوان فرزند را به خاطر داشته باشید و حتی اگر آنها درست با شما رفتار نکردند، هر چه که در توان دارید برای احترام به آنها صرف کنید.

چطور احترامتان را نشان دهید

با والدینتان حرف بزنید. ارتباط و گفتگو بهترین راه است. خیلی‌ها بعد از مرگ والدینشان افسوس می‌خورند که به اندازه کافی با آنها حرف نمی‌زده اند. شما مرتکب این اشتباه نشوید و برای حرف زدن با والدینتان وقت بگذارید. خیلی زود متوجه می‌شوید که والدینتان می‌توانند دوستانی فوق العاده برای شما باشند.

صادق باشید و زندگی دوگانه نداشته باشید. هیچ چیز برای پدر و مادر سخت تر از این نیست که بفهمد فرزندش زندگی دوتایی دارد. و حتی اگر بدانید که آنها کاری که می‌کنید را نمی‌پذیرند، باز با آنها صادق بوده و حقیقت را به آنها بگویید. اجازه بدهید از هر اتفاقی که در زندگیتان می‌افتد باخبر باشند. شاید نتوانند زندگی شما را درک کنند اما حداقل این احترام را به آنها گذاشته و مطلعشان کنید.

از قوانین پیروی کنید. همان طور که قبلاً ذکر شد، این قوانین به نفع شما هستند. و والدینتان این قوانین را با بهترین روشی که می‌دانند تعیین می‌کنند. برای پیروی از این قوانین نهایت تلاش خود را بکنید و اگر درمورد آنها سوالی داشتید، آن را با احترام در میان بگذارید.

اگر از بچگی روی پای خودتان بزرگ شده اید، باز هم هیچ وقت والدینتان را فراموش نکنید. آنها دوست ندارند خیلی از زندگی شما دور باشند و دلشان برایتان تنگ می‌شود. حتماً به آنها تلفن کنید و سر بزنید. با آنها وقت بگذرانید، حتی اگر خیلی از آنها دور باشید.
بله، والدینتان واقعاً ارزش احترام و قدرشناسی شما را دارند. آنها شما را به دنیا آورده، بزرگ کرده و مراقبتان بوده اند. پس دستورات دین را رعایت کرده و هم از نظر فیزیکی و هم احساسی از آنها مراقبت کنید، مخصوصاً وقتی سنشان بالاتر می‌رود و نیاز به کمک پیدا می‌کنند. کمک‌های زیادی از دست شما برایشان برمی آید. دنبال کارهای بیمه آنها بروید و در کارهای خانه کمکشان کنید و به هر طریقی که می‌توانید عشقتان را به آنها نشان دهید.

منبع: مردمان

احترام به پدر و مادر(۱)

چکیده
یکی از مهمترین اصول اخلاقی در مکتب اسلام، احترام به پدر و مادر است: آیات و روایات تاکید فراوان در این باره دارند جالب این است که در موارد بسیار بعد از توحید و یکتاپرستی بدون فاصله احسان به این دو نهاد ارزشمند عالم خلقت را مطرح می‌کنند، آری این گونه بیانات آن هم از قادر حکیم علی الاطلاق و رسول گرامی‌اش و ائمه هدی(علیهم السلام) خود بیانگر اهمیت آن است.
کلید واژگان: احترام، احسان، حق، پدر، مادر، رابطه بین اینها.

مقدمه
عواطف انسانی و حق شناسی دو مسئله ارزشمندی است که برای رعایت احترام به والدین کافی است و لی از آن جهت که در مکتب اسلام عزیز روی مسائل که عقل در آن استقلال دارد و عاطفه هم آن را در می‌یابد به عنوان تاکید حکم دارد و سکوت را ناروا می‌داند و در مسئله احترام والدین تاکیدات دارد که در جای دیگر کمتر دیده می‌شود.
در قرآن کریم سوره لقمان آیه ۱۵ می‌فرماید: «ان جاهداک علی ان تشرک بی‌ما لیس لک به علم فلا تطعهما و صاحبهما فی الدنیا معروفاً» در این آیه شریفه توصیه می‌کند حتی اگر پدر و مادر کافر باشد احترام آنها لازم است: امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: «لو علم الله شیئاً هو ادنی من اف لنهی عنه و هو من ادنی العقوق ان ینظر الرجل الی والدیه فیحد نظر الیهما» اگر چیزی کمتر از اف وجود داشت خداوند از آن نهی می‌کرد اف کمترین اظهار ناراحتی است و این حداقل مخالفت و بی‌احترامی نسبت به پدر و مادر است و از این جمله نظر تند و غضب آلود به آنها است.(مکارم شیرازی/ تفسیر نمونه/ ج ۱۲/ ص ۹۶)
جهاد یکی از مهمترین برنامه‌های اسلامی مادام که وجوب عینی پیدا نکند خدمت پدر و مادر و رسیدگی به امور آنها اهم از آن است حتی اگر جهاد رفتن موجب ناراحتی آنها شود جائز نیست.
امام صادق(علیه السلام) از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می‌کند که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در جواب جوان که شور جهاد در دل داشت ولی پدر و مادر ناتوان داشت که خیلی با و انس و علاقه داشت فرمود:
«فوالذی بعثنی بالحق لانسهما بک لیله خیر من جهاد فی سبیل الله سنه»؛
قسم به آن که مرا به حق مبعوث ساخته است اگر یک شب مادر با تو مانوس باشد، از یک سال جهاد در راه خدا بهتر است(مکارم شیرازی/ تفسیر نمونه/ج ۱۲/ ص ۹۶)
موثرترین نفرین، نفرین پدر و مادر درباره فرزند است. اگر والدین برای فرزند نفرین کند او در بهشت راه ندارد نه تنها راه ندارد بلکه از بوی بهشت از فاصله‌های دور محروم می‌گردد.
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: ایاکم و عقوق الوالدین ریح الجنه لوجد من مسیره الف عام و لا یجرها عاق» بترسید از این که عاق پدر و مادر قرار گیرید زیرا بوی بهشت، از هزار سال راه به مشام می‌رسد ولی به مشام عاق والدین نخواهد رسید.( مکارم شیرازی/ تفسیر نمونه/ ج۱۲ ص ۹۷)
خداوند منان و حکیم نسبت به یکتاپرستی و احترام والدین از انسان این گل سرسبد عالم خلقت تعهد و پیمان گرفته است و آن هم در جایی مطرح ست که مطلوب و مقصود دلداری اهمیت و ارزش باشد و الا تعهد و پیمان معنی و مفهوم ندارد.
خداوند در کتابش می‌فرماید: «و اذا اخذنا میثاق ببنی اسرائیل ان لا تبعدون الا الله و بالوالدین احسانا ..»(بقره/ ۸۳)
به یاد آور زمانی را که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یگانه را پرستش نکنید و به پدر و مادر نیکی کنید.
گر چه شأن نزول آیه درباره ی بنی اسرائیل است اما در حقیقت یک برنامه کلی الهی را درباره ی تمام جوامع بشری بیانگر است:
از آن جایی که اخترام به پدر و مادر در مکتب اسلام جایگاه ویژه دارد، لازم دیدیم در این مورد بحث داشته باشم گر چه نمی‌توانم حق مطلب را ادا کنم. و من الله توفیق.

احترام و نیکی به پدر و مادر

احترام و نیکی به پدر و مادر، یکی از اصول بسیار مهم و ارزشمند اخلاقی است که معصومین و ائمه هدی(علیهم السلام) در گفتار و کردار خود اهمیت و بهاء زیادی به آن داده‌اند و برای روشن شدن این مطلب، لازم است از جهات مختلف مورد ارزیابی و بررسی قرار گیرد:

الف: نیکی به پدر و مادر معنی وسیعی دارد

احترام به پدر و مادر، معنی گسترده و وسیعی دارد به طور خلاصه هر شکل و … هر نوع بی‌احترامی و هر چیزی که موجب ناخشنودی و نارضایتی آنها شود باید از آن دوری جست و در برابر آنها کاملاً خاضع و به خودش به آنها مودبانه و شایسته باشد و به تعبیر قرآن کریم:
«و لا تقل لهما اف»(۱) ترجمه: به پدر و مادر اف نگو.
یعنی از ریزترین و کوچکترین سخن و حرکتی که باعث آزردگی و بخش خاطر آنها گردد اجتناب کن.
واژه ی اف، بی‌مقدارترین و سبکترین تعبیر نامودبانه است که برای ابراز درد با ناراحتی گفته می‌شود.
امام صادق(علیه السلام) فرمود: «لو علم الله شیئاً هو ادنی من اف لنهی عنه و هو من ادنی العقوق و من العقوق ان ینظر الرجل الی والدیه فیحد النظر الیها»(۲)
ترجمه: «اگر در آزردن پدر و مادر، خداوند چیزی را کمتر از اف می‌دانست از آن نهی می‌کرد» و از جمله آزردن این است که انسان یا چشم خیره به آنها بنگرد. اف گفتن، از کمترین و بی‌مقدارترین موارد آزردن است. از مفهوم این روایت فهیمده می‌شود که احترام و نیکی به پدر و مادر، تا چه اندازه وسعت و گسترش دارد.
خلاصه این روایت بیانگر وسعت گسترش معنای بی‌احترامی به پدر و مادر است.

ب: احترام و نیکی به پدر و مادر از دیدگاه قرآن

در سیزده مورد، قرآن کریم یاد از احترام و نیکی به پدر و مادر نموده و جالب این که در هفت مورد پس از دعوت به یکتایی و شکر خدا، بدون فاصله دعوت به احسان و تشکر از پدر و مادر می‌کند. این مطلب بیانگر ارزش فوق‌العاده ی احترام به پدر و مادر است که بعد از اعتقاد به یکتایی خدای منان مطرح و بیان شده است.

۱-و اذ اخذنا میثاق بنی اسرائیل الا تعبدون الا الله و بالوالدین احساناً و ذالقربی»(۳)ترجمه:«به یادآورید زمان این که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خدای یگانه پرستش نکنید و به پدر و مادر و نزدیکان … نیکی کنید».
در این آیه سخن از پیمان است که خداوند از بنی اسرائیل گرفته و آنها را بواسطه ی شکستن این پیمان، شدیداً مورد سرزنش قرار می‌دهد در این پیمان چندین مطلب آمده است من جمله دو مورد ذیل:
۱-پیمان می‌گیرد که خدای یگانه را پرستش کنید و در برابر هیچ بتی سر تعظیم فرود نیاورد.
۲- نسبت به پدر و مادر احترام ونیکی کنید.

برنامه‌ای برای زنده ماندن ملت‌ها

این آیه شریفه شأن نزول آن درباره ی یهود است و در عین حال یک سلسله قوانین کلی و عمومی را برای همه ی ملل دنیا در بردارد، عوامل زنده ماندن، بقاء و سرافرازی ملت‌ها رمز شکست آنان را یادآور می‌شود:
الف: ازدیدگاه قرآن، سرافرازی و سربلندی ملتها در صورتی امکانپذیر است که خود را به قوی‌ترین قدرت و ریشه‌دارترین نیرو متکی سازند و در هر فراز و نشیبی زندگی با او مرتبط باشد واز او مدد جویند به قدرت تکیه کند که فنا و زوال در او راه نداشته باشد.
اگر چنین کنند از هیچ کسی ترس و وشت نخواهد داشت و پیروزی و موفقیت آنها تضمین شده است و معلوم و هویدا است که چنین مبدئی جز آفریدکار جهان نخواهد بود آری این تکیه گاه خداوندا ست.
ب: و از طرف دیگر، برای بقاء و جاودانگی ملت‌ها م بستگی خاصی بین ملت‌ها افراد لازم است این عمل در صورت ممکن است که هر کس و هر فردی نسبت به پدر و مادر که شعاع زندگی آنها ست و بعد نسبت به خویشاوندان و اقربا و بعد از آنها نسبت به تمام افراد اجتماع و جامعه احترام بگذارد و با نیکی رفتار کند تا این که: همه بال و پر یکدیگر باشند.

۲- و اعبدوالله و لاتشرکوا به شیئاً و بالوالدین احسانا!»(۴)
ترجمه:«و خدا را بپرستید و هیچ چیز را همتای او قرار ندهید! و به پدر و مادر نیکی کنید…»
در آیه فوق چندین مورد از حقوق اسلامی اعم از حق الهی و بندگان او و آداب معاشرت با مردم اشاره شده است:

۱-نخست مردم را به عبادت و پرستش ذات باری تعالی و ترک شرک و بت پرستی که ریشه ی اصلی تمام برنامه‌های اسلامی است دعوت می‌کند دعوت به توحید و یگانه پرستی روح را پاک و نیّت را خالص، اراده را قوی و تصمیم را برای انجام هر کاری و برنامه ی مفیدی محکم می‌سازد از آنجا که آیه بیانگر یک سلسله از حقوق اسلامی است قبل از همه حقوق خداوند بر مردم را اشاره نموده و فرمود: «و اعبدوا الله و لا تشرکوا به شیئاً».

۲- به جق پدر و مادر اشاره کرده و توصیه می‌کند: «نسبت به آنها نیکی کیند»: «و بالوالدین احسانا»
کمتر موضوع در قرآن مثل حق والدین مورد تاکید قرار گرفته است این که حق والدین در چندین مورد بعد از دعوت به پرستش خدای یگانه قرار می‌گیرد بیانگر اهمیت آن است علاوه بر این از چنین تعبیرهایی مکرر استفاده می‌شود میان یگانه پرستی و احسان والدین ارتباط و پیوندی وجود دارد و در حقیقت این چنین هم است چون بزرگترین نعمت، نعمت هستی و حیات است که در درجه اول از ناحیه ی خدا است و در مراحل بعد به پدر و مادر ارتباط دارد، زیرا فرزند بخشی از وجود پدر و مادر است.
بنابراین ترک حقوق پدر و مادر، هم دوش شرک به خدا است.

۳-«قل تعالوا اتل ما حرم ربکم علیکم الا تشرکوا به شیئاً و بالوالدین احساناً»(۵)
ترجمه:«بگو بیائید آنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده است برای تان بخوانم این که چیزی را شریک خدا قرار ندهید و به پدر و مادر نیکی کنید…»
در این آیه به بخشی از محرمات الهی اشاره شده و جالب توجه این است که شرک به خدا و احترام به والدین را در ردیف اول قرار داده و احترام به والدین را بعد از شرک بیان می‌کند.
نخست می‌فرماید به آنها بگو: بیائید تا آنچه را خدا بر شما تحریم کرده است برایتان بخوانم و بر شمارم«قل تعالوا اتل ما حرم ربکم علیکم».
۱-«این که هیچ چیز را شریک و هم تای خدا قرار ندهید»«الا تشرکوا به شیئاً».
۲-«نسبت به پدر و مادر نیکی کنید»«و بالوالدین احساناً».
اگر در بیان محرمات الهی از شرک شروع می‌شود و نکته رمز قرآن این است که در واقع شرک سرچشمه اصلی همه ی مفاسد اجتماعی است و ذکر نیکی به پدر و مادر بلافاصله بعد از مبارزه با شرک و قبل از دستورهای مهمی همانند تحریم قتل نفس و اجرای اصول عدالت می‌آید دلیل بر اهمیت فوق العاده ی حق پدر و مادر در دستورهای اسلامی است این موضوع وقتی روشن می‌شود که می‌بینیم به جای تحریم آزار پدر و مادر که هم آهنگ با سایر تحریم‌های این آیه است موضوع احسان و نیکی کردن، ذکر شده است یعنی نه تنها ایجاد ناراحتی برای آنها حرام است بلکه علاوه بر آن احسان و نیکی در مورد آنان نیز لازم و ضروری است.

۴- و قضی ربک الا تعبدوا الا ایاه و بالوالدین احسانا اما یبلغن عندک الکبر احدهما او کلاهما فلا تقل لهما اف و لا تنهرهما و قل لهما قولاً کریما»(اسراء/۲۳)
ترجمه: «پروردگارت فرمان داده است که جز او را نپرستید! و به پدر و مادر نیکی کنید هرگاه یکی از آن دو یا هر دوی آنها نزد تو به سن پیری برسد کمترین اهانت به آنها روا مدار و بر آنها فریاد مزن و گفتار لطیف و سنجیده و بزرگوارانه به آنها بگو».
و اخفض لهما جناج الذل من الرحمه و قل رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا»(اسراء / ۲۴)
ترجمه: و بالهای تواضع خویش را از محبت و لطف، در برابر آنها فرود آر بگو: پروردگارا همان گونه که آنها مرا در کوچکی تربیت کردند، مشمول رحمتشان قرار ده.

توحید و نیکی به پدر و مادر

اصل توحید، یکی از اساسی‌ترین تعلمات انسانی انبیاء الهی است در این آیه پروردگارت فرمان داده که تنها او را بپرستید و نسبت به پدر و مادر نیکی کنید. «و قضی ربک الا تعبدوا الا ایاه و بالوالدین احساناً» قضاء مفهوم و معنی موکدتری از امر دارد و امر و فرمان قطعی و محکم را می‌رساند و این نخستین تاکید در این مسئله است.
قرار دادن توحید یعنی اساسی‌ترین اصل اسلامی، در کنار نیکی به پدر و مادر تاکید دیگری است بر اهمیت این دستور اسلامی.
مطلق بودن احسان که هرگونه نیکی را در بر می‌گیرد و هم چنین والدین که مسلمان و کافر را شامل می‌شود سومین و چهارمین تاکید در این جمله است. توجه به این نکته نیز لازم است که فرمان معمولاً روی یک امر اثباتی می‌رود و در این جا روی نفی رفته است(پروردگارت فرمان داده جز او را نپرستید) ممکن است این شکل سخن راندن برای این باشد که: از جمله«قضی» فهمیده می‌شود که جمله دیگری در شکل اثباتی در تقدیر است و در معنی چنین می‌باشد. پروردگارت فرمان موکد داده است او را بپرستید و غیر او را نپرستید و یا این که مجموع جمله ی نفی و اثبات(لا تعبدوا الا ایاه) در حکم یک جمله اثباتی است، اثبات عبارت انحصاری پروردگار سپس به دنبال بیان یکی از مصداق‌های روشن نیکی به پدر و مادر پرداخته می‌فرماید: هرگاه یکی از آن دو یا هر دوی آنها، نزد تو به سن پیری و شکستگی برسند(آن چنان که نیازمند به مراقبت دائمی تو باشد) از هر گونه محبت در مورد آنها دریغ مدار و کمترین اهانت به آنان مکن حتی سبکترین تعبیر نامودبانه یعنی اُف به آنها مگو.(۶)

دقت و باریک‌بینی‌هایی در احترام پدر و مادر

دو آیه ی فوق الذکر، نهایت دقت و بارک بینی را لازم دارد چرا؟ برای این که قسمتی از ریزه‌کاری‌های رفتار مودبانه را نسبت به پدر و مادر بیانگر است.

۱-انگشت روی حالات ضعف و ناتوانی آنها می‌گذارد یعنی حال پیری و زمینگیری ایشان را یاد آور می‌گردد، در آن حال ضعف و ناتوانی است که نیاز به حمایت و محبت دارد و می‌گوید ناچیزترین سخن آزاردهنده به آنها نگو.

۲- یادآور می‌شود اگر آنها آن قدر پیر و ناتوان شود که نتواند از جا برخیزند و یا این که حتی قدرت دفع آلودگی را از خود نداشته باشد باز هم مسئولیت شما در قبال آنها سنگین‌تر است و این خود آزمایش بزرگی است که فرزندان به آن آزموده می‌شوند که: آیا وجود آنها را به داشتن چنین حالتی رحمت می‌داند و یا نقمت و بلا. آیا صبر و حوصله برای نگهداری دارند و یا آرزوی مرگ آنها را می‌کنند؟

۳- خداوند به پیامبرش فرموده: در این حال به آنها اف نگو یعنی اظهار تنفر وناراحتی نکن، داد نزن، صدا بلند مکن و با قول ملاطفت‌آمیز و بزرگوارانه به آنها سخن بگو که این خود نهایت ادب است.

۴- قرآن کریم فرمان به تواضع و فروتنی می‌دهد و تواضعی که نشان محبت، علاقه باشد نه این که بیانگر چیزی دیگری باشد.

۵- در موقع دعا و التماس آنگاه که رو به جانب رب العزه می‌کنی پدر و مادر را چه زنده باشد و چه مرده باشد فراموش مکن و تقاضای عفو و بخشش الهی را برای آنها داشته باش و بگو خداوندا همان طور که آنها مرا در کودکی تربیت کردند آنها را مورد رحمت بی‌پایان خویش قرار بده.

نکته ی مهمی که از این تعبیر استفاده می‌شود این است اگر پدر و مادر امروز به مرحله ی از ناتوانی رسیده‌اند که قدرت دفع آلودگی از خود ندارند فراموش مکن و به خود مغرور مباش تو هم روزی و روزگاری چنین بودی که آنها هیچ گونه خودگذری و محبت را در مور تو فراموش نکردند تو هم امروز محبت و ملاطفت آنها را لازم است جبران کنی اگر چه جبران سخت است و آن ممکن نیست مگر با عنایت خاص الهی در این مرحله لازم می‌دانم این دعا را بکنم و بگویم بارالها دست مرا بگیر و مرا به این خدمت که قدرت بیان وصف آن را ندارم یاری فرما. آمین.

ادامه دارد…

احترام همیشگی به همسر

همسر سردار شهید عباس کریمی در مورد صفات اخلاقی آن شهید می‌گوید:

تواضع و فروتنی عباس، باور نکردنی بود. همیشه عادت داشت، وقتی من وارد اتاق می‌شدم، بلند می‏شد و به قامت می‏ایستاد. یک روز وقتی وارد شدم روی زانوانش ایستاد. ترسیدم، گفتم: عباس چیزی شده، پاهایت چطورند؟ خندید و گفت: «نه شما بد عادت شده‌اید! من همیشه جلوی تو بلند می‏شوم. امروز خسته‏‌ام. به زانو ایستادم». می‏‌دانستم اگر سالم بود بلند می‏شد و می‌‏ایستاد. اصرار کردم که بگوید چه ناراحتی دارد. بعد از اصرار زیاد من گفت: چند روزی بود که پاهایم را از پوتین در نیاورده بودم. انگشتان پاهایم پوسیده است. نمی‏‌توانم روی پاهایم بایستم. عباس با همان حال، صبح روز بعد به منطقه جنگی رفت. این اتفاق به من نشان داد که حاج عباس کریمی از بندگان خاص خداوند است.

منبع: همسرداری سرداران شهید؛ موسسه فرهنگی قدر ولایت

پدر و مادر، حقوق و نیازهای عاطفی

در مکتب اسلام، احترام و تکریم پدر و مادر و خوش رفتاری با آنها، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، به طوری که بی‌توجهی به بسیاری از نیازمندی‌های روحی و روانی آنها، ناسازگاریهای طولانی را به دنبال خواهد داشت.

پدران و مادران به خاطر زحمات شبانه‌روزی و سختی‌های گوناگونی که بابت پرستاری و تأمین سلامت روحی و جسمی فرزند متحمل شده‌اند، به قدرشناسی و احترام از سوی فرزندان خود نیازمند بوده و از آن لذت می‌برند چه بسیار پدران و مادرانی که از نظر مالی به پسر یا دختر خود محتاج نباشند ولی توجهات پی در پی و محبت فرزندان را از ضروریات نیاز روحی خود می‌دانند.

مقام و مرتبت والدین در قرآن و روایات به گونه‌ای است که لزوم احسان به آنها در کنار پرستش خدا مطرح شده است، به طوری که پرستش خدا بدون نیکی به پدر و مادر ناقص است.

حضرت امام رضا(علیه السلام) می‌فرماید:

«خداوند فرمان داده است که بندگانش، او و پدر و مادر را شکرگذاری کنند [که خود یک نوع احترام است] پس کسی که پدر و مادرش را سپاس نگوید، خدا را هم سپاسگزاری نکرده است».(۱)

از حضرت امام صادق(علیه السلام) سؤال شد که کدام اعمال بافضیلت‌تر و بهتر است؟ امام(علیه السلام) در جواب فرمود:

«الصَّلاهُ لِوَقتها وَ بِرُّ الْوالِدَینِ وَ الجَهادُ فی سَبیلِ اللّه َ عزّ و جلّ».(۲)

نماز را در اول وقت خواندن، نیکی به پدر و مادر و جهاد در راه خدا.

در عظمت و ارزش احسان به والدین همین بس که در ردیف نماز اول وقت و جنگ در راه خدا قرار گرفته است.

دستور عمومی

احسان و خوشرفتاری با پدر و مادر، این گونه نیست که به گروهی از آنها اختصاص داشته باشد و بقیه به خاطر اشکالات فکری، علمی، اخلاقی و رفتاری، مورد بی‌مهری و بی‌توجهی قرار گیرند. بلکه پدر و مادر با هر مکتب و مرامی؛ و با هر سلوک رفتاری، احترامشان لازم و ضروری است.

حضرت امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

«در سه چیز خداوند به کسی اجازه تخلف نداده است:

۱ـ رد کردن امانت به صاحبش، خواه نیکوکار باشد یا بدکار.

۲ـ وفای به عهد، چه با نیکوکار و چه با بدکار.

۳ـ نیکی و خوشرفتاری با والدین خواه صالح و نیکوکار باشند خواه فاجر و بدکار.(۳)

با این بیان، عذر بسیاری از مردم در بی‌توجهی و بی‌احترامی به پدر و مادرشان پذیرفته نیست. پدری که با ارزشهای انقلاب اسلامی مخالف است و آنها را به مسخره می‌گیرد و یا مادری که نسبت به بعضی از اصول اسلامی سست و متزلزل است، نباید از احسان و احترام فرزندانش محروم باشد، نباید مطرود شود، نباید با او قطع رحم شود. بلکه باید به او بیشتر محبت کرد و با عمل او را به ارزشهای اسلامی دعوت نمود، و یا لااقل با زبانی نرم و آرام آنها را امر به معروف و نهی از منکر کرد.

حضرت امام خمینی(ره) در پاسخ به سؤال یکی از مقلدین خود که می‌پرسد: «آیا انسان می‌تواند از نظر شرعی با خویشاوندانی که بی‌تقوا و بی‌نماز و ضد انقلاب اند، از قبیل پدر، مادر، خواهر و غیره قطع رحم نماید؟! می‌فرمایند:

«قطع رحم جایز نیست، ولی باید آنها را با مراعات موازین، امر به معروف و نهی از منکر نمایند».(۴)

دیگری می‌پرسد: اینجانب پدری دارم که خوش اخلاق نیست و مغرور و خودپرور می‌باشد، در حق خانواده خود ظلم روا می‌دارد، و من از وقتی که به تکلیف رسیده‌ام در حال مبارزه با پدرم هستم. اگر جوابش را همان موقع در حضور دیگران بدهم که کار نادرست و ناشایست انجام داده‌ام و اگر تنها با پدرم صحبت نمایم، حرفم را قبول نمی‌کند و می‌گوید: در مقابل پدرت درشتی نکن؛ خلاصه نمی‌دانم چه کنم؟»

امام(ره) در پاسخ می‌فرمایند:

«حفظ احترام والدین و مراعات ادب در صحبت با آنان لازم است و در موارد امر به معروف و نهی از منکر، اگر مأیوس از تأثیر باشید، تکلیف ساقط است».(۵)

تقدم احترام مادر بر پدر

از آنجا که تلاش، دلسوزی، بیدارخوابی و سرمایه‌گذاری مادی و معنوی مادر در مورد فرزند به مراتب بیشتر از پدر است، باید از احترام و توجه بیشتری برخوردار باشد، زیرا او در شرایطی تحمل زحمت کرده است که هیچ کس حاضر نیست در آن شرایط برای کسی زحمت بکشد، از شیره جانش به فرزندش غذا داده است، در دوران بارداری همه سختی‌ها و غصه‌ها را بر خود هموار کرده است، با رضایت برای آسایش فرزند از خواب خویش چشم پوشیده است، حاضر شده خودش گرسنه بماند اما فرزندش را سیر کند، او را بپوشاند اگر چه خودش پوشیده نباشد، او سیراب باشد اگر چه خودش تشنه بماند، دامن او بستر آسایش فرزند و سینه‌اش منبع آب و غذای او بوده است.

برو بیش از پدر خواهَش که خواهد

تو را بیش از پدر، بیچاره مادر

نگهداری کند نُه ماه و نُه روز

تو را چون جان به بَر بیچاره مادر

از این پهلو به آن پهلو نغلطد

شب از بیم خطر بیچاره مادر

به وقت زادن تو مرگ خود را

بگیرد در نظر بیچاره مادر

و از همه مهمتر این که، این سختی‌ها را با رغبت و بدون منت انجام داده است.

حضرت امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: فردی خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) آمد و از نیکی به پدر و مادر سؤال کرد، حضرت فرمود:

«به مادرت نیکی کن، به مادرت نیکی کن، به مادرت نیکی کن، به پدرت نیکی کن، به پدرت نیکی کن، به پدرت نیکی کن»؛ و نیکی به مادر را بر نیکی به پدر مقدم داشت.(۶)

«نیازهای عمده والدین»

۱ـ علاقه به احترام و قدرشناسی

زحمت‌های شبانه روزی و چه بسا طاقت فرسای پدر و مادر در تربیت روحی و جسمی فرزند موجب می‌شود تا آنها رعایت احترام از سوی اطرافیان را دوست داشته باشند. توجه به خدمات آنها در راستای سلامتی، تحصیل، بهداشت، راهنمایی فرزندان، از ضرورت‌های بهداشت روانی آنهاست. آنها دوست دارند تا کوچکترها، نوه‌ها و فامیل در ایام جشن و شادی به دیدنشان رفته و در مجالس مهمانی و سرور آنها را دعوت کرده و نهایت اکرام و احترام را در موردشان به کار برند.

۲ـ علاقه به محبت و آرامش

یکی از ضروری‌ترین نیازهای دوران سالمندی به ویژه در مورد پدران و مادران این است که از محبت اطرافیان و آرامش روحی بهره مند باشند؛ آنها می‌خواهند مورد قبول اطرافیان و فرزندان خود باشند، دوست دارند مستقل زندگی کنند و سربار فرزندان نباشند. از این رو یکی از عوامل آرامش پدر یا مادر این است که وسیله انس و الفت برای خود داشته باشند؛ پدر یا مادری که در «تجرّد و تنهایی» به سر می‌برد و مونس و همراز خود را از دست داده است، دوست دارد که فرزندان در حق او «محبت» کرده و همسری که پدر یا مادرشان در کنار او آرام گیرد، برایش انتخاب کنند. و متأسفانه یکی از افکار ناپسند که در بین بسیاری از خانواده‌ها به ویژه زنان وجود دارد این است که حاضر نیستند کسی را به جای پدر یا مادرشان در خانه ببینند، که این، خود از افکار و اندیشه‌های غلط اجتماعی است که باید با آن مبارزه شود، چه بسیار زنان یا مردانی که از ترس فرزندان خود در عالم «تنهایی و غم» به سر می‌برند و حتی نمی‌توانند «گمشده» خود را در رفت و آمد فرزندان و محبتهای آنها پیدا کنند.

حقوق پدر

پدر، موجب شخصیت اجتماعی فرزندان است، حضور او در محیط خانه عامل کنترل و عدالت است و نبودش موجب نگرانی، بی‌نظمی و ناآشنایی فرزندان با مشکلات اجتماعی است. از این رو باید در آشکار و نهان مورد احترام و تعظیم باشد، در صحبت کردن با او، نشستن و راه رفتن همراه او، نام بردن او و … همه آداب و رسوم ادب و احترام به کار گرفته شود.

حضرت امام کاظم(علیه السلام) می‌فرماید:

«شخصی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) سؤال کرد: حق پدر بر فرزندش چیست»؟ آن حضرت در جواب فرمود: «او را با نامش صدا نزند، جلوتر از او راه نرود، جلوی او ننشیند، کاری نکند که مردم پدرش را ناسزا و فحش گویند».(۷)

حضرت امام باقر(علیه السلام) می‌فرمایند:

«پدرم نگاهش به مردی افتاد که پسرش در حال راه رفتن به بازوی پدرش تکیه داده بود، [با مشاهده این صحنه] پدرم دیگر تا آخر عمر از شدت خشم و غضب با این فرزند صحبت نکرد».(۸)

عاق والدین

«عاق والدین» به کسی گفته می‌شود که پدر و مادر هر دو از او ناراضی باشند.

مقام و موقعیت پدر و مادر، آن قدر رفیع است که بی‌حرمتی، اهانت، بدی و اسباب خشم و غضب آنها را فراهم کردن از گناهان کبیره شمرده شده است و مجازاتش در همین دنیا به سراغ فرزندان ناصالح خواهد آمد.

اگر پدر یا مادری از عمل، رفتار و گفتار فرزندش ناخشنود شود و با دلی سوخته و خاطری رنجیده از فرزند نگران گردد، آثار مادی و معنوی ناشایستی را برای فرزند به دنبال خواهد داشت. بی‌رغبتی به عبادت، بی‌علاقگی به کار خیر، تلخی و ناکامی در زندگی، بی‌رونقی در کار و کسب، عدم توفیق در مناجات و تحصیل علم، همگی می‌توانند از پیامدهای آزار و اذیت پدر و مادر باشند.

شاید بسیاری از پدران و مادران از بدرفتاری فرزندان نسبت به ایشان شکایت کنند و بگویند با این که در حق آنها خوبی می‌کنیم، احترام ما را حفظ نکرده و از خوب و خوشرفتاری در حق ما مضایقه می‌کنند. در پاسخ این گونه افراد می‌گوییم که: آیا هیچ اندیشیده اید که شاید این بدرفتاری فرزندان نتیجه و کیفر بدرفتاری شما پدران و مادران با والدین خود باشد؟ چون خود اینها در حق پدرانشان خوشرفتاری نکردند و فرزندانشان هم در حق این پدران و مادران خوشرفتاری نمی‌کنند.

پیامبر رحمت حضرت محمد مصطفی(صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید:

«بِرّوُا آبائکُم یَبُرُکم ابنائکُمُ».(۹)

به پدران و مادرانتان نیکی کنید تا فرزندانتان به شما نیکی کنند.

امیر مؤمنان علی(علیه السلام) می‌فرماید:

رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: عقوبت سه گناه در همین دنیاست و تا آخرت به تأخیر نمی‌افتد. آزار و اذیت پدر و مادر، ظلم به مردم، ناسپاسی احسان و نیکی.(۱۰)

در پایان به این مطلب اشاره می‌کنیم که نیکی به پدر و مادر، مخصوص کسانی که در قید حیات هستند، نیست بلکه آنها که از دنیا رفته اند، نیز به نیکی و خیرات فرزندان و بازماندگان خود نیازمندند. در روایات اسلامی بر این مسأله اشاره شده است که برای والدین از دست رفته خود، نماز، روزه، حج و صدقه انجام دهید و آنها را خوشحال کنید، آیا صدقه برای پدر و مادر و دیگر رفتگان فقط «سیر کردن» دیگران است؟

قطعا این گونه نیست بلکه می‌توان برخی کارهای جزیی اجتماعی و خدمات عمومی را که به هزینه‌های بالا هم نیازمند نیست، به قصد آنها انجام داد. مانعی را از سر راه برداشت، کوچه‌ای تسطیح کرد، کوچه تاریکی را با یک چراغ روشن کرد، بیچاره‌ای را لباس پوشاند، پلِ در حال تخریب را مرمت و بازسازی نمود و هزاران نمونه دیگر از خدمات اجتماعی، به قصد این که ثوابش به فرد مورد نظر برسد. ان شاءاللّه

منابع

۱ ـ عیون اخبار الرضا، ج۲، ص۲۵۸٫

۲ ـ اصول کافی، ج۲، ص۱۵۸٫

۳ ـ همان مأخذ، ص۱۶۲٫

۴ ـ استفتاءات امام خمینی(ره)، ج۱، ص۴۸۸، بخش امر به معروف و نهی از منکر.

۵ ـ همان مدرک.

۶ ـ اصول کافی، ج۲، ص۱۶۲٫

۷ ـ همان مأخذ، ص۱۵۸٫

۸ ـ همان مأخذ، ص۳۴۹٫

۹ ـ بحارالانوار، ج۷۴، ص۶۵٫

۱۰ ـ همان مدرک، ص۷۴٫

منبع: مجله پیام زن؛ اردیبهشت ۱۳۷۲؛ شماره ۱۴

 

با والدین بد، چطور رفتار کنیم؟!

والدین بد انواع و اقسام مختلف دارند، اگر شما هم والدینی دارید که شما را مورد آزار احساسی قرار می‌دهند، نکات زیر می‌تواند کمکتان کند.

▪ مراحل

۱) هراز گاهی با دوستان یا اعضای خانواده که قابل اعتماد هستند دردودل کنید. این امکان وجود دارد که آنها هم متوجه رفتارهای والدینتان شده باشند.

۲) به حرف زدن ادامه دهید. اگر یک فرد خاص حرفهایتان را باور نکرد یا یکی به شما گفت مشکلتان آن قدرها هم بد نیست، دلسرد نشوید. گاهی اوقات بچه‌هایی که به دیگران درمورد والدین بد خود می‌گویند جدی گرفته نمی شوند چون از نظر جسمی آسیب ندیده اند، اگر این اتفاق برای شما هم افتاد، به آن فرد بگویید که آزار احساسی زخم‌هایی به جا می‌گذارد که برطرف شدن آن مدت بیشتری می‌برد.

۳) اگر همه چیز خیلی غیرقابل کنترل شد به پلیس یا هر کس دیگری که فکر می‌کنید مراجعه کنید. تازمانیکه به حرفهایتان گوش نداده اند دست از کار نکشید.

۴) دوستی‌های عمیق ایجاد کنید و در فعالیت‌های زیادی شرکت کنید. این کار به شما کمک می‌کند بتوانید مشکل با والدینتان را از ذهنتان بیرون کنید و بهتر با آنها کنار بیایید.

۵) سعی کنید با والدینتان حرف بزنید. امیدهای واهی نداشته باشید-نمی خواهید که دلسردتان کنند.

۶) راهی برای دور شدن از والدینتان پیدا کنید. سعی کنید از یکی از اقوام که درکتان می‌کند بخواهید و پیش او بروید یا دانشگاهتان را شهرستان انتخاب کنید که از آنها دور شوید.

▪ نکات

ریلکس باشید، زمانی را به تنهایی بگذرانید، احساساتتان را یادداشت کنید، چند نفس عمیق بکشید و وقتی که آرام شدید با آرامش و مهربانی با والدینتان حرف بزنید. مثلاً، “مادر معذرت می‌خواهم. وقتی به من توجه نمی کنی و به حرفهایم گوش نمی دهی عصبانی می‌شوم. اینطوری فکر می‌کنم هیچ ارزش و اهمیتی برایت ندارم. فکر می‌کنم اگر صادق باشیم و آرامشمان را حفظ بکنیم بتوانیم مشکلمان را حل کنیم.” از کلمات غیرمحترمانه استفاده نکنید و حتی اگر تقصیری به گردنتان نباشد، عذرخواهی کنید. سعی کنید باگذشت باشید.

دلسرد و ناامید نشوید.

به خودتان آسیب نرسانید.

افکار خودکشی نداشته باشید.

کمی پول پس انداز کنید. مطمئناً به آن نیاز پیدا می‌کنید.

نادیده‌شان بگیرید.

به خاطر حرفهای بدی که والدینتان به شما می‌گویند، خودتان را مقصر ندانید.

در صورت امکان از رو به رو شدن با آنها خودداری کنید. سعی کنید وقتتان را در اتاقی جدا یا خانه دوستانتان سپری کنید.

به دنبال راه حل‌های طولانی مدت برای به دست گرفتن کنترل امور باشید، مثل نقل مکان از آن خانه یا رفتن به دانشگاه شهرستان یا مدارس شبانه روزی.

از داد زدن سر والدینتان و بد و بی‌راه گفتن به آنها خودداری کنید. این کار همه چیز را بدتر می‌کند.

▪ هشدارها

هیچوقت هیچ نوع بی‌احترامی نشان ندهید.

اگر نادیده‌شان می‌گیرید، نگذارید خیلی به چشم بیاید چون این کار عصبانیشان می‌کند.

منبع: پورتال مردمان

آداب در محضر پدر و مادر

پدر و مادر حق زیادی بر گردن فرزندان دارند، لذا رعایت حقوق و احترام آنان، آثار معنوی بسیار ثمربخش و حتی در امور دنیوی فرزندان تأثیرگذار می‌باشد. از طرف دیگر، عدم احترام به ایشان، آثار زیانبار و جبران ناپذیری در دنیا و آخرت برایشان در پی خواهد داشت.
به راهکارهایی در باب احترام پدر و مادر توجه فرمایید:

۱- با آنها نیکو سخن بگویید.
۲- اگر آنها را ناراحت کرده‌اید، بکوشید تا خوشحالشان کنید.
۳- در نیکی کردن به پدر مادر، خوب و بد بودن آنها را ملاحظه نکنید، (حتی باید به والدین غیر مؤمن نیکی کرد).
۴- اگر امر به حرامی کردند، اطاعت نکنید اما حق بدرفتاری با آنان را ندارید.
۵- لازم است بعد از درگذشت آنها نیز به ایشان احساس کنید:
الف- برایشان نماز بخوانید.
ب- برایشان استغفار کنید.
۶- پس از مرگ آنان، تعهدات و بدهی‌هایشان را ادا کنید.
۷- دوستان آنها را نیز اکرام کنید.
۸-پیش از آن که چیزی از شما بخواهند، حاجتشان را برآورید.
۹- در حضورشان با احترام بنشینید.
۱۰- صدای خود را از صدای آنها بلندتر نکنید.
۱۱- در چشمانشان خیره نشوید.
۱۲- با دست و چشم به آنها اشاره نکنید.
۱۳-آنها را به اسم صدا نزنید.
۱۴-جلوتر از ایشان راه نروید(مگر آن که ضرورتی داشته باشد).
۱۵- قبل از ایشان ننشینید.
۱۶- اگر عصبانی شدند، نسبت به آنان خشوع کنید.
۱۷-در همه حال از آنها تشکر کنید.
۱۸- مراقب باشید، هیچ گاه به ایشان دشنام ندهید.
۱۹- بکوشید تا هرگز آنها را خشمگین نسازید.
۲۰- در حد ممکن، در برآوردن نیازها و تأمین هزینه آنان بکوشید.
۲۱- هر قدر می‌توانید نسبت به ایشان نیکی کنید.
۲۲- هرگز در مقابل ایشان تکبر نکنید.
۲۳- در خواست‌هایشان را برآورده سازید(هر چند به آن نیاز نداشته باشند).
۲۴- چنانچه در حق شما بدی کردند؛ در مقابل، برایشان استغفار و طلب خیر کنید.
۲۵-در مجالس، بالاتر از ایشان ننشینید.
۲۶- اگر از شما خواستند پیش آنان بمانید، در حد امکان از ایشان جدا نشوید.
۲۷- در احسان به والدین، جانب مادر را بیشتر مراعات کنید.
۲۸-به وصیت‌هایشان عمل کنید.
۲۹- بدهی‌های آنان را ادا کنید(در صورت توانایی).
۳۰- اگر بین امر و نهی والدین تعارضی بوده اگر ممکن است، رضایت هر دو را جلب کنید و گرنه، جانب مادر را ترجیح دهید.
۳۱- اگر شما را به خوردن غذای شهبه‌ناک امر کردند، اطاعات کنید.
۳۲- اگر در وقت نماز شما را به کاری امر کردند، نماز را به تأخیر انداخته و فرمان آنان را اطاعت کنید.
۳۳- از آزار دیگران نسبت به والدین جلوگیری کنید.
۳۴- پیش از آنان شروع به خوردن غذا نکنید.
۳۵- در مجالس، روی خود را از انها برنگردانید.
۳۶- کاری نکنید که دیگران به پدر و مادر شما بد بگویند.
۳۷- در وقت ورودشان از جا برخیزید.
۳۸- مراقب سلامتی آنان باشید اگر نیاز به پزشک و… دارند.
۳۹- هرگز برای آنان آرزوی مرگ نکنید.
۴۰- از آنان بخواهید تا در حق شما دعا کنند(دعای پدر و مادر در مورد فرزندان مستجاب است انشاء الله).
۴۱- غیبت آنان را مدارید و نگذارید دیگران از آنها غیبت کنند.
۴۲-صفات نیک ایشان را در حضور و غیابشان یادآور شوید.
۴۳- ابراز محبت خود را نسبت به آنها آشکار کنید.
۴۴- هر چه می‌توانید در برابرشان تواضع کنید.
۴۵- از ایشان تقاضایی نکنید که موجب شرمندگیشان شود.
۴۶- بدی‌هایشان را فراموش کنید و تکرار نکنید.
۴۷- نیکی به پدر و مادر را به بهانه این که آنان هنوز جوان هستند، ترک نکنید.
۴۸- لزوم احترام ایشان را به اعضای دیگر خانواده گوشزد کنید.
۴۹-در حد امکان، زمینه تفریح، گردش و زیارت را بر ایشان فراهم آورید.
۵۰- نقاط ضعف آنان را برای دیگران بازگو نکنید.

منبع: تبیان