راستگویی

نوشته‌ها

احادیث درباره راستگویى

اشاه

راستگویی یکی از صفات بسیار پسندیده در جامعه بشری است. اما با کمال تأسف غالب انسانها با دروغگویی زندگی خود را سپری می کنند. دین مبین اسلام همگام با حکم عقل مردم را به راستگویی ترغیب نموده و دروغگویی عامل بدفرجامی انسان دانسته و از این‌رو آن را تحریم نموده و عقاب اخروی را نتیجه آن قرار داده است. در جامعه ای که دروغگویی رایج است اعتماد بر یکدیگر از آن جامعه رخت برداشته و حتی سخن راست راستگویان حمل بر دروغ می شود.در این مقاله برخی از احادیث مربوط به راستگویی نقل شده است.

  1. امام صادق (علیه‌السلام):

     إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَبْعَثْ نَبِیّاً إِلَّا بِصِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَهِ إِلَى الْبَرِّ وَ الْفَاجِر؛ خداى عزوجل هیچ پیامبرى را نفرستاد، مگر با راستگویى، و برگرداندن امانت به نیکوکار و یا بدکار.

   ( کافى(ط-الاسلامیه) ج۲، ص۱۰۴، ح۱)

  1. امام صادق (علیه‌السلام):

    إِنَّ الصّادِقَ أَوَّلُ مَن یُصَدِّقُهُ اللّه عَز وَ جَلَّ یَعلَمُ أَنَّهُ صادِقٌ و تُصَدِّقُهُ نَفسُهُ تَعلَمُ أَنَّهُ صادِقٌ؛

راستگو را نخستین کسى که تصدیق مى کند، خداى عز و جل است که مى داند او راستگوست و نیز نفس او تصدیقش مى کند که مى داند راستگوست.

    (کافى(ط-الاسلامیه) ج۲، ص۱۰۴، ح۶)

  1. ابن شهر آشوب:

    کانَ النَّبىّ صلی الله علیه و آله قَبْلَ الْمَبْعَثِ مَوْصُوفاً بِعِشْرِینَ خَصْلَهً مِنْ خِصَالِ الْأَنْبِیَاءِ لَوِ انْفَرَدَ وَاحِدٌ بِأَحَدِهَا لَدَلَّ عَلَى جَلَالِهِ فَکَیْفَ مَنِ اجْتَمَعَتْ فِیهِ کَانَ نَبِیّا أَمِیناً صَادِقاً حَاذِقاً أَصِیلًا نَبِیلًا مَکِیناً فَصِیحاً عَاقِلًا فَاضِلًا عَابِداً زَاهِداً سَخِیّاً کَمِیّاً قَانِعاً مُتَوَاضِعاً حَلِیماً رَحِیماً غَیُوراً صَبُوراً مُوَافِقاً مُرَافِقاً لَمْ یُخَالِطْ مُنَجِّماً وَ لَا کَاهِناً وَ لَا عَیَّافا؛رسول اکرم صلی الله علیه و آله پیش از مبعوث شدن، بیست خصلت از خصلت‏هاى پیامبران را دارا بودند، که اگر کسى یکى از آنها را داشته باشد، دلیل عظمت اوست؛ چه رسد به کسى که همه آنها را دارا باشد، آن حضرت پیامبرى امین، راستگو، ماهر، اصیل، شریف، استوار، سخنور، عاقل، با فضیلت، عابد، زاهد، سخاوتمند، دلیر و با شهامت، قانع، متواضع، بردبار، مهربان، غیرتمند، صبور، سازگار، و نرم‏خو بودند و با هیچ منجّم (قائل به تأثیر ستارگان)، غیب‏گو و پیش‏گویى هم‏نشین نبودند.

    (مناقب ابن شهر آشوب، ج ۱، ص ۱۲۳)

  1. امام على (علیه‌السلام):

    أَربَعٌ مَن أُعطیَهُنَّ فَقَد أُعطىَ خَیرَ الدُّنیا وَ الآخِرَهِ صِدقُ حَدیثٍ و أَداءُ أَمانَهٍ وَ عِفَّهُ بَطنٍ وَ حُسنُ خُلقٍ؛ چهار چیز است که به هر کس داده شود خیر دنیا و آخرت به او داده شده است: راستگویى، اداء امانت، حلال خورى و خوش اخلاقى.

    (تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص ۲۱۷ ، ح ۴۲۸۲)

  1. امام على (علیه‌السلام):

     الصَّادِقُ عَلَى شَفَا مَنْجَاهٍ وَ کَرَامَهٍ وَ الْکَاذِبُ عَلَى شَرَفِ مَهْوَاهٍ وَ مَهَانَه ؛ راستگو در آستانه نجات و بزرگوارى است و دروغگو در لبه پرتگاه و خوارى.

    (نهج البلاغه صبحی صالح، ص ۱۱۷ ، خطبه ۸۶)

  1. امام صادق (علیه‌السلام):

     لَا تَغْتَرُّوا بِصَلَاتِهِمْ وَ لَا بِصِیَامِهِمْ فَإِنَّ الرَّجُلَ رُبَّمَا لَهِجَ بِالصَّلَاهِ وَ الصَّوْمِ حَتَّى لَوْ تَرَکَهُ اسْتَوْحَشَ وَ لَکِنِ اخْتَبِرُوهُمْ عِنْدَ صِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَهِ؛ فریب نماز و روزه مردم را نخورید، زیرا آدمى گاه چنان به نماز و روزه خو مى کند که اگر آنها را ترک گوید، احساس ترس مى کند، بلکه آنها را به راستگویى و امانتدارى بیازمایید.

    (کافى(ط-الاسلامیه) ج۲، ص۱۰۴، ح۲)

  1. رسول اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

    إِذا رَأَیتَ مِن أَخیکَ ثَلاثَ خِصالٍ فَارجُهُ: اَلحَیاءُ وَ الامانَهُ و الصِّدقُ؛ هر گاه در برادر (دینى) خود سه صفت دیدى به او امیدوار باش: حیا، امانتدارى و راستگویى.

    (نهج الفصاحه ص ۱۹۳ ، ح۲۰۵)

  1. امام على (علیه‌السلام):

     الْمُؤْمِنُ صَدُوقُ اللِّسَانِ بَذُولُ الْإِحْسَان‏؛ مؤمن بسیار راستگو و بسیار نیکوکار است.

    (تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص ۸۹ ، ح ۱۵۲۱)

  1. امام صادق (علیه‌السلام):

    مَن صَدُقَ لِسانُهُ زَکى عَمَلُهُ؛ هر کس راستگو باشد عملش پاکیزه مى شود و رشد مى کند.

    (کافى(ط-الاسلامیه) ج۲، ص۱۰۵، ح۱۱)

  1. امام على (علیه‌السلام):

    یَبلُغُ الصّادِقَ بِصِدقِهِ ما یَبلُغُهُ الکاذِبَ بِاحتیالِهِ؛ راستگو، با راستگویى خود به همان مى رسد که دروغگو با حیله گرى خود.

    (غررالحکم و دررالکلم، ص ۸۰۹)

  1. رسول اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

     الصدق طمأنینه و الکذب ریبه؛ راستگویى [مایه] آرامش و دروغگویى {مایه} تشویش است.

    (نهج الفصاحه ص ۵۴۸ ، ح ۱۸۶۴)

  1. رسول اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

    اعْلَمْ أَنَّ الصِّدْقَ مُبَارَکٌ وَ الْکَذِبَ مَشْئُوم‏؛ بدان که راستگویى، پر برکت است و دروغگویى، شوم.

    (تحف العقول ص ۱۴)

  1. رسول اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

    عَلَیکُم بِالصِّدقِ فَاِنَّهُ مَعَ البِرِّ وَ هُما فِى الجَنَّهِ وَ ایّاکُم وَ الکِذبِ فَاِنَّهُ مَعَ الفُجورِ وَ هُما فِى النّارِ ؛ شما را سفارش مى کنم به راستگویى، که راستگویى با نیکوکارى همراه است و هر دو در بهشت اند و از دروغگویى بپرهیزید که دروغگویى همراه با بدکارى است و هر دو در جهنم اند.

    (نهج الفصاحه ص ۵۷۲ ، ح ۱۹۷۶)

  1. امام على (علیه‌السلام):

     خَیْرُ إِخْوَانِکَ مَنْ دَعَاکَ إِلَى صِدْقِ الْمَقَالِ بِصِدْقِ مَقَالِهِ وَ نَدَبَکَ إِلَى أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ بِحُسْنِ أَعْمَالِه‏؛ بهترین برادرانت (دوستانت)، کسى است که با راستگویى اش تو را به راستگویى دعوت کند و با اعمال نیک خود، تو را به بهترین اعمال برانگیزد.

    (تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص ۴۱۷ ، ح ۹۵۳۵)

  1. رسول اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

     مَنْ أُلْهِمَ الصِّدْقَ فِی کَلَامِهِ وَ الْإِنْصَافَ مِنْ نَفْسِهِ وَ بِرَّ وَالِدَیْهِ وَ وَصَلَ رَحِمَهُ أُنْسِئَ لَهُ فِی أَجَلِهِ وَ وُسِّعَ عَلَیْهِ فِی رِزْقِهِ وَ مُتِّعَ بِعَقْلِهِ وَ لُقِّنَ حُجَّتَهُ وَقْتَ مُسَئلَتِهِ؛ به هر کس، راستگویى در گفتار، انصاف در رفتار، نیکى به والدین و صله رحم الهام شود، اجلش به تأخیر مى افتد، روزیش زیاد مى گردد، از عقلش بهره مند مى شود و هنگام سئوال [مأموران الهى] پاسخ لازم به او تلقین مى گردد.

    (اعلام الدین، ص ۲۶۵)

۱۶٫امام صادق (علیه‌السلام):

     اُنظُر مَا بَلَغَ بِهِ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، فَالْزَمْهُ؛ فَإِن‏ عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلَامُ إِنَّمَا بَلَغَ مَا بَلَغَ بِه‏ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِصِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَه؛ بنگر على (علیه‌السلام) با چه چیز آن مَقام را نزد پیامبر خدا (صلی‌الله علیه و آله) پیدا کرد همان را پیروى کن. همانا على (علیه‌السلام) آن مقام را نزد پیامبر خدا (صلی‌الله علیه و آله) با راستگویى و امانتدارى بدست آورد.

    (کافى(دار الحدیث) ج۳ ، ص ۲۷۰ و ۲۷۱ ، ح ۱۷۷۳)

  1. رسول اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

    لَا تَنْظُرُوا إِلَى کَثْرَهِ صَلَاتِهِمْ وَ صَوْمِهِمْ وَ کَثْرَهِ الْحَجِّ وَ الْمَعْرُوفِ وَ طَنْطَنَتِهِمْ بِاللَّیْلِ انْظُرُوا إِلَى صِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَه؛ به زیادى نماز و روزه و حج و احسان و مناجات شبانه مردم نگاه نکنید، بلکه به راستگویى و امانتدارى آنها توجه کنید.

    (عیون اخبار الرضا ج ۲ ، ص ۵۱ ، ح ۱۹۷ – امالی(صدوق) ص ۳۰۳)

  1. رسول اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

     اضْمَنُوا لِی سِتَّهً مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَضْمَنْ لَکُمُ الْجَنَّهَ اصْدُقُوا إِذَا حَدَّثْتُمْ وَ أَوْفُوا إِذَا وَعَدْتُمْ وَ أَدُّوا إِذَا اؤْتُمِنْتُمْ وَ احْفَظُوا فُرُوجَکُمْ وَ غُضُّوا أَبْصَارَکُمْ وَ کُفُّوا أَیْدِیَکُم‏؛ شش چیز را براى من ضمانت کنید تا من بهشت را براى شما ضمانت کنم، راستى در گفتار، وفاى به عهد، بر گرداندن امانت، پاکدامنى، چشم بستن از گناه و نگه داشتن دست (از غیر حلال).

    (معدن الجواهر ص ۵۳ – نهج الفصاحه ص ۲۱۶ ، ح۳۲۱)

  1. امام صادق (علیه‌السلام):

    اَلحِلمُ سِراجُ اللّه … وَ الْحِلْمُ یَدُورُ عَلَى خَمْسَهِ أَوْجُهٍ أَنْ یَکُونَ عَزِیزاً فَیُذَلَّ أَوْ یَکُونَ صَادِقاً فَیُتَّهَمَ أَوْ یَدْعُوَ إِلَى الْحَقِّ فَیُسْتَخَفَّ بِهِ أَوْ أَنْ یُؤْذَى بِلَا جُرْمٍ أَوْ أَنْ یَطْلُبَ بِالْحَقِّ فَیُخَالِفُوهُ فِیهِ فَإِذَا آتَیْتَ کُلًّا مِنْهَا حَقَّهُ فَقَدْ أَصَبْت؛‏ بردبارى چراغ خداست… پنج چیز است که بردبارى مى طلبد: شخص عزیز باشد و خوار شود، راستگو باشد و نسبت ناروا داده شود، به حق دعوت کند و سبکش بشمارند، بى گناه باشد و اذیت شود، حق طلبى کند و با او مخالفت کنند. اگر در هر پنج مورد، به حق رفتار کنى، بردبار هستى… .

    (مصباح الشریعه ص ۱۵۴ – بحارالأنوار(ط-بیروت) ج ۶۸ ، ص ۴۲۲، ح۶۱)

  1. امام على (علیه‌السلام):

    وَ هُوَ خَاتَمُ النَّبِیِّینَ أَجْوَدُ النَّاسِ کَفّاً وَ أَرْحَبُ النَّاسِ صَدْراً وَ أَصْدَقُ النَّاسِ لَهْجَهً وَ أَوْفَى النَّاسِ ذِمَّهً وَ أَلْیَنُهُمْ عَرِیکَهً وَ أَکْرَمُهُمْ عِشْرَهً مَنْ رَآهُ بَدِیهَهً هَابَهُ وَ مَنْ خَالَطَهُ مَعْرِفَهً أَحَبَّهُ یَقُولُ نَاعِتُهُ لَمْ أَرَ قَبْلَهُ وَ لَا بَعْدَهُ مِثْلَهُ؛ او که خاتم پیامبران بود، بخشنده ‏ترین، پرحوصله ‏ترین، راستگوترین، پایبندترین مردم به عهد و پیمان، نرم‏خوترین و خوش مصاحبت‏ترین مردم بود، هر کس بدون سابقه قبلى او را مى‏ دید، هیبتش او را مى‏ گرفت و هر کس با او معاشرت مى ‏نمود و او را مى‏ شناخت دوستدارش مى ‏شد و هر کس مى‏ خواست او را تعریف کند، مى‏ گفت: نظیر او را پیش از او و پس از او ندیده ‏ام.

    (بحارالأنوار(ط-بیروت) ج ۱۶، ص ۱۹۰)

  1. امام على (علیه‌السلام):

    تَحَرِّى الصِّدْقِ وَ تَجَنُّبُ الْکَذِبِ اَجْمَلُ شیمَهٍ وَ اَفْضَلُ اَدَبٍ؛ راستگو بودن و پرهیز نمودن از دروغ، زیباترین اخلاق و بهترین ادب است.

    (تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص ۲۱۷ ، ح ۴۲۹۴)

  1. امام على (علیه‌السلام):

    [عَلَامَهُ الْإِیمَانِ‏] الْإِیمَانُ أَنْ تُؤْثِرَ الصِّدْقَ حَیْثُ یَضُرُّکَ عَلَى الْکَذِبِ حَیْثُ یَنْفَعُک‏؛ (نشانه) ایمان، این است که راستگویى را هر چند به زیان تو باشد بر دروغگویى، گرچه به سود تو باشد، ترجیح دهى.

    (نهج البلاغه(صبحی صالح) ص ۵۵۶، حکمت۴۵۸)

  1. رسول اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

    إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَحَبَّ الْکَذِبَ فِی الصَّلَاحِ وَ أَبْغَضَ الصِّدْقَ فِی الْفَسَاد؛ خداوند عزوجل، دروغى را که باعث صلح و آشتى شود دوست دارد و از راستى که باعث فتنه شود بیزار است.

    (من لا یحضره الفقیه ج۴، ص۳۵۳، ح۵۷۶۲)

  1. رسول اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

    اِنَّ اَشَدَّ النّاسِ تَصْدیقا لِلنّاسِ اَصْدَقُهُمْ حَدیثا وَ اِنَّ اَشَدَّ النّاسِ تَکْذیبا اَکْذَبُهُمْ حَدیثا؛ هر کس راستگوتر است سخن مردم را بیشتر باور مى‏ کند و هر کس دروغگوتر است مردم را بیشتر دروغگو مى ‏داند.

    (نهج الفصاحه ص ۲۷۲ ، ح ۵۹۱)

  1. امام صادق (علیه‌السلام):

     أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ شِیعَتِه‏ عَلَیْکُمْ بِالْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ صِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَهِ وَ التَّمَسُّکِ بِمَا أَنْتُمْ عَلَیْهِ فَإِنَّمَا یَغْتَبِط أَحَدُکُم  إِذَا انْتَهَتْ نَفْسُهُ إِلَى هَاهُنَا وَ أَوْمَى بِیَدِهِ إِلَى حَلْقِه‏؛امام صادق (علیه‌السلام) به بعضى از شیعیان خود فرمودند: بر شما لازم است پرهیزکارى و تلاش و راستگویى و امانت دارى و چنگ زدن به مذهب خود، زیرا هر یک از شما به هنگام جان دادن، غبطه او را خواهند خورد.

    (دعائم الاسلام ج۱، ص ۶۶ و ۶۷)

  1. رسول اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

    إِن أَحبَبتُم أَن یُحِبَّکُمُ اللّه  وَ رَسولُهُ فَأَدّوا إِذَا ائتُمِنتُم و اصدُقوا إِذا حَدَّثتُم وَ أَحسِنوا جِوارَ مَن جاوَرَکُم؛ اگر مى خواهید که خدا و پیغمبر شما را دوست بدارند وقتى امانتى به شما سپردند رد کنید و چون سخن گویید راست گویید و با همسایگان خود به نیکى رفتار نمایید.

    (نهج الفصاحه ص ۲۶۴ ، ح ۵۵۴)

  1. امام صادق (علیه‌السلام):

     الْمَکَارِمُ عَشْرٌ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَکُونَ فِیکَ فَلْتَکُن‏ ….   صِدْقُ الْبَأْس‏ وَ صِدْقُ اللِّسَانِ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَهِ وَ صِلَهُ الرَّحِمِ وَ إِقْرَاءُ الضَّیْف‏ وَ إِطْعَامُ السَّائِلِ وَ الْمُکَافَأَهُ عَلَى الصَّنَائِعِ وَ التَّذَمُّم‏ لِلْجَارِ وَ التَّذَمُّمُ لِلصَّاحِبِ وَ رَأْسُهُنَّ الْحَیَاءُ؛ مکارم ده تاست: اگر مى توانى آنها را داشته باش …: استقامت در سختى ها، راستگویى، امانتدارى، صله رحم، میهمان نوازى، اطعام نیازمند، جبران کردن نیکى ها، رعایت حق و حرمت همسایه، مراعات حق و حرمت رفیق و در رأس همه، حیا.

    (کافى(ط-الاسلامیه) ج۲، ص ۵۵ و ۵۶)

  1. رسول اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

     أَقْرَبُکُمْ مِنِّی غَداً فِی الْمَوْقِفِ أَصْدَقُکُمْ لِلْحَدِیثِ وَ آدَاکُمْ لِلْأَمَانَهِ وَ أَوْفَاکُمْ بِالْعَهْدِ وَ أَحْسَنُکُمْ خُلُقاً وَ أَقْرَبُکُمْ مِنَ النَّاس‏؛ نزدیک ترین شما به من در قیامت، راستگوترین، امانتدارترین، وفادارترین به عهد، خوش اخلاق ترین و نزدیک ترین شما به مردم است.

    (تحف العقول ص ۴۶ – امالی(طوسی) ص ۲۲۹ – بحارالأنوار(ط-بیروت) ج ۷۲ ، ص۹۴، ح۱۲)

  1. امام صادق (علیه‌السلام):

     إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَبْعَثْ نَبِیّاً إِلَّا بِصِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَهِ إِلَى الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ؛ خداى عزوجل هیچ پیامبرى را نفرستاد، مگر با راستگویى، و برگرداندن امانت به نیکوکار و یا بدکار.

    (کافى(ط-الاسلامیه) ج ۲، ص ۱۰۴، ح ۱)

۳۱٫امام صادق علیه  السلام:

    إِنَّ الصّادِقَ أَوَّلُ مَنْ یُصَدِّقُهُ اللّه  عَز وَ جَلَّ یَعْلَمُ أَنَّهُ صادِقٌ وَ تُصَدِّقُهُ نَفْسُهُ تَعْلَمُ أَنَّهُ صادِقٌ؛ راستگو را نخستین کسى که تصدیق مى کند، خداى عزوجل است که مى داند او راستگوست و نیز نفس او تصدیقش مى کند که مى داند راستگوست.

    (کافى(ط-الاسلامیه) ج ۲، ص ۱۰۴، ح۶)

  1. امام صادق (علیه‌السلام):

    الْکَلَامُ ثَلَاثَهٌ صِدْقٌ وَ کَذِبٌ وَ إِصْلَاحٌ بَیْنَ النَّاسِ قَالَ قِیلَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مَا الْإِصْلَاحُ بَیْنَ النَّاسِ قَالَ تَسْمَعُ مِنَ الرَّجُلِ کَلَاماً یَبْلُغُهُ فَتَخْبُثُ نَفْسُهُ فَتَلْقَاهُ فَتَقُولُ سَمِعْتُ مِنْ فُلَانٍ قَالَ فِیکَ مِنَ الْخَیْرِ کَذَا وَ کَذَا خِلَافَ مَا سَمِعْتَ مِنْهُ؛ سخن سه گونه است: راست و دروغ و اصلاح میان مردم به آن حضرت عرض شد: قربانت اصلاح میان مردم چیست؟ فرمودند: از کسى سخنى درباره دیگرى مى ‏شنوى که اگر سخن به گوش او برسد، ناراحت مى ‏شود. پس تو آن دیگرى را مى‏ بینى و بر خلاف آنچه شنیده ‏اى، به او مى‏ گویى: از فلانى شنیدم که در خوبى تو چنین و چنان مى‏ گفت.

    (کافى(ط-الاسلامیه) ج۲، ص ۳۴۱، ح ۱۶)

  1. امام على (علیه‌السلام):

    الصَّادِقُ عَلَى شَفَا مَنْجَاهٍ وَ کَرَامَهٍ وَ الْکَاذِبُ عَلَى شَرَفِ مَهْوَاهٍ وَ مَهَانَه؛ راستگو در آستانه نجات و بزرگوارى است و دروغگو در لبه پرتگاه و خوارى.

    (نهج البلاغه(صبحی صالح) ص ۱۱۷ ، خطبه ۸۶)

  1. امام صادق (علیه‌السلام):

    لا تَغْتَرّوا بِصَلاتِهِمْ وَ لا بِصیامِهِمْ، فَإِنَّ الرَّجُلَ رُبَما لَهِجَ بِالصَّلاهِ وَ الصَّوْمِ حَتّى لَوْ تَرَکَهُ اسْتَوْحَشَ ، وَلکِنِ اخْتَبِروهُمْ عِنْدَ صِدْقِ الْحَدیثِ وَ أداءُ الأمانَهِ؛ فریب نماز و روزه مردم را نخورید، زیرا آدمى گاه چنان به نماز و روزه خو مى کند که اگر آنها را ترک گوید، احساس ترس مى کند، بلکه آنها را به راستگویى و امانتدارى بیازمایید.

    (کافى(ط-الاسلامیه) ج۲، ص ۱۰۴، ح۲)

  1. رسول اکرم صلى الله علیه  و  آله:

    إِذا رَأَیْتَ مِنْ أَخیکَ ثَلاثَ خِصالٍ فَارْجُهُ: اَلْحَیاءُ و الأَمانَهُ وَ الصِّدْقُ؛ هر گاه در برادر (دینى) خود سه صفت دیدى به او امیدوار باش: حیا، امانتدارى و راستگویى.

    (نهج الفصاحه ص ۱۹۳ ، ح ۲۰۵)

  1. امام صادق (علیه‌السلام):

    مَنْ صَدُقَ لِسانُهُ زَکى عَمَلُهُ؛ هر کس راستگو باشد عملش پاکیزه مى شود و رشد مى کند.

    (کافى(ط-الاسلامیه) ج ۲، ص ۱۰۵، ح ۱۱)

  1. امام على (علیه‌السلام):

    یَبْلُغُ الصّادِقَ بِصِدْقِهِ ما یَبْلُغُهُ الْکاذِبَ بِاحْتیالِهِ؛ راستگو، با راستگویى خود به همان مى رسد که دروغگو با حیله گرى خود.

    (غررالحکم و دررالکلم ص ۸۰۹)

  1. امام سجاد (علیه‌السلام):

    خَیْرُ مَفَاتِیحِ الْأُمُورِ الصِّدْقُ، وَ خَیْرُ خَوَاتِیمِهَا الْوَفَاء ؛ بهترین شروع کارها صداقت و راستگویى و بهترین پایان آنها وفا است.

    (نزهه الناظر و تنبیه الخاطر ص ۹۳)

  1. امام موسى کاظم (علیه‌السلام):

    اَداءُ الاَمانَهِ و الصِّدْقُ یَجْلِبانِ الرِّزْقَ، و َالْخیانَهُ و الْکَذِبُ یَجْلِبانِ الفَقْرَ وَ النِّفاقَ؛ اداى امانت و راستگویى روزى را زیاد مى کند و خیانت و دروغگویى باعث فقر و نفاق مى شود.

    (تحف العقول ص ۴۰۳)

  1. امام على (علیه‌السلام):

    مَنْ تَحَرَّى الصِّدْقَ خَفَّتْ عَلَیهِ المُؤُنُ؛ هر کس صداقت و راستگویى پیشه کند، بار زندگى براى او سبک مى شود.

   ( تحف العقول ص ۹۱)

۴۱٫امام على علیه  السلام:

    مَا السَّیْفُ الصّارِمُ فى کَفِّ الشُّجاعِ بِاَعَزَّ لَهُ مِنَ الصِّدْقِ؛ شمشیر بُرّنده در دست شجاع براى او دشمن شکن تر از راستگویى نیست.

    (شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید ج۲۰، ص۲۹۶، ح۳۸۷)

  1. امام على (علیه‌السلام):

    اَقْبَحُ الصِّدقِ ثَناءُ الرَجُلِ عَلى نَفْسِهِ؛ زشت‏ترین راستگویى، تعریف انسان از خودش مى‏ باشد.

    (تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص ۴۶۶ ، ح ۱۰۷۲۹)

۴۳٫امام على علیه  السلام:

    اِذا اَحَبَّ اللّه‏ُ عَبْدا اَلْهَمَهُ الصِّدْقَ؛ هرگاه خداوند بنده‏اى را دوست بدارد، راستگویى را به او الهام مى‏ نماید.

    (تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص ۲۱۷ ، ح ۴۲۹۲)

  1. امام على (علیه‌السلام):

    یَکْتَسِبُ الصَّادِقُ بِصِدْقِهِ ثَلَاثاً حُسْنَ الثِّقَهِ بِهِ وَ الْمَحَبَّهَ لَهُ وَ الْمَهَابَهَ عَنْه‏؛ راستگو با راستگویى خود، سه چیز را به دست مى‏آورد: اعتماد، محبت و شکوه (در دل‏ها).

    (تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص ۲۱۹ ، ح ۴۳۵۸)

۴۵٫رسول اکرم صلى‏ الله‏ علیه ‏و ‏آله:

     لَا تَنْظُرُوا إِلَى کَثْرَهِ صَلَاتِهِمْ وَ صَوْمِهِمْ وَ کَثْرَهِ الْحَجِّ وَ الْمَعْرُوفِ وَ طَنْطَنَتِهِمْ بِاللَّیْلِ وَ لَکِنِ انْظُرُوا إِلَى صِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَهِ؛ به زیادى نماز و روزه و حج و نیکى و وِرد و ذکر شبانه مردم نگاه نکنید، بلکه به راستگویى و امانتدارى آنان توجه نمایید.

    (عیون اخبار الرضا علیه ‏السلام ، ج ۲ ، ص ۵۱ ، ح ۱۹۷)

  1. رسول اکرم صلى‏ الله‏ علیه ‏و ‏آله:

    ثَلَاثٌ یَقْبُحُ فِیهِنَّ الصِّدْقُ النَّمِیمَهُ وَ إِخْبَارُکَ الرَّجُلَ عَنْ أَهْلِهِ بِمَا یَکْرَهُ وَ تَکْذِیبُکَ الرَّجُلَ عَنِ الْخَیْر؛ در سه چیز راستگویى زشت است: سخن‏چینى، خبر ناخوشایند دادن به مردى درباره زن و فرزندش و تکذیب کردن خبر کسى.

    (تحف العقول، ص ۹)

  1. رسول اکرم صلى‏ الله‏ علیه ‏و ‏آله:

    عَلَیْکُمْ بِالصِّدْقِ فَاِنَّهُ مَعَ البِرِّ وَ هُما فِى الْجَنَّهِ وَ اِیّاکُمْ و َالْکِذْبَ فَاِنَّهُ مَعَ الْفُجورِ وَ هُما فِى النّارِ؛ شما را سفارش مى‏ کنم به راستگویى، که راستگویى با نیکى همراه است و هر دو در بهشت ‏اند و از دروغگویى بپرهیزید که دروغگویى همراه با بدکارى است و هر دو در جهنم ‏اند.

    (نهج الفصاحه ص ۵۷۲ ، ح ۱۹۷۶)

دروغگوها، یا ترسو هستند یا حرفه‌ای!

قدیمی‌ها معتقد بودند دروغ، دیو است؛ دیوی که وظیفه‌اش تباه کردن زندگی انسانهاست. اما چرا دروغ، چیزی که دین، عقل و اخلاق آن را ناشایست می‌دانند، این روزها این قدر راحت گفته، شنیده و حتی دیده می‌شود؟

ترسوها

احتمالا ما بیشتر از هر دلیل دیگری، از سر ترسمان دروغ می‌گوییم. خودمان را بر سر دوراهی می‌بینیم و فکر می‌کنیم تنها راه خلاص شدن از وضعیتی که در آن گرفتار شده‌ایم، گفتن یک دروغ ساده یا پیچیده است؛ چون این طوری یا کسی متوجه دروغمان نمی‌شود و از این وضعیت جان سالم به در می‌بریم یا متوجه می‌شوند و دوباره سر جای اولمان باز برمی‌گردیم. برای همین تصمیم می‌گیریم که دست‌کم شانسمان را امتحان کنیم. دروغ‌گویی، کار راحتی نیست؛ چون باید به خودمان مسلط شویم و بعد یک داستان سر هم کنیم و منتظر بمانیم تا ببینیم که آیا داستانمان را باور می‌کنند یا نه. در تمام آن مدت هم نگرانیم که چیزی دستمان را رو کند.

به جای یک بار ترسیدن و عقوبت کشیدن، تا مدت‌ها می‌ترسیم و از آنجایی که آفتاب هم هیچ وقت پیش ابر نمی‌ماند، دیر یا زود مچمان باز می‌شود و آن وقت هم باید سزای کاری را که کرده‌ایم، بدهیم و هم بابت دروغی که گفتیم، شرمنده باشیم. بی‌جهت نیست که می‌گویند، نجات در راستگویی است. دروغ‌ها ما را توی تله‌های بزرگ‌تر و تو در تویی می‌اندازند. بیشتر مواقع یک دروغ، کارساز نیست و برای سر هم کردن داستانمان باید بارها و بارها و تا مدت‌ها مدام دروغ بگوییم.

گوشه‌ای نشسته‌ایم و با دروغ‌های کوچک و بزرگمان، یک تور می‌بافیم. مثل بندبازهایی که زیرپایشان یک تور می‌گیرند. تا اگر سقوط کردند، توی آن بیفتند و نجات پیدا کنند. اما تور نجاتی که با دروغ بافته بشود، مثل خانه عنکبوت، سست است و اعتماد کردن به آن، کار عاقلانه‌ای نیست. به جای این که ما را نجات بدهد، بیشتر گرفتار می‌کند.

حرفه‌ای‌ها

پیدا می‌شوند آدم‌هایی که دروغ‌گویی، عادتشان شده است. آن‌ها برای چیزهای کوچک و بزرگ، دروغ می‌گویند. هم زمان در چند داستان زندگی می‌کنند که هیچ کدام از آن‌ها شبیه به زندگی واقعی‌شان نیست. برای هر کسی یکی از این داستان‌ها را تعریف می‌کنند و حتما از این کار هدفی دارند. آن‌هایی که به دروغ گفتن عادت می‌کنند، به نقطه‌ای می‌رسند که فکر می‌کنند دیگر لازم نیست حقیقت خود و زندگی‌شان را برای کسی بازگو کنند. گاهی این کار را ناخواسته و بدون فکر انجام می‌دهند و گاهی هم با طرح و برنامه.
کسانی که به دروغ‌گویی عادت می‌کنند، از بازی دادن دور و بری هایشان لذت می‌برند. خودشان را باهوش‌تر و قدرتمندتر می‌بینند و فکر می‌کنند که دروغ برای آن‌ها فضای امنی ایجاد می‌کند که کسی نمی‌تواند در آن فضا به آن‌ها دست پیدا کند. ممکن است آدم‌های بی‌آزار و حتی ترحم برانگیزی به نظر بیایند که به خاطر پنهان کردن سختی‌های زندگی و کمبودهایی که داشته‌اند، از دروغ برای خودشان سرپناه ساخته‌اند. اما همین آدم‌ها می‌توانند خیلی خطرناک بشوند، زمانی که با استفاده از آن وسیله تلاش می‌کنند چیزی یا کسی را به دست بیاورند یا آن را برای خودشان نگه دارند.

آنها به زیر پا گذاشتن اخلاقیات، عادت و راه میانبری برای زندگی پیدا کرده‌اند. عادت خطرناک این آدم‌های خوش خط و خال، گاهی هزینه‌های جبران‌ناپذیری برای اطرافیانشان دارد. دوستی با این آدم‌ها دویدن به سمت سرابی است که وجود ندارد و بعضی وقت‌ها تشخیص سراب از آب خیلی دیر و دشوار می‌شود.

لاف‌زن‌ها

آیا دروغ گفتن، ما را بامزه‌تر می‌کند؟ بعضی‌ها جواب می‌دهند که بله. این‌ها آدم‌هایی هستند که برای خنداندن دوروبری‌هایشان دروغ‌های شاخ و دم‌دار تعریف می‌کنند. داستان‌هایی که همه می‌دانند واقعی نیست و با عقل جور در نمی‌آید، اما چون بی‌خطر و بامزه هستند به آنها می‌خندند. دور این آدم‌ها توی مهمانی همیشه شلوغ است و صدای قهقهه بلند است. تا اینجای کار به نظر می‌آید که اشکالی وجود نداشته باشد.

دست کم این‌ها به کسی آزار نمی‌رسانند و جز جلب توجه دوست و آشنا، نفع دیگری هم نمی‌برند. اما کار از جایی خراب می‌شود که آن‌ها، دروغ‌های خودشان را باور می‌کنند؛ مثلا اول، داستان‌هایی درباره پیدا شدن گنج توی بیابان تعریف کرده و بعد کم‌کم خودشان باور می‌کنند که واقعا می‌شود توی بیابان، گنج پیدا کرد.

قدم بعدیشان هم این است که کل زندگی‌شان را حراج کنند و با پولش وسایلی بخرند که بشود با آن‌ها چند روزی در گرمای ۵۰ درجه دوام آورد و بروند زمین را زیر و رو کنند. شاید شما فکر کنید که این دیگر خیلی اغراق است و بعید است کسی کارش از دروغ‌گویی و لاف‌زنی به حراج زندگی و گنج‌یابی بکشد. ولی واقعیت این است که ماجرا آن قدر پیچیده نیست.

تصور کنید این دوست دروغ گوی ما، میان یک عده نشسته است و دارد شرح سفرهای عجیب و غریبش را می‌دهد، اگر چند نفر توی این جمع بعد از مدتی به حرف‌هایش شک کنند و از وی بخواهند که ثابت کند، بعید نیست که او هم بیل و کلنگ بردارد و به بیابان بزند. دنیا پر از آدم‌هایی است که دروغ‌های خودشان را باور می‌کنند و برای ثابت کردنش به بقیه، دست به کارهای عجیب و غریب می‌زنند.

مصلحت‌بین‌ها

به یک عده هم وقتی می‌گویی که چرا دروغ می‌گویند، جواب می‌دهند که این که دروغ واقعی نیست، دروغ مصلحتی است و ایرادی ندارد. اما دروغ مصلحتی، جا دارد؛ مثلا وقتی جان یا آبروی کسی در خطر باشد؛ اما بیشتر دروغ‌های به اصطلاح مصلحتی ما، برای حفظ جان یا آبروی کسی و یا جلوگیری از یک دعوا نیست. آن‌ها فقط دروغ‌های معمولی هستند که ما مصلحت می‌دانیم که بگوییم، همین!

در خیلی از موارد پای هیچ ضرورت یا مصلحتی هم در بین نبوده است. ما فقط دلمان خواسته و دروغ گفته ایم و حالا دنبال وسیله‌ای می‌گردیم که بار گناه و عذاب وجدان ما را سبک‌تر کند. دروغ‌های مصلحتی ما، خیلی وقت‌ها به جای حل یک مشکل، مشکلات جدیدی به وجود می‌آورند.

مسائل را پیچیده‌تر می‌کنند و به جای آن که آدم‌ها را با هم آشتی بدهد، باعث به وجود آمدن کدورت‌های تازه می‌شوند. چرا؟ چون خیلی وقت‌ها ما درک درستی از اتفاقاتی که قرار است در آینده بیفتد، نداریم. حتی شناخت درستی از آدم‌های دور و برمان و عمق و پیچیدگی موضوعات اطرافمان نداریم.

همین باعث می‌شود که دروغ مصلحتی ما، کارها را خراب‌تر کند و اگر کوره راهی برای حل مشکل باقی مانده، آن را هم از بین ببرد تا دیگر واقعا نشود برای حل مشکل، کاری کرد. گفتن یک دروغ مصلحتی، به ظاهر کارساده‌ای است ولی در اصل می‌تواند خیلی خطرناک باشد. دروغ مصلحتی، یک استثناست نه قاعده کلی و معمول حل مشکلات.

راستگوها

تعداد راستگوها، کم نیست. فقط مشکل این است که آن قدر دروغ زیاد شده، که تشخیص راست و دروغ سخت است و خیلی از راستگوها هم در این میان به دروغ‌گویی متهم می‌شوند. راستگویی همیشه سخت‌تر از دروغ‌گویی بوده است. شجاعت و اعتماد به نفس بیشتری می‌خواهد و شرافت و نجافت آدم را نشان می‌دهد. ولی هیچ کس نمی‌گوید گفتن حرف راست، بدون هزینه است و همه برای راستگوها کف می‌زنند و تشویقشان می‌کنند.

راستگوها بسته به اهمیت موضوعی که درباره‌اش حرف می‌زنند ممکن است طرد یا مجازات بشوند. آن‌ها روی چیزهایی نور می‌تابانند که خیلی از مردم دلشان می‌خواهد تماشایشان کنند. حرف‌هایی را می‌زنند که بعضی دوست دارند آن‌ها را فراموش کنند یا نشنیده بگیرند.

راستگوها، دنیای خیالی دروغگوها یا کسانی را که به شنیدن دروغ عادت کرده‌اند، به هم می‌ریزند و همین، خیلی‌ها را عصبانی می‌کند، گاهی واقعیت‌های تلخ را به جای توهمات دروغین می‌نشانند و درباره چیزهایی هشدار می‌دهند که کسی دوست ندارد حتی به اتفاق افتادنشان فکر کند. راستگویی، همیشه انتخاب ساده‌ای نیست؛ حرکت بر خلاف جریان آّب است. هزینه دارد و حتی در تاریخ، به قیمت جان بسیاری از انسان‌های پاک تمام شده است.

منبع: مجله موفقیت؛ ندا شاهنوری

از گفتن این “دروغ‌های ساده” دست بردارید!

همه انسان‌ها به دلایل مختلف و اندازه‌های متفاوت، در زندگی دروغ‌هایی می‌گویند. گاهی خودمان را در مورد احساسات فرد خاصی گول می‌زنیم. گاهی برای طفره رفتن از زیر بار مسئولیت، دروغ می‌گوییم. گاهی حتی برای پوشاندن تقصیرات و اشتباهات خود، به هر دروغی چنگ می‌اندازیم تا آبروی رفته خود را دوباره به دست بیاوریم. اما همان طور که در آموزه‌های دینی آمده است، دروغ، فعل پسندیده‌ای نیست. اما هشت نوع دروغ وجود دارد که هیچ دلیل قانع‌کننده‌ای برای گفتن آنها وجود ندارد.
چرا آدمی باید برای ساده‌ترین و بی‌ارزش‌ترین مسایل زندگی خود دروغ بگوید؟!

۱- تعارف‌های دروغین

اگر به طور ناگهانی دوستی را در خیابان ملاقات کردید که مدت‌های طولانی است او را ندیده‌اید و دیگر علاقه یا حس صمیمیتی میان خود و او احساس نمی‌کنید، نباید فقط به واسطه حفظ احترام اجتماعی خود، او را به چای یا قهوه دعوت کنید. زمانی یک فرد را به نوشیدن چای در یک کافه یا خانه خود دعوت کنید که واقعا این کار را دوست دارید، در غیر این صورت، دلیلی برای این امر وجود ندارد.

۲- بهانه‌های دروغین

هرگز سعی نکنید به بهانه‌های دروغین، دوستان یا “شریک عاطفی” خود را از سرتان باز کنید. به او قول دروغین ندهید. به این فکر کنید اگر ناگهان با او در خیابان یا مکان دیگر رو به رو شوید چه می‌شود؟ بهانه‌های فشار کاری یا مهمان داشتن یا … که به دروغ مطرح می‌شوند، به هیچ عنوان اخلاقی و درست نیستند و موجب آسیب دیدن موقعیت اجتماعی شما خواهند شد.

۳- نخواندن ایمیل یا پیغام‌های دیگران

اگر فرصت ندارید یا به هر دلیلی، علاقه به خواندن “ایمیلی” پر از درخواست و گلایه دوست خود را ندارید، هنگامی که از شما می‌پرسد آیا ایمیل مرا دریافت کرده‌ای؟، به جای دروغ گفتن این که به “اینترنت” دسترسی ندارید یا کارهایتان زیاد است، خیلی صادقانه بگویید در اولین فرصت این کار را انجام خواهید داد.

۴- دوست نداشتن غذا

اگر “گوشت قرمز” دوست ندارید، یا از طعم قارچ متنفر هستید، شاید ترجیح دهید به اطرافیان بگویید به آن غذا حساسیت دارید. اما چرا؟ گفتن واقعیت چه اشکالی دارد؟ چرا صادقانه نمی‌گویید که قارچ دوست ندارید. یا بادمجان به نظرتان خوشمزه نیست!

۵- پاسخ ندادن به موبایل

موبایل شما زنگ می‌خورد و نام و عکس خواهر یا دوست صمیمی شما روی نمایشگر ظاهر می‌شود. با خود می‌گویید: «وای خدای من! دوباره یک داستان جدید یا گلایه‌های تکراری.» این حرف‌ها برایتان به هیچ وجه جالب نیستند و به همین خاطر تماس او را بی‌پاسخ می‌گذارید. اما وقتی همدیگر را دیدید، به او چه خواهید گفت؟ در جلسه کاری بودم و نتوانستم پاسخ دهم؟ … ساده‌ترین و صادقانه‌ترین کار این است که از او عذرخواهی کنید و بگویید در نخستین فرصت با او تماس خواهید گرفت تا با شما درددل کند.

۶- دیرکردن

این عادت، بیشتر مختص خانم‌ها است. به طور مثال، خودشان هم می‌دانند زودتر از نیم ساعت دیگر حاضر نمی‌شوند اما به دروغ می‌گویند من ۵ دقیقه دیگر حاضر هستم. این مساله شاید چندان مهم به نظر نرسد اما در طولانی مدت نوعی “بی‌اعتمادی” و دلخوری میان شما و شریک زندگیتان به وجود خواهد آورد.

۷- قول‌های دروغین

وقتی دوست ندارید “سینما” بروید، چرا دعوت دوست خود را می‌پذیرید که بعد هم مجبور شوید به او پیامک بزنید و به دروغ بگویید مریض شده‌اید؟ از همان ابتدا خیلی رک و صادقانه نه بگویید و برنامه‌ریزی‌های او را نیز به هم نزنید. آدم‌ها به یکدیگر اعتماد می‌کنند و این نوع دروغ‌های کوچک باعث خدشه‌دار شدن رابطه‌ها و اعتماد میان افراد خواهد شد.

منبع: باشگاه خبرنگاران؛ برترین‌ها

نقش ایرانیان در ماندگاری تفکر شیعی

چکیده

این مسأله ای کلیدی است که ایرانیان، در ماندگاری فرهنگ تشیع، چه سهمی داشته و چه نقشی آفریده اند. این مسأله از جهتی که اکثریت شیعه در ایران تمرکز دارند بسیار مهم است. علی(ع) در پاسخ به گزافه گویی اشعث کندی که درباره ی ایرانیان اعتراض کرده بود، به آنها فرمود: این شکم گنده ها خودشان روزها در بستر نرم استراحت می کنند و آنها (ایرانیان) روزهای گرم به خاطر خدا فعالیت می کنند و آنگاه از من می خواهند که آنها (ایرانیان) را طرد کنم!! به خدایی قسم که دانه را شکافت و آدمی را آفرید از رسول خدا(ص) شنیدم که فرمود: به خدا هم چنان که شما ایرانیان را به خاطر کفر با شمشیر به خاطر کفر خواهید زد، بعد ایرانیان شما را با شمشیر به خاطر اسلام خواهند زد تا مسلمانیتان راست گردانند. این گونه تکریم ها از ایرانیان، نشانگر عظمت آنان در گستره ی تاریخی است.
ایرانیان در دو قرن اولیه که( به اشتباه به دو قرن سکوت درباره ی آنان یاد شده) دو قرن حماسه و تلاش داشته اند. در این دو قرن بود که زمینه های گرایش هوشمندانه به اسلام قوت یافت. ایرانیان به قدری به اسلام جذب شدند که بزرگان علم در تاریخ سده های اولیه، زبان عربی را برگزیدند و القاب عربی برای خود انتخاب کردند. در جغرافیای سیاسی شیعه، رد پای آل بویه را می نگریم که با چه حرص و ولعی به اسلام گرایش یافته اند و در بالنده کردن آن کوشیده اند. این ها قلمروهای مطالعاتی بدیعی را پیش روی ما می نهد. ایرانیان با داشتن خط فکری خاص خود فرهنگ عرب و اسلام را مطالعه می کنند و قسمت سازگار را حذف می کنند. پاسداری از اهل بیت(ع) و فرهنگ عاشورا و فرهنگ امامت و انتظار، مساله مهمی است، ایرانیان، فرهنگ اسلامی را می پرورانند. اهل بیت را پاس می دارند. ظلم را برنمی تابند، به گونه ای که ایران، مأمن و پناهگاه سادات علوی و رضوی و حسینی می شود. اسلام ناب، خود را وامدار ایرانیان می داند. ایرانیان بسیاری از موضوعات تاریخی را رقم می زنند و سفرنامه نویسان که به بلاد اسلامی می روند، ایران را نقطه ثقل دیدارها و فعالیت های خود می دانند و در این اواخر، انقلاب عظیم اسلامی ایران، گویاترین سند بر این واقعیت است.

واژگان کلیدی: اسلام، ایران، تشیع، حماسه، علم، القاب، انتظار، امامت، انقلاب.

مقدمه

مساله ی نقش ایرانیان در ماندگاری تفکر شیعی، از مسائل کلیدی است، زیرا از طرفی اکثریت شیعه در ایران به سر می برند و از طرفی هم سرعت گرایش ایرانیان به تشیع و ماندگاری آن در ایران و نیز اوجی که همه روزه در عشق به فرهنگ شیعی در ایران حاصل می شود، ما را وامی دارد که در این باب کنکاش و پرسش و پی جویی نماییم. در همان قرن نخستین ظهور اسلام، گرایش های عمیقی از ناحیه ی ایرانیان به پذیرش فرهنگ اسلامی صورت گرفت و سبب آن شد که امامان شیعه(ع) همواره به ایرانیان با دیده ی احترام نگاه کنند.
«علی(ع) در یک روز جمعه بر روی منبری آجری خطبه می خواند. اشعث بن قیس کندی، که از سردمداران معروف عرب بود، گفت: ای امیرالمومنین! این سرخ رویان (یعنی ایرانیان) پیش روی تو بر ما غلبه کرده اند و تو جلو این ها را نمی گیری. سپس در حالی که خشم گرفته بود گفت: امروز من نشان خواهم داد که عرب چه کاره است. علی(ع) فرمود: این شکم گنده ها خودشان روزها در بستر نرم استراحت می کنند و آنها (ایرانیان) روزهای گرم به خاطر خدا فعالیت می کنند و آن گاه از من می خواهند که آنها را طرد کنم تا از ستم کاران باشم. قسم به خدا که دانه را شکافت و آدمی را آفرید که از رسول خدا(ص) شنیدم که فرمود: به خدا هم چنان که شما ایرانیان را به خاطر کفر با شمشیر خواهید زد، بعد ایرانیان شما را با شمشیر به خاطر اسلام خواهند زد» (مطهری، ۱۳۶۲، ۱۳۸به نقل از سفینه البحار، ماده ولی).
این گونه تکریم ها و تجلیل ها از ایرانیان در زبان امامان شیعه(ع) فراوان است که حکایت از اندیشه و روح بلند ایرانیان می نماید.
برخی از نویسندگان، دو قرن اولیه در ایران را، دو قرن سکوت ارزیابی کرده اند. برخی هم به این سمت رفته اند که فلسفه ی این دو قرن سکوت را بیابند. این مساله احتیاج به کار گسترده ای دارد و بدون این کار گسترده نمی توان مطلب را به درستی بررسی کرد. تاریخ این دوره احتیاج دارد به دقت مورد بررسی قرار گیرد. اگر کسی بخواهد در این زمینه کار کند، به یک مطلب پی خواهد برد و آن این که این دو قرن را نباید دو قرن سکوت نام نهاد، بلکه دو قرن حماسه و تلاش بوده است (زرین کوب، ۱۳۶۲، ۱۸۳) و باعث شده که ایرانیان به اصیل ترین مبانی دین نزدیک شوند و گرایشی عمیق به تشیع و شیعه گری پیدا نمایند. در این دویست سال ایرانیان با آن هوش تیزی که داشتند، بر آن چیزی که به آنها عرضه شده بود نظاره می کردند و آن در خالص ترین و ناب ترین شکل پذیرا شدند و حتی به قدری جذب اسلام شدند که زبان عربیت را برگزیدند (مطهری، ۱۳۶۲، ۱۰۴).
لذا اگر دوره های دویست ساله را نگاه کنید، می بینید عناوین، القاب، همه جنبه ی عربیت دارند و عنوان هایی همچون ابن سینا، نظام الملک، شیخ الطائفه و… مطرح است و همه هم کتاب را به عربی می نگاشته اند (مطهری، ۱۳۶۲، ۱۰۲). و بالاخره تاریخ این دوره یک تاریخ عربی- اسلامی است و یا اسلامی- عربی، این ها اسلام را گرفته اند و دارند کار می کنند، بدون این که از روح اصلی آن جدا شوند. اما آرام آرام خودش را جدا می کند و هرچه به اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم می رسیم، می بینیم ایرانی، خودش را از عرب ها جدا می کند. این خیلی مهم است که با این جدایی به عنوان یک دشمن هم نگاه نمی کند، بلکه از جنبه این که می خواهد خودش، یافته های اسلامی را غنا ببخشد (مطهری، ۱۳۶۲، ۱۰۴)، تا می رسد به حکومت آل بویه که می آیند در ایران مستقر می شوند، هر چه که می گذرد جغرافیای شیعه را وسعت بیشتری می بخشد و همین مرحله ی تاریخ است که به نام persian پرشین مطرح می شود. تا این جا ایران بزرگ می شود و به قدری این حوزه وسعت می یابد که فردی مثل مامون حاضر می شود بیاید. در دورترین نقطه ی فلات ایران یا فلات persian سرمایه گذاری نموده و پایتخت درست بکند. به دلیل این که احساس کرد اینان مسلمان هستند (مطهری، ۱۳۶۲، ۱۰۵) و با توجه به این که ما را هم محترم می شمارند و به عنوان خلیفه مسلمین می پذیرند، اطاعت می کنند، و نیز مامون این را فهمید در حالی که از ما اطاعت می کنند، روحاً با ما نیستند، این مطلب بسیار مهم است و باید روی آن کار کرد. چطور می شود فرهنگی بیاید، ایرانی جذب آن بشود و بعد هم بفهمد که باید به منبع فکر اسلام شیعی متصل شود و با شوری عاطفی و باطنی به این منبع گرایش یابد، چنان که تجلیات این شور عاطفی و باطنی مقدس را در گرایش به امامان، خصوصاً امام حسین(ع) و ائمه(ع) نشان بدهد؟ این مسأله مهم است که بررسی شود، چه چیز در ایرانی وجود داشته که به این شکل درآمده است. این ها یک بخش قلمرو مطالعاتی را به صورت بسیار برجسته ای نشان می دهد. بالاخره این که فرهنگ ایرانی تا این حد از جلو آمده و رشد کرده، دلایلی دارد که باید ریشه کاوی شود، همچنین یک مدتی دوره ی توقف دارد که باید ریشه کاوی بشود.
اجمالاً فردی مانند مرحوم زرین کوب، این قضیه را فقط از زاویه ی همان سکوت ایرانیان در دو قرن بحث کرده، اما بحث نکرده است که این سکوت در درون خودش چه تحولاتی در پی داشته و چه اندازه در روح ایرانی تأثیر گذاشته است. این قضیه مسکوت مانده است و جریان بالندگی اسلام به دست ایرانیان، پس از آن دو قرن حماسه، دقیقاً مدلی ابراهیمی است و ایرانیان از مدل حضرت ابراهیم(ع) بهره برده و استفاده نمودند و در واقع بت های فکری فراوانی را شکستند و گمشده ی خود را در آیین جدید یافته و آن را کحل البصر و سرمه ی چشم خود نهادند (مطهری، ۱۳۶۲، ۱۰۸)، چنان که حضرت ابراهیم(ع)، به ایجاد تشکیک در دل آنها می پردازد تا مبنایی برای گرایش آنها به توحید باشد. ایرانیان با داشتن خط فکری خاصی فرهنگ عرب را مطالعه می کنند، آن قسمتی را که با سنن اسلامی سازگار است می پذیرند ولی سنت هایی که احیاناً از جاهلیت عرب باقی مانده را به دور می ریزند و در واقع همان بخش را که خصلت های کهنه اگر پاسداری می شده، ایرانیان هنگامی که به سرچشمه رسیدند، رها کدند زیرا آرام آرام یک قوه ی تشخیص در این فرهنگ ایجاد شده و دایره persian گسترده شده است. حتی این فرهنگ را منتقل نموده اند. آقای واعظ زاده تحقیق کاملی کرده که هرچه شیعه است ضمن این که دایره اش دایره ی نوادگان حضرت زهرا(س) است، که حتی جزء اهل سنت هم اگر بوده اند، جزء بنی فاطمه اند. همین حالا پادشاه برونه ای شجره نامه اش شجره نامه ی سادات است که از ایران ریشه گرفته و بالاخره هرجا ایرانیان رفته اند، حتی اگر اهل سنت هم بوده اند، سنت عاشورا را پاسداری می کنند. مثلاً در چین، همه ی اهل سنت آن جا حنفی اند، اما زیارت عاشورا را می خوانند و در مراسم عاشورا به عزاداری می پردازند و در خود شیعیان هم صفت امانت داری، راستگویی، جزء خصلت های غیرقابل انفکاک شیعه بوده و بالاخره هرجا می رفته اند اگر از سادات بوده و از دنیا می رفته اند، جایش یک امامزاده درست می شده، چون حرکت که می کرد، مردم را عوض می کرد و یک انقلاب درونی در آنها به وجود می آورد و آنها را به کانون گرمابخش معنوی نزدیک می کرد، تا این که آل بویه آمدند و قسمتی عظیم از دنیای آن روز را به شیعه نزدیک کردند. اما متأسفانه یک دگردیسی در تاریخ ما به وجود آمد و به اصطلاح تدریجاً این فرهنگ آسیب دید. حال چرا این جوری نیست؟ چرا امانت داری رخت بربسته؟ چرا صداقت گرفته شده؟ این آسیت شناسی است که می تواند ما را هدایت کند، به این که بعد چه می شود؟ کجا می خواهیم برویم(مطهری، ۱۳۶۲، ۱۱۵).
اگر این بحث ها تحلیل شود و دلایل تاریخی و ریشه های این بازگشت و رجعت به دست بیاید، به نتیجه ی بسیار خوبی دست خواهیم یافت و بالاخره ما باید آسیب هایی را که در فرهنگ شیعی پدید آمده، بیرون بکشیم و شناسایی کنیم.
تا زمانی که شیعه داشت گسترش می یافت را باید یک مقطع بزرگ بدانیم، هر آن چه کرده ایم در این دوره، مثبت است که از زوایای گوناگونی باید بحث شود، هم از زوایای اجتماعی، سیاسی و هم از زاویه ی حکومت هایی که بوده اند، و رفتارهای اجتماعی که حاکم بوده است. یعنی باید دید، در اصل جغرافیای ما کجا است؟ و در جغرافیای سیاسی ما در گذشته چه چیزهایی می گذشته و وجود داشته است. جالب است که در این دوره، چهره ی شاخص شیعی نداریم که مثلاً بگوییم این چهره ی شاخص، علمدار شیعه بوده، شیعه، فرداً فرد موثر بوده است. بالاخره پس از این دویست سال می رسیم به اواخر دوره ی امامت، که در پرتو شعاع امامت است که فرداً فرد ایرانی، می شوند شخصیت اسلامی.
پس از این دوره، دیگر عرب ها حاکم نیستند، در حکومت بنی عباس فقط اسم عرب، چرخش دارد و الا عربی در کار نیست و در قلمروهای دیگر دنیای آن روز، حکومت عثمانی هاست، ترک های عثمانی حاکم اند. در این دوره، سیاست بنی عباس در دو شیوه ادامه پیدا می کند (مطهری، ۱۳۶۲، ۱۱۵).
۱) حکومت کاملاً رها است، چیزی که به نام تمدن اسلامی است، بسیار وسیع است، اما فرهنگ ایرانی که با فرهنگ اسلامی در آمیخته بر مجموعه نظارت می کند، مبادا از مسیر خارج شده و آموزه هایش در معرض گژتابی ها و تفسیرهای وارونه قرار بگیرد (مطهری، ۱۳۶۲، ۱۱۸).
۲) ایرانی در نقش آفرینی خود نسبت به حکومت، نقش راه برنده و ارشادی هم ایفا کرده و از مظالم تا جایی که می تواند جلوگیری می نماید و با ظلم ها و ستم گری ها ستیزه می نماید (مطهری، ۱۳۶۲، ۱۲۰).
در همین دوره است که ایران یک پایگاه می شود، خیلی به او نگاه می کنند، فرزندان مسلمان و شیعه و به خصوص سادات از کشورهای عربی، مثل عراق و برخی اماکن دیگر، وقتی می خواهند به جایی پناه ببرند، به ایران می آیند. تمام کوه ها، تپه ها و مزارع و فلات های ایران در دو قرن اولیه و مقداری بعد از این پناه گاه این هاست و نباید خام اندیشی کنیم که این ها برای دریافت خمس به ایران آمده اند. هرگز چنین نیست، بلکه ایران مأمن و پناه گاه آنهاست، چنان که سلسله ی سادات رضوی، به همین دلیل به ایران متوجه گردیده اند.
در خود ایران تموج شیعه گری بالایی وجود دارد. در نقل های تاریخی است که از خراسان و یا از جایی دیگر از ایران، فردی حرکت می کند به مدینه می رود تا از امام مسأله بپرسد، یا سوال سیاسی مهمی را دریافت کند، و تکلیف شیعه را جویا شود. این ها خود نشانه ی یک گرایش عمیق را در دو دهه ی نخست نشان می دهد.
برای شناختن این موقعیت و پایگاه اجتماعی، تاریخی باید راهی را طی کنیم و مباحث مهمی را تعقیب نماییم. مثلاً خراسان کجا و مازندران کجا و مدینه کجا! در تاریخ داریم که از خراسان، از طبرستان و دیلم، به مدینه رفته اند. این ها قابل تأمل اند. باید بررسی شود که چگونه ایرانی در آن روز به اپوزیسیون می پیوسته، در حالی که خطر شدیدی دارد و می داند هم که خطر دارد، اما مخاطره را می پذیرد، می رود و می گوید: این ها (بنی عباس) آمدند و نقش کسری ها را دارند دوباره احیا می کنند، بنابراین تفاوتی حاصل نشده، آدم های کاخ ها عوض شده ولی کاخ ها تغییر نکرده است.
تا این جا دوره، دوره ی جذب و انجذاب است. بعد از این دوره است که می بینیم ایرانی هویت پیدا می کند و در تمام مناطق روح persian حاکم است و کم کم دولت های شیعی شکل می گیرند، و اولین جایی که دولت شیعی تشکیل می شود طبرستان است.
در گرایش به اسلام ناب، ایران باعث شد که هم فرهنگ شیعی گسترش یابد، هم کشور ایران از لحاظ سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، به عنوان پایگاه و قدرتی مؤثر عرض اندام کند و مطرح بشود و هم پای همه ی قدرت های جهانی و منطقه ای، بلکه جلوتر حرکت کند. چنان که می بینیم ایران و عثمانی با هم پای میز مذاکره می نشینند، اگر ایران مساوی با عثمانی ها نبود پای میز مذاکره نمی نشست، و اصلاً جنگ نمی کرد. ایران با انگلیس پای میز مذاکره می نشیند. این ها نشانه ی پیشرفتگی ایران است. در سفرنامه های فراوانی که غربی ها می نویسند، ایران مطرح است، دانمارکی ها، فرانسوی ها، انگلیسی ها که در کشورهای خودشان نوشته اند و منتشر کرده اند و خیلی ها را ما هنوز ترجمه نکرده ایم، می گویند: ما وارد ایران که می شویم، رونق فراوانی را در آن جا می بینیم؛ یعنی بازار ایران، کالاهای ایرانی، کتابخانه ها، علما و اندیشمندان، برای غربی ها بسیار پرتجلی بوده است. این ها که برمی گردند به کشورهای خودشان بعداً چه اتفاقی می افتد و چگونه به مدل برداری ها مبادرت می کنند و هم زمان کاخ های واتیکان درست می شود و مساجد، الگو برای کلیساهای آنان می شود. لذا باید یک کار جامعه شناسی از فرهنگ این دوره داشته باشیم و بتوانیم رونق های اقتصادی ایران را بیرون بکشیم و جنبه های فرهنگی که باعث شده در آن دوره توسعه ی اقتصادی مطرح شود را بیرون بکشیم. فرهنگ شیعه توسعه پیدا کرده است را بیرون بکشیم و… بالاخره در این دوره ها شیعه روی حساس ترین جا انگشت گذاشته و توسعه ی اقتصادی داشته، بدون این که ربا درست کند. تجار شیعه ی ایرانی به هر کجا که رفته اند، با خودشان عظمت را بردند، و وقتی به آن جا رفتند، مردم کشورهای دیگر می گفتند از این جا نروید، بمانید ما به شما همه چیز می دهیم، مکان می دهیم، بهترین نقطه ی تجارتی را در اختیارتان می گذاریم.
ایران در این دوره مرکز و محور توجه علما بوده، نمونه اش آمدن علمای جبل عامل لبنان و نیز علمایی از سوریه و مصر به ایران بوده است. اندیشمندان بزرگ از لحاظ علمی، ایران را یک پایگاه می دانسته اند، چطور شده که این پایگاه به هم خورد، این هم جای تامل و بررسی دارد (مطهری، ۱۳۶۲، ۴۳۷).
نخبه های ایران فراوان بوده اند، غیر از مشاهیری که نامشان باقی مانده است، افراد نخبه ای بوده اند که متاسفانه به فراموشی سپرده شده اند.
شیعه در این دوره در ایران برنامه ی توسعه ی اندیشه ی دینی داشته است. باید بررسی کنیم که برنامه های ایرانیان برای توسعه ی آن چه بوده است؟
فرهنگ شیعه بر حکومت اثر می گذاشت، در عین حال علمای اسلامی به حکومت ها بی اعتنا بوده اند.
و آنها همواره خود را وامدار و مدیون و مرهون علما می دانسته اند.
فلسفه رنگ شیعی داشته، از بلاد فارس و ایران رونق یافته است.
شیعه نسبت به زنان درگذشته، بسیار منطقی نگاه می کرده، هم به آنها زمینه ی فعالیت می داده و هم آنها را انگشت نما نکرده است.

نتایج و دستاوردهای بحث

چند نتیجه و دستاورد گران سنگ را از این مبحث می توان به دست آورد.
۱) تاریخ ایران را می توان تاریخ بالندگی و رشد اندیشه ی شیعی دانست. چنان که امروز هم ملاحظه می کنیم تمرکز جمعیتی شیعه در این کشور از همه جای دنیا بیشتر و پرنمودتر است. فهم این مساله و تاریخ کلان شیعه در ایران می تواند بستری باشد بر فهم آینده ی فرهنگ شیعی و اسلامی در حاکمیت آن.
۲) ایران، از همان آغاز تاریخ اسلامی خویش، حتی پیش از آن، مرکز التقای همه ی فرهنگ ها بوده و بالنده ترین آنها به عنوان فرهنگ غالب پذیرفته شده است.
۳) توحید گرایی و تشیع گرایی را ایرانیان در سطح جهان گسترش داده اند، ولی چون ایرانیان پیش از اسلام مذهب عظیمی نداشتند، نمی توانستند جهان یونان را در خود هضم نمایند. یونانی ها که شهر محور بوده اند و خدایان متعدد داشته اند و بر اساس این تکثرگرایی شرک آلود، به تولید معرفت و فلسفه پرداخته اند، با مذهب توحیدگرایی ایرانیان، که حتی پیش از اسلام موجود بوده، به تعارض پرداخته اند و اساس جنگ ایران و روم، جنگ شرک و توحید تلقی گردیده است (ر.ک.. تاریخ کمبریج).
۴) ایران پس از اسلام، چون مذهب اسلام را دریافت و با جهان بینی اسلامی، جهان را در گستره ی عظیمی مشاهده کرد، به انقلاب بعدی که یک انقلاب جهانی معرفتی بود، فرهنگ یونان باستان را در فرهنگ خود دریافت. حکمت بالنده ای با توجه به تفکرات شیعی زاده شد، چنان که اشارات بوعلی سینا و… تولید شد و دوباره غرب را به سوی خود متوجه ساخت.
۵) فلسفه ی یونانی شرک آلود، به دست ایرانی با توحید ناب، تطهیر گردید و خود را به فلسفه ی اشراقی سهروردی رساند و با آتش عشق او همراه شد تا در دوره ی بعدی به فلسفه ی ملاصدرا تبدیل شد.
۶) این فلسفه، که سنتزی عظیم از جهان، ایران، اسلام و تشیع است، نقطه ی عظیمی از شروع است که فرهنگ ایرانی را در آینده ترسیم می کند. این فلسفه ی شرق معرفتی و غرب معرفتی، جهان را به هم پیوند می دهد و یک فلسفه ی میان فرهنگی را در یک نظام عظیم ترسیم می کند.
۷) فلسفه ی فوق، نهضت های فکری ایرانیان را می سازد و آن را به بسط تاریخی گسترده ای ملحق می نماید.
۸) انقلاب عظیم اسلامی ایران، مظهر تام تفکران بنیادین فوق است که در پی این انقلاب، هم در دوره ی معاصر، انقلاب های معرفتی، دینی فراوانی را هم اکنون مشاهده می کنیم و به برکت انقلاب ملهم از مایه های شیعی در ایران، می رود که در جهان، فصلی جدید برای انسان های زجر کشیده و ستم دیده آغاز گردد.
۹) امروزه دشمنان اسلام و تشیع و انقلاب اسلامی، سعی وافری دارند که نوعی انقطاع تاریخی را برای نسل جدید به وجود بیاورند. این مساله امروز از طریق ائمه ی کفر تعقیب می شود که تلاش های همه روزه ای استکبار باید در این معنا مورد جستجو قرار داد.
۱۰) نسل ها امروز هرچه بیشتر باید با فرهنگ ناب شیعی آشنایی یابند و از ظاهرگرایی و تحریف های کلان تاریخی، در تاریخ امامت، عاشورا و انتظار جلوگیری شود و با مایه های حکمی این شناخت تلفیق گردد.

منابع:

۱) مطهری، مرتضی (۱۳۶۲)، خدمات متقابل اسلام و ایرانیان، قم، انتشارات صدرا.
۲) زرین کوب، عبدالحسین (۱۳۶۲)، دو قرن سکوت، تهران، انتشارت امیرکبیر.
۳) بی تا(بی تا)، تاریخ کمبریج، بی جا.
منبع:
نویسنده: احمد ضابطی پورپژوهشگر و مدرس مراکز تربیت معلم نشریه اندیشه حوزه، شماره ۸۵

نسبی یا مطلق بودن اخلاق

منظور از نسبی بودن احکام اخلاقی آن است که حکم اخلاقی برای یک موضوع، نسبت به شرایط و قیود خاصی که آن موضوع در واقع پیدا میکند،‌ متفاوت و تغییرپذیر است.(۱) به بیان دیگر نسبیگرایی اخلاقی یعنی اینکه بپذیریم اعتبار همۀ احکام اخلاقی شرایطی دارد و این احکام با نظر به همان شرایط معتبرند. به طوری که اگر آن شرایط را از هر گزاره اخلاقی حذف کنیم، گزاره متناقض با آن نیز میتواند ـ در شرایطی دیگر ـ قابل قبول باشد. مثلاً به نظر برخی از نسبیتگرایان اخلاقی، حکم اخلاقی «حجاب برای زن خوب است» تنها برای جامعه خاصی اعتبار دارد. پس میتوان پذیرفت که گزاره «حجاب برای زنان خوب نیست» نیز ـ برای جامعه دیگرـ همین قدر معتبر باشد.

طبق این بیان هیچ حکم اخلاقی، ثابت و واقعی نیست. یعنی حکم ارتباطی با واقعیات ندارد تا در همه یا برخی از شرایط واقعی ثابت باشد. بلکه با هر قید و شرطی قابل تغییر است و لذا شیوه معقول و معتبری برای موجّه دانستن یک حکم یا نظام اخلاقی در مقابل دیگری وجود ندارد در نتیجه ممکن است دو حکم اصلی متعارض اعتبار یکسانی داشته باشند.(۲)

در مقابل منظور از اطلاق این است که احکام اخلاقی تابع شرایط و قیود و وابسته به سلیقه و قرارداد افراد نیستند بلکه تابع شرایط واقعی خودشان هستند.(۳) مثلاً اگر عدالت خوب است در تمام اعصار و برای همۀ انسانها و در همۀ‌ جوامع بشری خوب است. نه اینکه عدالت، تنها برای فردی خاص یا جامعهای معین، یا در زمانی محدود خوب باشد. از ظاهر عبارات مکاتب اخلاقی قدما بر میآید که احکام اخلاقی را مطلق میدانستند، مثلاً سقراط که به یک معنا مؤسس مکتب سعادتگرایی در اخلاق است بر این باور بود که فضایل اخلاقی، که شرط لازم و کافی برای دستیابی به سعادت هستند.(۴) اموری ثابت و غیر قابل تغییرند. هر چند آدمیان به دلیل برخورداری از شرایط زمانی و مکانی مختلف، دارای تفاوتهای ظاهریاند،‌ امّا طبیعتی یکسان و ثابت دارند و لازمۀ این طبیعت پایدار، این است که نیازها و انگیزههای ثابتی نیز داشته باشند. بنابراین فضایل اخلاقی، همیشه ثابت و تغییر ناپذیرند.(۵)

در میان متاخرین نیز، بیش از همه کانت از آموزۀ‌ مطلقگرایی در اخلاق دفاع کرده است، به عقیدۀ‌ او ارزشهای اخلاقی مطلقند و در هیچ شرایطی تغییر نکرده و هیچ استثنایی را هم بر نمیتابند. خوبی افعالی مانند راستگویی و وفای به عهد همگانی، همه جایی و همه زمانی است.(۶)

طبق مبانی اسلامی نیز، تمامی احکام اخلاقی، به این معنا مطلقند: یعنی احکام واقعی اخلاق تابع سلیقه و قرارداد افراد نیستند و با تغییر شرائط و قراردادها نیز تغییر نمیکنند. گزاره هایی مانند «عدل خوب است» «ظلم بد است» «عبادت خدا پسندیده است» و… همیشه ثابتند و با تغییر شرایط و سلیقه ها قابل تغییر نیستند. حال اگر کسی بگوید شما دربارۀ قضیه «راست گویی خوب است» چه میگویید آیا این حکم، مطلق است؟ یعنی همیشه، در همهجا و تحت هر نوع شرایطی، محمول «خوب» برای فعل «راست گویی» صادق است. اگرچه آن راستگویی موجب قتل انسان بیگناهی باشد؟

در پاسخ به این سوال باید بگوییم در چنین مواردی که راست گویی موجب فسادهای اجتماعی نظیر کشته شدن افراد بیگناه میشود، دو عنوان دارد: یکی راست گفتن و دیگری عامل قتل بودن. از آن جهت که راستگویی است خوب است و از آن جهت که عامل قتل انسان یا انسانهای بیگناهی میشود، بد است از آنجا که حسن و قبح دارای مراتب شدید و ضعیف است وقتی هر دو عنوان نیک و بد در یک عملی جمع شوند باید برآیند آن دو را محاسبه نمود. چنانچه مرتبه حسن آن عمل با مرتبۀ قبحش مساوی باشد، در این صورت آن دو تعارض کرده و هیچ کدام فعلیت پیدا نمیکند و آن عمل نه ممدوح است و نه مذموم. و امّا اگر مرتبۀ حسن آن قویتر و شدیدتر از قبحش باشد. آن عمل خوب و ممدوح است و اگر مقدار قبحش قویتر باشد، آن فعل بد و نکوهیده تلقی میشود. بنابراین با توجه به این پاسخ، راستگویی همیشه خوب است و استثنایی ندارد، هر چند گاهی خوبی آن مقهور و محکوم خوبی بزرگتر و شدیدتری میشود و چون جمع هر دو خوبی، غیر ممکن است لذا به حکم عقل، خوبی بزرگتر و قویتر را گرفته و از خوبی ضعیفتتر و خفیفتر صرفنظر میکنیم.(۷)

اینک با روشن شدن نسبیت یا اطلاق احکام اخلاقی،‌ باید گفت از نظر مبانی اسلامی، احکام اخلاقی مطلقند و تابع سلیقه و قرارداد و شرایط نیست . دروغ‌گفتن همیشه و تحت هر شرایطی بد است هر چند گاهی قبح آن مقهور خوبی شدیدتری می‌شود و چون جمع هر دو ممکن نیست به حکم عقل، خوبی قوی‌تر را گرفته و از قبح خفیف صرف‌نظر می‌کنیم.

پی نوشتها

  1. مصباح یزدی، ‌محمد تقی، فلسفه اخلاق، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل، ۱۳۸۱، ص۱۶۱ـ۱۶۳٫
  2. وپلیام کی فرانکنا، فلسفۀ اخلاق، ترجمه هادی صادقی،‌ قم، طه، ۱۳۷۶، ص۲۲۸٫
  3. فلسفۀ اخلاق، همان.
  4. دوره آثار افلاطون ج۱، ترجمه محمد حسن لطفی، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۷، ج۲، ص۲۹۵٫
  5. فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه، ترجمه جلال الدین مجتبوی، تهران،‌ انتشارات علمی و فرهنگی سروش، ۱۳۶۸، ج۲، ص۱۳۲٫
  6. ایمانوئل کانت، بنیاد ما بعد الطبیعه اخلاق،‌ ترجمه حمید عنایت و علی قیصری، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۹، ص۲۷ـ۳۰٫
  7. فلسفه اخلاق، همان، ۱۶۳ـ۱۶۶٫

منبع: نرم افزار پاسخ ۲ مرکز مطالعات حوزه.

 

تقویت امانتدارى، مهمترین نیاز جامعه

از مهمترین دغدغه‌هاى عصر ما، تضعیف و کم‌رنگ شدن خصلت زیبا و خداپسندانه امانتدارى است. فراگیر شدن این پدیده ناشایست، ممکن است در تمام رده‌هاى جامعه تأثیر منفی بگذارد. حتى بعید نیست در اثر عملکرد برخى افراد، اساساً این صفت والاى انسانى، جایگاه ارزشمند خود را از دست بدهد و در نتیجه انسان‌هاى امین و درستکارى، عقب رانده شده و نکوهش شوند و افراد خیانت‌پیشه و چاپلوس و دروغگو، مورد مدح و ستایش و تشویق قرار گیرند. این امر، همان وارونه شدن ارزش‌ها و تبدیل آن به ضدارزش می‌باشد که امیرمؤمنان علی(علیه السلام) در خطبه ۱۰۸ نهج البلاغه آن را پیش‌بینى کرده و فرمود: «و غار الصّدق و فاض الکذب و استعملت المودّهٔ باللسان و تشاجر النّاس بالقلوب و صار الفسوق نسباً و العفاف عجباً و لبس الاسلام لبس الفرو مقلوباً؛ راستى، از میان رفته و دروغ، شایع می‌شود. مردم در زبان با هم دوست و در دل، با هم دشمن می‌شوند، به گناه افتخار می‌کنند و از پاکدامنى، به شگفت می‌آیند و اسلام را همچون پوستینى واژگونه می‌پوشند».

عبدالواسع جبلى نیز در این زمینه چنین سروده است:

 منسوخ شـــــد مروت و معدوم شد وفـا

زین هر دو نام ماند چـو سیمرغ و کیمیا

 شد راستی خیانت و شد زیرکى سفه

شد دوستی عداوت و شد مردمى جفا

بنابراین براى جبران این مشکل اخلاقى در جامعه، متولیان امور فرهنگى لازم است قدم‌هایى برداشته و در حدّ توان و امکانات خود، در رفع این خلأ اخلاقى بکوشند تا خداى ناکرده به جایی نرسیم که معروف‌ها منکر و منکرها معروف شود. ارزش، ضد ارزش و خلافکاری‌ها و فریب دادن‌ها و اختلاس‌ها، به عنوان کارهاى مورد پسند و زرنگى و هوشیارى تلقى گردد. اگر ما بتوانیم با تقویت و پرورش امانتدارى، در وجود افراد تحولى ایجاد کرده و افراد جامعه را زیر پوشش صفات اخلاقى به ویژه امانتداری گرد آوریم، بسیارى از مشکلات و گرفتارى‌ها، برطرف شده و برخى از مشکل‌ترین پرونده‌هاى قضایى، دیگر تشکیل نخواهد شد؛ چرا که اکثر درگیری‌ها، اختلافات از خیانت در امانت و دروغگویی‌ها و تجاوزها به حقوق همدیگر سرچشمه می‌گیرد. امّا در صورت ایمان به راستى و امانتداری و دانستن فوائد و برکات بی‌شمار اجتماعى و فردى آن، خیلی‌ها آن را با جان و دل پذیرفته و به سوى آن متمایل می‌شوند. در این مقاله تلاش شده برخى از روش‌هاى تقویت امانتدارى در افراد جامعه از منظر قرآن و اهل بیت(علیهم السلام)، بررسى شود و به عنوان راهکارى عملى، در منظر شیفتگان اهل بیت(علیهم السلام) قرار گیرد.

۱) آشکار ساختن اهمّیت امانتدارى

همچنان که می‌دانیم اشتیاق به چیزى، بعد از معرفت و شناخت ارزش آن است و میانبرترین راه براى نشان دادن اهمّیت هر چیزى، شناساندن صحیح آن و بیان کردن منافع و فوائد اوست. گذشته از این، انسان فطرتاً طالب سود و نفع بوده و تلاش می‌کند با جلب منفعت و دفع مفسده، عزت نفس خویش را که یک نیاز طبیعى است بدست آورد و در نهایت، غریزه کمال‌جویى خود را ارضا کند. بنابراین ما می‌توانیم با ذکر آثار و برکات امانتدارى و تأثیر آن، کمال شخصیت انسان و توضیح اهمّیت آن در زندگى افراد و سطح جامعه، مردم را به سوی امانتدارى ترغیب نموده و این ویژگى را در وجود آنان تقویت کنیم.

شواهد فراوانى در سیره و تاریخ ائمه اطهار(علیهم السلام) و زندگى بزرگان دین در رابطه با این شیوه وجود دارد که ما به برخى از آنان اشاره می‌کنیم:

امام باقر(علیه السلام) در مورد اهمیت فوق‌العاده امانتدارى می‌فرماید:

«علیکم بالورع و الاجتهاد و صدق الحدیث و اداء الامانهٔ الى من ائتمنکم علیها برّاً کان او فاجراً، فلو انّ قاتل علیّ بن ابى طالبٍ(علیه السلام) ائتمننى على امانهٍٔ لادّیتها الیه؛(۱)

بر شما باد! پارسایی، تلاش و کوشش، راستگویى و بازدهى امانت به هر کسى که شما را امین ساخته و امانتى به شما سپرده است شخص نیکوکار باشد یا بدکار، اگر قاتل على بن ابی طالب(علیه السلام) بر من امانتى بسپارد، مطمئناً من آن را براى او باز خواهم گرداند.»

این بیان شیواى پیشواى پنجم(علیه السلام) با استفاده از این شیوه، در توسعه و گسترش فرهنگ امانتدارى صورت گرفته است. در بعضی از روایات، ضمن توصیه به امانتدارى و راستگویی، این ویژگى ارزشمند مهمترین ملاک ارزیابى ایمان و شخصیت افراد قرار گرفته است. امام صادق(علیه السلام) فرمود:

«لا تغترّوا بصلاتهم، و لا بصیامهم فانّ الرّجل ربّما لهج بالصّلاهٔ و الصوم حتى لو ترکه استوحش ولکن اختبروهم عند صدق الحدیث و اداء الامانهٔ؛

به نماز و روزه افراد فریب نخورید! چه بسا برخى از مردم، به نماز و روزه عادت کرده و به آن شیفته می‌شود تا آنجایى که اگر این عادت را ترک کند، به هراس می‌افتد ولى آن‌ها را با راستگویى و اداء امانت آزمایش کنید.»

امام صادق(علیه السلام) با این گفتار حکیمانه خویش، اهمیت امانتداری و راستگویى را آن چنان بالا برده که میزان شخصیت، اعتماد کردن و در واقع ملاک سنجش ایمان راستین افراد قرار داده است؛ زیرا نماز و روزه ظاهرى و سایر اعمال عبادى افراد را نمی‌توان معیار ارزش قرار داد؛ براى این که ممکن است بعد از مدتی، اینها جزء عادات شخصى وى شده باشد و فرد بدون توجه به روح عبادت، آن اعمال را انجام دهد و یا به انگیزه‌هاى غیر خدایى، به عبادت اشتغال ورزد که هیچ گونه تأثیرى در تکامل روح و پیشرفت فضائل اخلاقى در انسان ندارد بلکه گاهی عبادت‌هاى بى‌خاصیت افراد، تأثیر منفى در نسل جدید می‌گذارد.

بنابراین در شناخت ایمان راستین، باید به راستگویى و امانتدارى افراد تکیه کرد. در همین رابطه امام جواد(علیه السلام) از امیرمؤمنان(علیه السلام) نقل فرمود که: «لاتنظروا الى کثرهٔ صلاتهم و صومهم و کثرهٔ الحجّ و المعروف و طنطنتهم باللیل، انظروا الى صدق الحدیث و اداء الامانهٔ؛(۲) نگاه نکنید به بسیارى نماز و روزه افراد یا این که زیاد به حج می‌روند و در ظاهر، کارهاى نیک انجام می‌دهند و شبها دعا و زمزمه دارند(این اعمال شما را فریب ندهد!)؛ شما فقط دقت کنید به راستگویى و اداء امانت آنها». با توجه به این سخنان ارزنده، ما باید افراد جامعه خود را از اهمیت این خلق پسندیده در نزد خداوند و رهبران الهى آگاه سازیم و همچنین به کارگماری افراد و سپردن مسئولیت‌ها را با توجه به این معیار انجام دهیم و گرنه ممکن است در جامعه ما افرادى پیدا شوند که در مراسم مذهبى شرکت می‌کنند، به دیندارى تظاهر نمایند، در حج رفتن پیشقدم بوده و بارها مشرف شوند امّا در راستگویى و امانت‌پردازى، دچار مشکل باشند و نتوانند از عهده برآیند: البته امانتدارى از منظر امام صادق(علیه السلام)، سه مرحله دارد که باید یک شخص امین، در هر سه مرحله موفق باشد و گرنه نمی‌توان به وی امین و امانتدار راستین اطلاق کرد. آن حضرت فرمود:

«لا یکون الامین امیناً حتّى یؤتمن على ثلاثهٍٔ فیؤدّیها: على الاموال و الاسرار و الفروج، و ان حفظ اثنین و ضیّع واحدهًٔ فلیس بامینٍ؛(۳)

کسی را نمی‌توان امین دانست تا این که در سه مورد، امانتداری خود را نشان دهد: در حفظ اموال، حفظ اسرار و حفظ ناموس؛ اگر چنان که دو مورد را مراعات کند اما در یکى بلغزد، او امین نخواهد بود.» ناگفته نماند که این مراحل، به ترتیب درجات امانتدار را نشان می‌دهد زیرا امانتدارى در اموال، آسانتر از اسرار است و این دو، آسانتر از امانتدارى در ناموس است.

این همه اهتمام و توجه ویژه به مقوله امانتدارى در سیره اهل بیت(علیهم السلام) اگر به عموم بیان شود، می‌تواند در پایداری و تقویت این روحیه والا، آحاد مردم را یارى کند.

آیا می‌دانید مهمترین عاملى که سبب شد علی(علیه السلام) در نزد پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به آن مقامات عالیه دست یابد چه بود؟ امام صادق در پاسخ به این پرسش فرمود:

«فانّ علیاً انّما بلغ ما بلغ به عند رسول اللّه بصدق الحدیث و اداء الامانهٔ؛(۴)

همانا علی(علیه السلام) به آن مقامات عالى در نزد رسول خدا با راستگویى و اداء امانت نائل شد».

۲) یادآورى فوائد و برکات

بیان فوائد بی‌شمارى که براى امانتدارى ذکر شده، تأثیر فراوانى در تقویت روحیه امانتدارى در افراد دارد. به عنوان نمونه، رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در این زمینه فرمود:

«الامانهٔ تجلب الغنی؛حفظ و اداء؛ امانت موجب جلب ثروت می‌شود.» آن حضرت با این بیان شیوا، یکى از فوائد امانتدارى را بیان کرده و مردم را به سوى آن ترغیب می‌کند. البته علت این قضیه روشن است اگر فردى امین و درستکار باشد، مردم به آنها اعتماد می‌کنند و در اثر اطمینان و اعتماد، مورد توجّه خلق قرار می‌گیرند و مردم کارهاى خود را به آنان واگذار کرده و کار و زندگیشان رونق می‌گیرد.

در این زمینه می‌توان با استفاده از آیات و روایات متعدد و خاطرات و نظرات بزرگان دین و تجربیات شخصى، آثار و فوائد بی‌شمار امانتدارى را بررسى کرده و به مسئولین، مدیران، جوانان، زنان و مردان جامعه اسلامى بیان کرده و توضیح داد.

آنچه از بررسى روایات بر می‌آید برخى از فوائد امانتدارى عبارتند از:

حاکم شدن فضاى اعتماد به همدیگر، گسترش امنیت و آسایش در جامعه، تحکیم جایگاه اجتماعى افراد، داشتن زندگى شاد و نشاط‌آور، کامل شدن ایمان و فضائل اخلاقی، محبوبیت نزد خداوند متعال، رسیدن به سرچشمه فضائل، تقویت احساس اعتماد به نفس و آرامش وجدان، هماهنگى با انبیاء و اولیاء، مأیوس شدن شیطان، امنیت در روز قیامت، ایجاد وحدت و همدلی.(۵)

اساساً بدون شناخت منافع و آثار یک عمل خیر، انجام آن غیر مقدور است زیرا انسان انگیزه و محرّکى براى آن نخواهد داشت. مولاى متقیان فرمود: «من لم یعرف منفعهٔ الخیر لم یقدر على العمل به؛(۶) هر کس بهره‌هاى اعمال نیک را نداند، براى انجام آن قادر نخواهد بود.

برای توضیح بیشتر نقل خاطره‌اى از سیره تربیتی امام صادق(علیه السلام) در این زمینه مناسب می‌نماید:

عبدالرحمن بن سیابه کوفى می‌گوید: موقعى که پدرم از دنیا رفت، یکى از دوستانش براى تسلیت به منزل ما آمد و پس از تفقد و دلداری، از وضع مالى ما جویا شد. برایش توضیح دادم که پدرم هنگام مرگ، مالى به جاى نگذاشت و ما هم اکنون دست خالى هستیم. او هزار درهم به من داد و گفت: با این پول، خرید و فروش کرده و از منافعش مخارج زندگى را، تأمین نما و در حفظ و نگهدارى اصل آن مراقبت کن!

من بى‌اندازه از اقدام به موقع آن مرد، مسرور شدم و نزد مادرم دویدم و گشایشى را که خداوند برایمان فراهم نموده بود براى او گفتم و شب را با خوشحالى تمام به سر بردیم. روز بعد بازار رفتم و به شخصى که با پدرم سابقه رفاقت داشت مراجعه کردم. او براى من مقدارى کالاى تجارتى و و پوشاک خرید و من در مغازه‌اى آنها را در معرض فروش گذاشتم. خرید و فروش لباس ادامه یافت و من به فضل الهى از این راه، سود کلانى بردم و کارم رونق گرفت. موسم حج فرا رسید و شوق زیارت خانه خدا و انجام مناسک حج در دلم افتاد، مادرم را از نیت خود با خبر کردم. او گفت: پسرم! تو قبل از سفر حج، وظیفه مهمترى دارى که باید انجام دهى و آن این است که هزار درهم امانت آن مرد را به او برگردانى و خود را از بدهکارى مردم نجات دهی. من آن پول را آماده کردم و نزد او رفته و امانت را به صاحبش تسلیم نمودم. گفت: چرا پول را بر می‌گردانی؟ اگر مقدارش کم است بر آن بیفزایم؟ گفتم: نه. قصد سفر حج دارم و خواستم امانت تو را قبل از سفر رد کرده باشم، صاحب پول آنچنان خوشحال شد که گویا من آن مبلغ را از جیب خودم به وى بخشیدم. آنگاه به تهیه مقدمات سفر پرداخته و قدم در راه خدا نهادم.

پس از انجام مناسک، به مدینه رفته و به محضر امام صادق(علیه السلام) شرفیاب شدم. گروه بسیارى از مردم در اطراف آن حضرت گرد آمده و مسائل خود را از حضرت می‌پرسیدند. من که جوانى نورس بودم، پایین مجلس نشستم. هنگامى که مجلس خلوت شد، امام(علیه السلام) به من اشاره کرد و من نزدیک رفتم. از من پرسید: آیا کارى داری؟ خودم را معرفى کردم. از پدرم سؤال کرد: گفتم: وفات کرد! حضرت ناراحت شد فرمود: خدایش رحمت کند، آیا ثروتى براى تو باقى گذاشت؟ گفتم، نه. پرسید: پس مخارج حج را از کجا آوردی؟ من نیز داستان آن مرد نیکوکار و تجارت خود را براى امام(علیه السلام) شرح دادم، پیش از آن که سخنان من تمام شود، حضرت با نگرانى پرسید: با پول امانتى آن مرد چه کردی؟ گفتم: آن را به او رد کردم. فرمود: احسنت! کار خوبى کردی! می‌خواهى تو را نصیحتى بکنم؟ گفتم: بله، فدایت شوم. فرمود: بر تو باد راستگویى و امانتداری! انسان راستگو و امانتدار، شریک مال مردم است. آنگاه انگشتان دستانش را درهم داخل کرد و فرمود: این چنین!(۷)

عبدالرحمن بن سیابه در ادامه می‌افزاید: بعد از آن من سفارش امام(علیه السلام) را به کار بستم و تا الآن(آنچنان وضع مالیم خوب شده است که) سیصد و شصت هزار درهم حقوق مالى و وجوهات شرعیه پرداخته‌ام.(۸)

پیشوای ششم در این روایت، علاوه بر این که این جوان کوفی را به خاطر امانتدارى ستوده و تشویق می‌کند، براى شناساندن و تقویت امانتدارى در وجود او، ضمن توصیه به این خصلت زیبا، آثار و برکات آن را نیز بر وى یادآور می‌شود تا او با آگاهى بیشترى به سمت امانتدارى متمایل شود. همچنین مادر این جوان نیز که در تحریک و ترغیب فرزندش به اداى حقوق مردم پافشارى کرده و قاطعیت نشان می‌دهد در این زمینه سرمشق مناسبى براى پدران و مادران و مسئولین است. گذشته از اینها، بازگرداندن سپرده‌های مردم در هنگام مسافرت که به پیروى از سیره اهل بیت(علیهم السلام) انجام یافته ـ به ویژه آن که امام(علیه السلام) با نگرانى از او می‌پرسد: وقتی به سفر آمدى، با آن ودیعه چه کردی؟ – یکى دیگر از پیام‌هاى تربیتى اهل بیت(علیهم السلام) به آحاد مردم به ویژه بر متولیان امر می‌باشد. افزون بر اینها در این روایت، پرداختن وجوهات شرعیه مورد توجه قرار گرفته که یکى دیگر از اقسام امانتدارى است.

۳) آموزش عملى امانتدارى

در میان شیوه‌هاى تربیتى، آموزش عملی، بهترین و موفق‌ترین طریقه تعلیم و تربیت است. پند و اندرزى که از راه گوش ما به قلب انسان راه می‌یابد، قطعاً مؤثر است ولى اثرش محدود و موقتى است، بدین جهت اگر مبلغ و مربى به موعظه تنها اکتفاء کند و گفته‌هایش در عمل او محسوس نباشد، تأثیرى بر مخاطب نخواهد داشت؛ ولى اگر او گفتارش را در رفتار نشان دهد، اثرى عمیق و ماندگار در دلهاى مخاطبان گذاشته و مؤثرترین انگیزه را براى عمل ایجاد خواهد کرد. راز موفقیت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) و پیشوایان معصوم(علیهم السلام) در تربیت انسان‌ها را باید در همین حقیقت جستجو نمود. پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) قبل از بعثت در مکه در اثر عملکرد شایسته خویش، به لقب «امین» شهرت یافت و یا در سخت‌ترین بحران‌های زندگى‌اش که حتى جانش در خطر بود و می‌خواست به سوی مدینه مهاجرت کند، علی(علیه السلام) را مأمور نمود که امانت‌ها را به صاحبانش برگرداند، گرچه آنان دشمن او بودند، قرآن از پیامبران بزرگ الهى به عنوان امین یاد می‌کند.(۹) و بالاخره نمونه‌های فراوانى در سیره عملى اهل بیت(علیهم السلام) در این زمینه وجود دارد، که ما را به این واقعیت رهنمون می‌کند. بنابراین سرمشق عملى بودن رهبران جامعه، مدیران ارشد، مربیان، معلمان چنین تأثیر ماندگارى در تقویت روحیه امانتدارى در افراد دارد.

ما فقط به نقل دو نمونه از سیره عملى رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در زمینه پاسدارى از امانت بسنده می‌کنیم:

الف) پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم)، دوران جوانى را قبل از بعثت می‌گذراند و هنوز با خدیجه ازدواج نکرده بود که به عنوان وکیل با اموال خدیجه یک سفر تجارتى به سوى شام رفت. قبل از سفر، خدیجه کسى را به دنبال آن حضرت فرستاد که: راستگویی، امانتدارى و اخلاق پسندیده‌ات توجه مرا جلب کرده است؛ من حاضرم دو برابر آنچه به دیگران می‌دادم، به تو بدهم و دو غلام ویژه خود را با تو همراه خواهم کرد که در تمام مراحل سفر در تحت فرمان تو باشند.

پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) این پیشنهاد را پذیرفت و به همراه کاروان به شام رفت. سفر پایان یافت و همگى اهل کاروان با سودى سرشار و بی‌سابقه به مقصد رسیدند. خدیجه در مورد وکیل جوان و امین قریش از غلام خود سؤال کرد. او نیز وقتى از کرامات، صفات برجسته و پسندیده و امانتدارى حضرت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) به خدیجه گزارش داد، خدیجه گفت: میسره! کافى است علاقه مرا به محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) دو چندان کردی. برو! من، تو و همسرت را آزاد کردم.(۱۰)

ب) در ماجراى هجرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) از مکه به سوى مدینه، حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) على(علیه السلام) را در مکه گذاشت که امانت‌ها و سپرده‌هاى مردم را ادا کند زیرا قریش، آن حضرت را پیوسته در جاهلیت به امانتدارى و راستگویى می‌شناختند و او را محمد امین می‌گفتند و امانت‌هاى بسیارى به آن حضرت می‌سپردند و همچنین در موسم حج در مکه، زائران حرم، امانت‌هاى خویش را نزد آن حضرت به ودیعه می‌سپردند و بعد از بعثت نیز این برنامه ادامه داشت، براى همین به على(علیه السلام) در هنگام هجرت فرمود: صبح و شام در ابطح ندا کن و با صداى بلند بگو: هر کس نزد محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) امانتى به ودیعه نهاده بیاید و از من بگیرد و امانت‌هاى مردم را در ملأ عام و آشکارا به آنان تحویل ده زیرا تو جانشین من هستی.(۱۱)

علی(علیه السلام) نیز به نقش عملى مربى گرانقدرش حضرت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) مباهات کرده و می‌فرماید: «یرفع لى فى کلّ یومٍ علماً من اخلاقه و یأمرنى بالاقتداء به؛ آن حضرت براى من هر روز از سجایاى پسندیده خود پرچمى می‌افراشت و امر می‌فرمود عملاً از اخلاق آن حضرت پیروى کنم.(۱۲)

پرورش‌های عمیق و عالمانه و عملى رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم)، تمام استعدادهای نهانى وجود مقدس علی(علیه السلام) را شکوفا نموده و در مدت کوتاهى، به عالی‌ترین مدارج انسانیت رسانید و این گویاى تأثیر شگرف رفتار بزرگان، رهبران و مربیان جامعه در اعمال و رفتار آحاد مردم و جوانان و نوجوانان می‌باشد. یکى از بزرگان در ضمن سخنانى که خطاب به مبلغان و مربیان ایراد می‌کرد، چنین گفت: اگر شما یک ماه تمام در رابطه با یک موضوع اخلاقى صحبت کنید و تمام جوانب و زوایاى آن را بررسى و موشکافى نموده و با شکلى زیبا و سخنانی شیوا بر مخاطبین عرضه کنید، در مدت کوتاهى تمام گفته‌هاى شما و یا اکثر سخنانتان از حافظه شنوندگان پاک می‌شود اما در طول این مدت، اگر یک عمل مثبت و یا منفی قابل توجه از شما سر بزند، آن عمل تا مدت‌هاى مدید در خاطر آنان باقى خواهد ماند.

۴) شناساندن اسوه‌هاى امین

تأثیر الگو و نقش‌پذیرى انسان از وى، یک امر طبیعی است که از غریزه تقلید سرچشمه می‌گیرد. حس تقلید، یکى از نیرومندترین غرایز بشرى است که در طبیعت هر انسانى به ودیعت نهاده شده است و در صورت هدایت صحیح آن، می‌تواند دستاوردهاى ریشه‌دار و سودمندى را براى شخص در پى داشته باشد. در حقیقت وجود غریزه تقلید، زمینه‌ساز تأثیر الگوها و اسوه‌هاست.

از شاخص‌ترین ویژگی‌هاى مکتب تربیتى اسلام، ارائه الگوهاى کامل و بى‌عیب و نقص براى پیروان خود می‌باشد که آنها را می‌توان مظهر جلال و جمال و کمال حضرت حق قلمداد کرد. در همین راستا، یکى از شیوه‌های تربیتى قرآن، شناساندن اسوه و سرمشق می‌باشد. بر خلاف سایر مکاتب تربیتى و مادّى که در آن، مدل روشن و کاملى از انسان‌هاى خودساخته و ایده‌آل براى عرضه به مردم وجود ندارد، از منظر آیین وحیانى اسلام، رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم)، بارزترین الگوى کامل و تمام عیار براى مسلمانان می‌باشد و خداوند در این زمینه فرمود:

«لقد کان لکم فى رسول اللّه اسوهٌٔ حسنهٌ؛(۱۳)

مسلّماً براى شما در زندگى رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)، سرمشق خوبى است.»

هر چقدر مسلمانان، بیشتر از آن حضرت پیروى کنند و در اخلاق و رفتار و کردار از آن بزرگوار تأسّى جویند، بیشتر به کمالات نزدیک خواهند شد. یکى از مهمترین ویژگی‌هاى رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)، امانتدارى وى است که دوست و دشمن، آن را پذیرفته بود. او در امانتدارى نه تنها سرمشق مسلمانان بلکه الگوى همه انسان‌ها بود. رسول خدا نه تنها خود، چنین بود بلکه یاران خویش را نیز با این ویژگى ارزش داده و براى امور مهم برمی‌‎گزید و امانتدارى و صداقت را در سرلوحه برنامه‌هایش قرار داده بود. به همین جهت امام صادق(علیه السلام) در پیام خود به عبداللّه بن ابى یعفور به این نکته تأکید کرده و فرمود: ای عبداللّه! دقت کن در آن چیزى که حضرت علی(علیه السلام) را در نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) سرافراز کرد و به آن مقامات عالى رسانید، پس تو هم آنها را براى خودت لازم بدان و شخصیت خویش را به آن صفات زیبا بیارای! بدان! مطمئنّاً على(علیه السلام) در نزد پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به آن درجه و عظمت نرسید مگر با راستى و امانتداری.(۱۴)

گذشته از این می‌توان براى ترویج و تقویت امانتداری، نمونه‌هاى عینى و ملموس را از عصر خود شناسایى کرده و معرفى کنیم. هر کجا فردى امین و درستکار باشد، او را به دیگران شناسانده و خصلت‌هاى نیکویش را بستاییم. خاطرات، و داستان‌ها و هر گونه مطالبى را در این زمینه منتشر سازیم. در قرآن، حضرت یوسف و حضرت موسى و سایر پیامبران الهى را با صفت امین در ناموس و اسرار و اموال ستایش کرده و با روشن‌ترین عبارات معرفى می‌کند. زندگى ائمه اطهار(علیهم السلام)، یاران شایسته آن بزرگواران، علمای صاحب نفس، عرفاى برجسته و انسان‌هاى پاک و وارسته در هر عصر و زمانى، می‌تواند مطرح شده و سرمشق دیگران باشد. گاهی نیز می‌توان با ارائه نشانه‌ها و علامت‌هاى انسان‌های وارسته، آنها را شناساند. روزى پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) رو به مردم کرده و فرمود: آیا می‌خواهید مؤمن واقعى را به شما معرفی کنم؟ مؤمن، کسى است که انسان‌هاى با ایمان، او را بر جان و مال خود امین بدانند.(۱۵)

۵) تشویق و تکریم انسان‌هاى امین

تشویق، در روح و جان آدمى، اثر فوق‌العاده و معجزه‌آسایى دارد و او را در انجام کار، مصمم‌تر می‌کند چرا که هر انسانى طبعاً خودش را دوست دارد و احترام و قدرشناسى دیگران، عزت نفس او را تقویت کرده و از ته دل مسرور می‌سازد. این شیوه، محرکى بسیار قوی براى رساندن افراد تشویق شده، به سوى اهداف مطلوب می‌باشد. آرى تکریم و تشویق، افراد را در مداومت آن عمل، به شوق می‌آورد و او را ناخواسته به سوى تکرار عمل می‌کشاند. در مقابل ناسپاسی، دلسردى و یأس به دنبال دارد. علی(علیه السلام) می‌فرماید: هرگز نیکوکار و بدکار در نزد تو یکسان نباشند زیرا چنین روشى، نیکوکار را در کار نیک بی‌رغبت کرده و بدکار را به سوى کار بد سوق می‌دهد.(۱۶) تجربه نشان داده است که هرگاه متولیان و دست‌اندرکاران جامعه، در مقابل فردى که فعالیت‌هاى دلسوزانه و مخلصانه انجام می‌دهد، بی‌تفاوت باشند و عمل نیک وى را مورد ستایش و تحسین قرار ندهند، او براى ادامه فعالیت‌هاى دلسوزانه کمتر علاقه نشان می‌دهد و یا مأیوس می‌شود.

از منظر اسلام، اصل تشویق و تنبیه، به عنوان یک اصل مسلّم تربیتى پذیرفته شده است و اساساً وجود بهشت و جهنم، انذار و تبشیر پیامبران و آیه‌هاى مربوط به پاداش و کیفر، وعده و وعیدهاى شوق‌انگیز و هراسناک و سایر موارد جلوه‌هایى از تشویق و تنبیه است.

خداوند متعال حضرت یوسف(علیه السلام) را به خاطر امانتدارى و حفظ ناموس مردم در نوجوانی، تشویق و ستایش می‌کند و او را با صفات زیباى “امین”، “محسن”، “متقی” و “مخلص” تحسین کرده و علاوه بر اعطاى حکومت دنیوی، وعده پاداش نیک اخروى و فضل و رحمت الهیه به وى مقرر داشته و دوازدهمین سوره قرآن را به تمجید و تکریم از آن شخصیت وارسته و امین اختصاص داده است. امام صادق(علیه السلام) نیز عبدالرحمن بن سیابه را به خاطر اداى امانت تشویق و تحسین نمود. در هر صورت، براى تقویت روحیه امانتدارى در افراد، جوانان، مسئولین و سایر رده‌های اجتماعى بهتر است از این شیوه قرآنى بهره بگیریم. بدون تردید تشویق کارگزاران امین، متصدّیان درستکار و مدیران و مجریان و کارگران و کارفرمایان و سایر آحاد مردمى که امانتدارى خود را به نوعى در جامعه ثابت کرده‌اند نتایج خوب و ثمربخشى را به دنبال خواهد داشت.

۶) استفاده از هنر

انسان طبیعتاً از هنر لذت می‌برد و از شیوه‌هاى متنوع و جدید نیرو می‌گیرد، چه زیباست براى انتقال و آموزش صفات نیک، از روش‌هاى هنرى و القاءات غیر مستقیم بهره گیریم. به‌کارگیرى هنر و شیوه‌هاى جدید عصر در قالب فیلم، کارتون، تآتر، نقاشی، خط، مسابقه، معمّا، شعر، سرود، خاطره، قصه، برنامه‌های رایانه‌اى و… می‌تواند ما را در ترویج آموزه‌های اخلاقى و دینى یارى کند. اگر به جاى این همه برنامه‌هاى بى‌خاصیت و گاهى زیانبار هنری، تلویزیونى و سینمایی، بازیگران و هنرپیشه‌ها در نقش انسان‌هاى امین و درستکار البته با پشتوانه‌اى قوى و… عمل کنند یقیناً در تمام مردم به ویژه در نسل جدید نفوذ خواهند کرد و ویژگی‌های اخلاقى و معنوى را خواهند پذیرفت.

این برنامه‌هاى هنری، اگر با سوژه‌هاى مثبت و با شیوه‌هاى صحیح تربیتى تنظیم و اجرا گردد، ضمن بیان وقایع تاریخی، معرفى زندگى و شخصیت افراد صالح، آشکار ساختن آثار سوء انحرافات و کج‌روی‌های افراد خائن و منحرف، روح و قلب مخاطبان خود را تسخیر کرده و تا عمق حوادث وقایع آنان را با خود همراه می‌کند و با همین شیوه می‌توان الگوهایى ملموس و محسوس از افراد امین در اذهان مخاطبان مجسم ساخته و گفتار و رفتار آنان را سرمشق قرار داد.

در فرهنگ اسلامى، براى تربیت افراد، استفاده از خلاقیت‌های هنرى و روش‌هاى غیر مستقیم جایگاه ویژه‌اى دارد. بخش اعظمى از تربیت‌هاى قرآنی، با بهره‌گیرى از هنر قصه، تمثیل، موزون و همگون بودن آیات ـ که جذابیت ویژه‌اى براى خواننده و شنونده دارد ـ حرکات نمایشی(مانند داستان آموزش خاکسپارى جنازه هابیل براى قابیل توسط حرکت نمایشى دو کلاغ و یا مرافعه نمایشى دو فرشته در پیش حضرت داوود علیه السلام) شیوه سؤال و جواب و سایر روش‌هاى هنرى بیان شده است.

خداوند متعال، تأثیر هنر در انحراف مردم را در قرآن کریم بیان کرده و به آثار سوء خیانت سامرى که با یک هنرنمایى(مجسمه‌سازی) همراه بود اشاره می‌فرماید و همچنین با نقل قصه‌هاى شیرین و جذّاب، به فوائد و آثار امانتدارى و عواقب زشت خیانت در امانت می‌پردازد.

حضرت امیر مؤمنان علی(علیه السلام) در برابر خواست نامشروع برادرش عقیل، که از آن حضرت تقاضا می‌کرد مقدارى گندم از بیت‌المال مسلمانان به صورت غیر قانونى به او بدهد و در امانت مردم خیانت کند؛ میله‌اى آهنى داغ کرده و به دست او نزدیک نمود. آنگاه که او حرارت آتش را احساس کرد، بانگ ناله‌اش بلند شد. امام(علیه السلام) به او فرمود: «اتئنّ من حدیدهٍٔ احماها انسان‌ها للبعه و تجرّنى الى نارٍ سجرها جبّارها لغضبه؛(۱۷) آیا تو از آهن پاره‌اى که آدمی آن را براى بازى خود(در ضمن یک حرکت نمایشی) سرخ کرده ناله می‌کنی؟ و مرا به سوى آتشى که خداوند قهار آن را از روى خشم خویش افروخته، می‌کشانی؟! و بدین ترتیب آثار خیانت را عملاً به او فهمانید.

۷) تکرار و مداومت

اهمیت تکرار و دوام پیگیرى در یک برنامه ترتیبى و پرورش اخلاقى و رشد خصلت‌هاى نیک، در نهاد انسان‌ها بر کسی پوشیده نیست. در بیان فرق میان تعلیم و تربیت گفته‌اند که در تربیت، تکرار و ممارست، یک اصل اجتناب‌ناپذیر است. تکرار موجب می‌شود تا خصلت‌هاى پسندیده‌اى که مورد نظر مربّى است، در عمق جان مخاطب نفوذ کرده و به صورت یک عادت و ملکه درآید.

برای ترویج امانتدارى، لازم است که این موضوع در رأس برنامه‌های تبلیغی، فرهنگى قرار گیرد، موضوعات امانتداری پیگیرى شود و پیام‌ها و برنامه‌هاى مربوطه به صورت مداوم تکرار شود.

در برنامه آموزشى و تربیتى پیشوایان دین ما، این شیوه به صورت گسترده‌اى مورد بهره‌بردارى قرار گرفته است، دستورات اکید به مداومت در نماز و روزه و به طور کلى انجام دائمى تکالیف شرعیه، توصیه و ترغیب به تلاوت مکرر قرآن، تکرار برخى آیات بیش از سى مرتبه و توصیه به زنده نگه داشتن ایام اللّه، یاد و نام و خاطره اهل بیت(علیهم السلام)(به ویژه عزادارى امام حسین علیه السلام) ترغیب به زیارت‌هاى مکرر، دعاها و مراسم‌هاى مذهبی، ممارست به کارهاى پسندیده و صفات نیکو، نمونه‌هایى از روش تکرار در فرهنگ اهل بیت(علیهم السلام) است. آنان براى عمق بخشیدن به روحیه امانتدارى در روح و جان مسلمانان با پیام‌هاى متعدد بیان فوائد و برکات آن سعى می‌کردند که آن را به صورت یک عادت در وجود افراد در آورند. تکرار موضوع امانت و امین در آیات قرآن و صدور اخبار و احادیث فراوان که موجب فتح بابى در متون روایى و فقهی شده است، نشانگر بهره‌مندى پیشوایان معصوم ما از شیوه تکرار و مداومت می‌باشد.

پی‌نوشت‌ها

۱. تحف العقول، ص ۲۹۹.

۲. وسائل، ج ۱۹، ص ۶۹.

۳. تحف العقول، ص ۳۱۶.

۴. وسائل الشیعه، ج ۱۹، ص ۶۷.

۵. تفصیل این بخش را در مقاله آثار امانتدارى از نگارنده می‌توانید مطالعه کنید.

۶. غررالحکم، حدیث ۹۰۰۹.

۷. الکافی، ج ۵، ص ۱۳۴.

۸. بحارالانوار، ج ۴۷، ص ۳۸۴.

۹. انى لکم رسول امین، این آیه شریفه مکرر در مورد پیامبران الهى در قرآن بیان شده است.

۱۰. فروغ ابدیت، ج ۱، ص ۱۹۰.

۱۱. حیوهٔ القلوب، ج ۲، ص ۴۶۱.

۱۲. حلیه الابرار، ج ۲، ص ۳۰.

۱۳. سوره احزاب، آیه ۲۱.

۱۴. وسائل الشیعه، ج ۱۹، ص ۶۷.

۱۵. اصول کافی، باب مؤمن و علاماته، ح ۱۹.

۱۶. نهج البلاغه، عهدنامه مالک اشتر.

۱۷. نهج البلاغه، خطبه ۲۲۴

منبع: ماهنامه پاسدار اسلام؛ شماره ۸۳؛ عبدالکریم پاک‌نیا

اوصاف شیعه در نگاه اهل‏ بیت علیه ‏السلام

اشاره:

آنچه در پیش رو است، مجموعه ‏اى است فشرده درباره فرهنگ و اوصاف شیعه که در پرتو گردآورى روایات نقل شده از امامان معصوم علیهم ‏السلام تنظیم و ترتیب یافته است. این نوشته که ترسیم ‏کننده سیماى شیعه راستین است، پاسخى است به این پرسش که شیعه در عصر حاضر تا چه میزان از فرهنگ و اوصاف یاد شده برخوردار بوده و رفتار و کردار او تا چه اندازه با آنچه امامان معصوم علیه السلام فرموده ‏اند و از وى به عنوان یک شیعه انتظار داشتند، مطابقت دارد؟ افزون بر آن الگویى است براى پیروان مکتب تشیع که خودشان را در آئینه روایات ائمه اطهار علیه السلام ملاحظه نموده و جسم و جانشان را تطهیر نمایند.

شیعه و اخلاق فردى

در این بخش به برخى از ویژگى‏ هاى فردى شیعیان اشاره مى‏ شود که این اوصاف، ضمن داشتن وجه تشریعى و ترغیب بدان ویژگى‏ ها، بازنماى علائم شیعیان واقعى است، هر شخص مدعى تشیع، مى‏ بایست خودش را با این شاخص ‏ها، محک بزند.

الف) زیرکى و تیزفهمى

عَن نَوْفِ بنِ عبدِاللّهِ البَکالىّ قال: قال لى علىّ علیه ‏السلام: یا نَوْفُ خُلِقْنا مِن طِینَهٍ طَیّبهٍ و خُلِقَ شِیعتُنا مِن طِینَتِنا… فقُلتُ: صِفْ لى شِیعَتَک یا أمیرَالمؤمنین، فَبَکى لِذِکْرِى شِیعَتَه و قال:… فَهُمُ الکاسَهُ الأَلِبّاء…. (۱)

از نوف بکالى روایت شده که: على علیه ‏السلام به من فرمود ما (اهل‏ بیت) از سرشتى پاکیزه آفریده شده‏ایم و شیعیان ما از سرشت ما آفریده شده ‏اند… گفتم: اى امیرمؤمنان، شیعه را برایم توصیف کن. امام با یاد شدن نام شیعه گریست و فرمود:… آنان زیرک و خردمندند….

ب) دانش‏ طلبى

۱٫ عَن ابن أبى یَعْفُور، عَنْ أبى‏عبدِاللّه علیه‏ السلام قال: إنّ شِیعهَ عَلىٍّ علیه ‏السلام کانُوا… أهلَ رَأْفَهٍ وَ عِلم…. (۲)

ابن ابی یعفور از امام صادق علیه ‏السلام نقل کرده که فرمود: شیعیان على علیه ‏السلام اهل رأفت و علم‏ اند….

۲٫ و قوله علیه‏ السلام: لِنَوْفِ البَکالىّ: أَتَدْرى یا نَوْفُ مَنْ شِیعَتى؟ قال: لا واللّهِ، قال: شِیعَتى… عُلَماء…. (۳)

على علیه ‏السلام به نوف بکالى فرمود: اى نوف، آیا مى‏دانى که شیعه من کیست؟ گفت: نه، به خدا سوگند، فرمود: شیعیان من… عالمانند….

۳٫ قال نَوْف: عَرَضَتْ لى حاجَهٌ إلى أمیرِالمؤمنین علىِّ بن أب‏طالب علیه‏ السلام… فأَقْبَلَ علیه جُنْدَبٌ و الرَّبِیعُ، فقالا له: ماِسمَهُ شِیعَتِک یا أمیرَالمؤمنین؟… و قال:… یُرى لاِءَحَدِهِمْ… حِرْصًا على عِلْم…. (۴)

نوف گوید: براى من نیازى پیش آمد که به محضر على علیه ‏السلام شرفیاب شوم… پس جندب و ربیع بر آن حضرت وارد شدند و گفتند: اى امیرمؤمنان، نشانه شیعیان تو چیست؟… فرمود: هر یک از آنان چنین به نظر مى‏آیند که… نسبت به آموختن دانش علاقه فراوان دارند….

ج) کوشایى و تلاش بسیار

۱٫  عَنِ المُفَضَّلِ قال: قال أبوعَبْدِاللّه علیه‏السلام: إِیّاکَ و السَّفَلَهَ؛ فَإِنَّما شِیعَهُ علىٍّ علیه ‏السلام مَن… اشْتَدَّ جِهادُه…. (۵)

مفضل گوید: امام صادق علیه ‏السلام فرمود: از فرومایگان بپرهیز، همانا شیعه على علیه ‏السلام کسى است که… تلاشش بسیار باشد….

۲٫ وَصِیَّتُهُ علیه‏ السلام لِعَبْدِاللّهِ بنِ جُنْدَب… یا ابنَ جُنْدَب بَلِّغْ شِیعَتَنا و قُلْ لَهُمْ: لاتَذْهَبَنَّ بِکُمُ المَذاهِبُ، فَوَاللّهِ لاتُنالُ وِلایَتَنا إلاّ بالوَرْع وَ الإجْتِهادِ فِى الدُّنْیا…. (۶)

از توصیه ‏هاى امام صادق به عبداللّه بن جندب این است که فرمود:… اى جندب، به شیعیان ما ابلاغ کن و بگو: مذاهب و گرایش هاى گوناگون شما را [به راه انحرافى [نبرد؛ به خدا سوگند ولایت ما جز با ورع و کوشش در دنیا دست‏یافتنى نیست….

د) تواضع و فروتنى

۱٫ و بِالإِسْنادِ إلى أبىِ محمّدٍ العسکرىّ أَنَّهُ قال:… مَنْ تَواضَعَ فِى الدُّنْیا لِإِخْوانِه فَهُوَ عِنْدَاللّهِ مِنَ الصِّدِّیقینَ و مِنْ شِیعَهِ علىِّ بنِ أَبىِ طالِبِ علیه‏ السلام حَقًّا…. (۷)

ازامام ‏عسکرى علیه ‏السلام روایت شده که فرمود:… هر کس در دنیا در برابر برادر دینى خود فروتنى نماید، او در پیشگاه خداوند از «صدیقین» و از شیعیان على علیه ‏السلام است….

۲٫ عَنْ بُکَیْر عَنْ أَبىِ‏عَبْدِاللّهِ جَعْفَرِ بنِ محمّد ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیْهِ  ـ أَنّه قالَ: لَنُحِبُّ مِنْ شِیعَتِنا مَن کانَ عاقِلاً… ثُمَّ قال: إِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالى خَصَّ الأنبیاءَ علیه‏ السلام بِمَکارِمِ الأَخْلاقِ فَمَنْ کانَتْ فیهِ فَلْیَ حْمَدِ اللّهَ عَلى ذلِکَ و مَنْ لَمْ یَکُنْ فیه فَلْیَتَ ضَرَّعْ إلَى اللّهِ وَلْیَسْأَلْهُ، قال: قُلْتُ: جُعِلْتُ فِداک و ما هِىَ؟ قال:… القُنُوعُ…. (۸)

بکیر از امام صادق علیه ‏السلام نقل کرده که فرمود: از شیعیان ما هر کس که عاقل باشد، دوستش مى‏ داریم… آنگاه فرمود: خداوند بزرگ پیامبران را به مکارم اخلاق اختصاص داده است؛ پس هر کس آنها را دارا است، باید بر آن به درگاه الهى شکر گزارد و هر کس آنها را ندارد، باید به درگاه الهى زارى نماید و از او درخواست کند. بکیر گفت: فدایت گردم، آنها کدامند؟ فرمود:… تواضع و فروتنى….

ہ) راستگویى

۱٫ عَن زَیْدِ الشَحّامِ عَنْ أَبِى عبدِ اللّهِ علیه‏ السلام عَن أَبیه علیه‏ السلام قال: إِنَّ الرَّجُلَ کانَ فِى القَبِیلَهِ مِنْ شِیعَهِ علىّ علیه ‏السلام فَیَکُونُ زَینَها… أَصْدَقُهُمْ… تُسْأَلُ العَشِیرَهُ عَنْهُ فَتَقُولُ: مَنْ مِثْلُ فُلانٍ! إِنَّهُ لَأَدّانا لِلأَمانَهِ وَ أَصْدَقُنا لِلْحَدِیثِ. (۹)

زید شحام گوید: امام صادق علیه‏ السلام از پدر بزرگوارش (امام باقر علیه ‏السلام ) نقل کرده که فرمود: مردى از شیعیان على علیه‏ السلام در قبیله ‏اى بود که مایه زینت آن قبیله به شمار مى‏ رفت… [زیرا [راستگوترین آنان بود… و چون از اهل قبیله درباره او پرسش مى‏شد، مى‏ گفتند: کیست مثل فلان کس؟ او در اداى امانت و راستگویى از همه ما بهتر است.

۲٫ عَن بُکَیرْ، عَن أبىِ عبدِاللّهِ جعفرِ بنِ محمّدٍ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیْهِ ـ أنّه قال: لَنُحِبُّ مِن شِیعَتِنا مَنْ کانَ… صَدُوقًا وَفِیًّا، ثُمَّ قال: إنّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالى خَصَّ الأَنْبِیاءَ علیه‏ السلام بِمَکارِمِ الأَخْلاقِ… قال: قُلْتُ: جُعِلْتُ فِداک وَ ما هِىَ؟ قال:… صِدْقُ الحَدیثِ…. (۱۰)

بکیر از امام صادق علیه ‏السلام نقل کرده که فرمود: همانا ما دوست مى ‏داریم از شیعیان خود کسى را که… راستگو و وفادار باشد… آنگاه فرمود: خداى بزرگ پیامبران را به مکارم اخلاق اختصاص داده است… بکیر گفت: فدایت گردم، آنها کدامند؟ فرمود:… راستگویى است….

۳٫ و قالَ علیه ‏السلام لِشِیعَتِهِ: أُوصِیکُمْ بِتَقْوَى اللّهِ… و صِدْقِ الحَدِیثِ…. (۱۱)

امام عسکرى علیه‏ السلام به شیعیان خود فرمود: شما را به تقواى الهى… و راستگویى توصیه مى‏کنم….

 و) اهل عمل

۱٫ بِإِسْنادِ أَخى دعبل، عن أبى‏ جعفر علیه ‏السلام أَنَّهُ لایُنالُ ما عِنْدَاللّهِ إلاّ بِالْعَمَلِ، و أبْلِغْ شِیعَتَنا أَنَّ أعظمَ الناسِ حسرهً یَوْمَ القِیامَهِ مَن وَصَفَ عَدْلاً ثُمَّ خالَفَهُ إِلى غَیْرِه، وَ أبْلِغْ شِیعَتَنا أَنَّهُمْ إِذا قامُوا بما أُمِرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الفائِزُون یومَ القِیامَه. (۱۲)

دعبل از امام باقر علیه‏ السلام روایت کرده است که فرمود: به آنچه نزد خدا است، جز با عمل دست نمى‏ توان یافت، و به شیعیان ما ابلاغ کن که بیشترین حسرت ها در روز قیامت براى کسى است که عدالت و درستى را وصف کند ولى غیر آن را به کار بندد، و به شیعیان این حقیقت را برسان که هرگاه براى انجام آنچه مأمور شده ‏اند به پا خاستند، تحقیقاً در روز قیامت رستگارند.

۲٫ عَنْ جابِر، عَنْ أَبى جَعْفر علیه ‏السلام فى قَوْلِهِ تَعالى: «و بشّر الذین آمنوا و عملوا الصالحات» فَالَّذین آمَنُوا و عَمِلُوا الصّالِحاتِ عَلِىُّ بْنُ أَبىِ‏ طالبِ علیه ‏السلام و الأَوْصِیاءُ مِنْ بَعْدِه و شِیعَتُهُمْ، قالَ اللّهُ تَعالى: «أنّ لهم جنّات تجرى من تحتها الأنهار». (۱۳)

از جابر نقل شده است که امام باقر علیه ‏السلام درباره سخن خداى تعالى: «و بشّر الذین آمنوا و عملوا الصالحات»[بقره/۲۵] (و کسانى را که ایمان آورده و کارهاى شایسته کرده‏اند مژده ده) فرمود: «الذین آمنوا و… » درباره على‏ بن‏أبى‏ طالب علیه ‏السلام و اوصیاى بعد از او و شیعیان آنان است. خداوند متعال [درباره آنان] فرمود: «أنّ لهم جنّات تجرى من تحتها الأنهار» (که آنان را بوستان هایى است که از زیر [درختان [آنها جویها روان است. )

۳٫ عَنْ جابِر عن أبى جعفر علیه ‏السلام و عَنْ تمیمِ بنِ حذیَم عن ابن عبّاس قال: لمّا نَزَلَ هـذِهِ الآیَه: «إنّ الذین آمنوا و عملوا الصّالحات أولـئک هم خیر البریّه»قال النبىُّ صلى ‏الله ‏علیه ‏و‏آله لِعَلِىٍّ علیه ‏السلام: «هُوَ أَنْتَ وَ شِیعَتُک، تَأْتى أَنْتَ وَ شِیعَتُک یومَ القِیامَهِ راضِیینَ مَرْضِیّین… ». (۱۴)

جابر از امام باقر علیه‏ السلام از تمیم از ابن‏عباس نقل کرده است: هنگامى که این آیه نازل شد: «إنّ الذین آمنوا و عملوا الصالحات أُولـئِک هم خیر البریّه»؛ [بیّنه/۷ [(همانا کسانى‏ که ایمان آورده و کارهاى شایسته کرده‏اند، ایشانند که بهترین آفریدگانند) پیامبر صلى الله‏ علیه ‏و‏آله به على علیه ‏السلام فرمود: این آیه درباره تو و شیعیان توست؛ تو و شیعیانت در حالى که خشنودید و مورد رضاى الهى هستید، حضور خواهید یافت….

 ز) یکدلى و یکزبانى

۱٫ عن مِهْزَم قال: دَخَلْتُ عَلى أبى ‏عبداللّه علیه ‏السلام فَذَکَرْتُ الشِیعَهَ فقال: یا مِهْزَمُ إِنَّمَا الشِیعَهُ مَنْ… لَمْ‏یَخْتَلِفُ قَوْلُهُمْ وَ إِن اخْتَلَفَ بِهِمُ البُلْدان…. (۱۵)

مهزم گفت: بر امام صادق علیه‏ السلام وارد شدم و از شیعه یاد کردم. فرمود: اى مهزم، تحقیقاً شیعیان کسانى‏اند که… اختلاف در سخنانشان نیست، هر چند شهرهایشان از هم دور باشد….

۲٫ عن مِهْزَمِ الأَسَدِیّ قال: قال أَبُوعَبْدِاللّهِ علیه‏السلام: یا مِهْزَمُ شِیعَتُنا… لَنْ‏تَخْتَلِفَ قُلُوبُهم، وَ إِنِ اخْتَلَفَ بِهِمُ الدّار…. (۱۶)

از مهزم روایت شده که امام صادق علیه‏ السلام فرمود: اى مهزم، شیعیان ما کسانى ‏اند که… دلهایشان هرگز از هم جدا نمى‏ شود، اگرچه خانه‏ هایشان از هم دور باشد….

۳٫ قال علىٌّ علیه ‏السلام لِمَوْلاهُ نَوْفِ الشامِیّ:… هَلْ تَدْرى مَنْ شِیعَتى؟ قال: لا وَاللّهِ، قال:… شِیعَتِى الّذین… إِخْتَلَفَ بِهُمُ الأَبْدانُ، وَ لَمْ‏تَخْتَلِفْ قُلُوبُهم…. (۱۷)

على علیه ‏السلام به دوستدارش نوف شامى فرمود:… آیا مى‏دانى شیعه من کیست؟ نوف گفت: نه، به خدا سوگند. فرمود:… شیعیان من کسانى‏اند که… پیکرهایشان از هم جدا است ولى دلهایشان از هم جدا نیست….

 ح) یکسانى ظاهر و باطن

قال أبوعبدِاللّهِ علیه ‏السلام: یَنْبَغى لِمَنِ ادَّعى هـذَا الأمرَ فىِ السّـِرِّ أَنْ یَأْتِىَ عَلَیْهِ بِبُرْهانٍ فِى العَلانِیَهِ، قُلْتُ: وَ ما هَذَا البُرْهانِ الّذى یَأْتى بِهِ فِى العَلانِیَهِ؟ قال: یُحِلُّ حَلالَ اللّهِ و یُحَرِّمُ حَرامَ اللّهِ وَ یَکُونُ لَهُ ظاهِرٌ یُصَدِّقُ باطِنَه. (۱۸)

امام صادق علیه السلام فرمود: سزاوار است کسى که در پنهانى مدّعى این امر (شیعه بودن) است، آشکارا برهان و دلیلى ارائه دهد. [راوى گفت: [عرض کردم: این چه برهانى است که باید آشکارا بیاورد؟ فرمود: حلال خدا را حلال شمارد و حرام خدا را حرام بداند و داراى ظاهرى باشد که باطنش را تصدیق و تأیید نماید.

 ط) گذشت از بدى‏ کننده

عَنْ أَبىِ إِسماعِیلِ قال: قُلْتُ لِأَبىِ‏جَعْفَرِ: جُعِلْتُ فِداکَ، إِنَّ الشِیعَهَ عِنْدَنا کَثِیرٌ فقال:… هَلْ یَتَجاوَزُ المُحْسِنُ عَلَى المُسى‏ء و یَتَواسَوْنَ؟ فَقُلْتُ: لا، فقال: لَیْسَ هـؤُلاءِ شیعهٌ، الشیعهُ مَنْ یَفْعَلُ هـذا. (۱۹)

ابواسماعیل گوید: به امام باقر علیه‏ السلام عرض کردم: فدایت شوم، شیعه نزد ما بسیار است. فرمود:… آیا نیکوکاران از بدى‏ کنندگان مى‏ گذرند و مساوات و برابرى را رعایت مى ‏کنند؟ گفتم: خیر، فرمود: پس آنان شیعه نیستند. شیعه کسى است که چنین کند.

 ی) ساده‏ زیستى

۱٫ عَنْ جابِر عَنْ أبى جَعْفَر علیه‏ السلام قال: قال: یا جابِرُ إِنَّما شِیعَهُ علىٍّ علیه‏السلام مَنْ… أولـئک الخَفِیفَهُ عَیْشُهُمْ…. (۲۰)

از جابر نقل شده که امام باقر علیه‏السلام فرمود: اى جابر، جز این نیست که شیعیان على علیه ‏السلام کسانى هستند که… سطح زندگى‏ شان پایین است….

۲٫ عَنْ أَبىبَصِیر، عَنْ أَبىعَبْدِاللّه علیه‏ السلام قلتُ: جُعِلْتُ فِداک، صِفْ لى شِیعَتَک، قال:… شِیعَتُنا الخَفِیفَهُ عَیْشُهُمْ…. (۲۱)

ابوبصیر مى‏ گوید: به امام صادق علیه‏السلام عرض کردم: قربانت شوم، شیعه خود را برایم توصیف فرما. فرمود:… شیعیان ما در زندگى سبک بارند….

 ک) محافظت بر نماز

۱٫ عَنِ ابن عُمَیْر قال: قلتُ لِأَبىِ الحسن موسى علیه‏ السلام: أخبرنى عَنْ تَخَتُمِّ أمیرالمؤمنین علیه‏ السلام بِیَمِینِهِ… فقال:… وَ هُوَ عَلامَهٌ لِشِیعَتِنا، یُعْرَفُونَ بِه و بالمُحافَظَهِ عَلى أَوْقاتِ الصَّلاه…. (۲۲)

ابن عمیر گوید: به امام کاظم علیه ‏السلام عرض کردم: مرا از علت اینکه على علیه‏ السلام انگشتر به دست راست مى‏کرد آگاه فرما… فرمود:… این کار نشانه شیعیان ما است که به آن و به مراقبت از وقتهاى نماز… شناخته ‏مى‏ شوند….

۲٫ عَن اللَّیْثیى، عَنْ جَعْفَر بنِ محمّد علیه‏ السلام قال: امتَحَنُوا شِیعَتَنا عِنْدَ ثَلاث: عِنْدَ مَواقیتِ الصَّلَواتِ کَیْفَ مُحافَظَتُهُمْ عَلَیْها…. (۲۳)

لیثى از امام صادق علیه‏السلام روایت کرده که فرمود: شیعیان ما را در سه جا آزمایش کنید: هنگام فرارسیدن اوقات نماز که مراقبت آنان نسبت به آن چگونه است….

 شیعه در عرصه روابط اجتماعى

گرچه تفکیک ویژگى ‏هاى فردى و اجتماعى انسان و تعیین قلمروهاى این اوصاف مشکل و گاهى نشدنى است زیرا ابعاد انسان منفک نیست لیکن ویژگى‏ هایى را که بیش‏تر به روابط اجتماعى مربوط بوده و معطوف به دیگران مى‏ باشد در فصلى جداگانه ذکر مى ‏شود تا چراغ راهنماى جوامع شیعى و رهپویان ائمه اطهار باشد.

 الف) پرهیز از تحقیر دیگران

إِنّى سَمِعْتُ أَباعَبْدِاللّه علیه ‏السلام یَقُولُ:… لاتُحَقِّرُوا وَ لاتَجْفُوا فُقَراءَ شِیعَهِ آلِ محمّد صلى‏الله‏علیه‏و‏آله…. (۲۴)

[مفضل بن عمر گوید]: از امام صادق علیه ‏السلام شنیدم که مى‏ فرمود:… فقیران شیعه آل ‏محمّد صلى ‏الله‏ علیه ‏و‏آله را تحقیر و جفا نکنید….

 ب) پذیرش سخن حقّ

إِنّى سَمِعْتُ أَباعَبْدِاللّهِ علیه‏ السلام یَقُولُ:… لاتَغْضَبُوا مِنَ الحَقِّ إذا قیلَ لَکُمْ. وَ لاتَبْغُضُوا أَهْلَ الحقِّ إِذا صَدَعُوکُمْ بِهِ، فإنّ المُؤْمِنَ لایَغْضَبُ مِنَ الحَقِّ إذا صُدعَ به. (۲۵)

[از توصیه‏ هاى مفضل بن عمر به جماعت شیعه این بود که گفت: ] از امام صادق شنیدم که مى‏فرمود:… از سخن حقى که به شما گفته مى‏شود، خشمگین نشوید و به اهل حق آنگاه که شما را آشکارا به آن فرامى ‏خوانند، کینه نورزید؛ زیرا مؤمن از حق ـ هرگاه به آن فراخوانده شود ـ برآشفته نمى ‏شود.

 ج) رفتار پسندیده با اهل ‏سنّت

۱٫ و قال علیه‏ السلام لِشِیعَتِهِ: أُوصِیْکُم بِتَقْوَى اللّهِ وَ… صَلُّوا فى عَشائِرِهِمْ وَاشْهَدُوا جَنائِزَهُمْ وَ عُودُوا مَرْضاهُمْ وَ أَدُّوا حُقُوقَهُمْ فَإِنَّ الرَّجُلَ مِنْکُمْ إِذا وَرَعَ فى دِینِه وَ صَدَقَ فى حَدِیثِهِ وَ أَدَّى الأَمانَهَ و حَسُنَ خُلْقُه مَعَ الناسِ قیلَ: هذا شِیعِىٌّ فَیَسُرُّنى ذلِکَ. اتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا زَیْناً وَ لاتَکُونُوا شَیْناً. جُرُّوا إِلَیْنا کُلَّ مَوَدَّهٍ وَادْفَعُوا عَنّا کُلَّ قَبِیحٍ فَإِنَّهُ ما قِیلَ فِینا مِنْ حُسْنٍ فَنَحْنُ أَهْلُه و ما قِیل فِینا مِنْ سُوءٍ فَما نَحنُ کَذلِک…. (۲۶)

امام عسکرى علیه ‏السلام به شیعیان خود فرمود: شما را به تقواى الهى سفارش مى‏کنم… و این‏که… در میان قبایل آنان (در مساجد غیر شیعه) نماز بخوانید و در تشییع جنازه‏هاى آنان شرکت کنید و بیمارانشان را عیادت و حقوق آنان را ادا کنید. زیرا اگر مردى از شما در دینش ورع داشته و در گفتارش راستگو باشد و نیز امانت را برگرداند و اخلاقش با مردم خوب باشد، گفته خواهد شد که او شیعه است و این مرا خوشحال مى ‏سازد. تقواى الهى را رعایت کنید و مایه زینت ما باشید نه سبب ننگ و عار. هر نوع دوستى را به سوى ما جلب کنید و هر نوع زشتى را از ما دور سازید؛ زیرا آنچه از خوبی ها درباره ما گفته شود، ما سزاوار آنیم و آنچه از بدیها درباره ما گفته شود، ما چنین نیستیم….

۲٫ عَنْ عُمَرَ بنِ أَبانِ قال: سَمِعْتُ أَباعَبْدِاللّهِ علیه‏ السلام یقول: یا مَعْشَرَ الشِیعَه… عُودُوا مَرْضاهُمْ، وَاشْهَدُوا جَنائِزَهُمْ و صَلُّوا فى مَساجِدِهِم وَ لایَسْبِقُوکُمْ إلى خیرٍ فَأَنْتُمْ وَاللّهِ أَحَقُّ مِنْهُمْ بِه. (۲۷)

عمر بن ابان گوید: از امام صادق علیه‏ السلام شنیدم که مى‏ فرمود: اى جماعت شیعه… از بیماران آنان (غیر شیعه) عیادت نمایید و در تشییع جنازه‏ هاى آنها شرکت کنید و در مساجدشان نماز گزارید. مبادا آنان در انجام کار خیر از شما پیشى بگیرند؛ زیرا به خدا سوگند شما به این کار از آنان سزاوارترید.

 د) پسندد آنچه براى دیگران مى‏ پسندد

و قال علیه ‏السلام لِلْمُفَضَّلِ: أُوصِیْکَ بِسِتِّ خِصالٍ تُبَلِّغُهُنَّ شِیعَتى، قُلْتُ: وَ ما هُنَّ یا سَیِّدى؟ قال علیه‏السلام:… و أَنْ تَرْضى لِأَخِیکَ ما تَرْضى لِنَفْسِک…. (۲۸)

امام صادق علیه‏السلام به مفضل فرمود: تو را به شش خصلت سفارش مى ‏کنم که آنان را به شیعیان من برسانى. گفتم: آنها کدامند اى سرور من؟ فرمود:… این که آنچه براى خود مى‏ پسندى براى برادر دینى خود نیز بپسندى….

 ہ) ضعیف ‏نوازى

دَخَلَ سَدِیرُ الصَیْرَفى عَلى أبى عبدِاللّه علیه ‏السلام و عِنْدَهُ جماعهٌ مِنْ أَصْحابِهِ فقال: یا سَدیرُ لاتَزالُ شِیعَتُنا مَرْعِیّینَ مَحْفُوظینَ مَسْتُورینَ مَعْصُومِینَ ما أَحْسَنُوا النَظَرَ لِأَنْفُسِهِمْ فیما بَیْنَهم و بَیْنَ خالِقِهِم وَ صَحَّتْ نِیّاتُهم لِأَئِمّتِهِمْ وَ بَرُّوا إِخْوانَهُم فَعَطَفُوا عَلى ضَعیفِهِمْ وَ تَصَدَّقُوا عَلى ذَوِى الفاقِهِ مِنْهُمْ…. (۲۹)

سدیر صیرفى بر امام صادق علیه‏السلام وارد شد در حالى که گروهى از اصحاب نزد آن حضرت حضور داشتند. امام فرمود: اى سدیر، شیعیان ما پیوسته مورد رعایت و حفاظت الهى و پوشیده از گزند و دید دشمن و مصون از گناه هستند، تا زمانى که نسبت به خود در آنچه مربوط به آنان و آفریدگارشان است، خوشبین باشند و نیّت‏ هایشان در رابطه با امامان شان درست باشد و به برادران دینى خود نیکى کنند و براى برآوردن خواسته‏ هاى ضعیفان شان به آنان مراجعه نمایند و به نیازمندانشان صدقه دهند….

 و) بى‏ آزارى

۱٫ عَنْ نَوْفِ بنِ عَبْداللّه البِکالى قال: قالَ لى علىٌّ علیه ‏السلام:… یا نَوْفُ شِیعَتى واللّهِ… شُرُورُهُمْ مَکْنُونَهٌ… أَنْفُسُهُمْ مِنْهُمْ فى عِناءٍ، و النّاسُ مِنْهُمْ فى راحَه…. (۳۰)

نوف بکالى گوید: على علیه ‏السلام به من فرمود:… سوگند به خدا، شیعیان ما… شرّشان پوشیده است و به کسى نمى ‏رسد… خود از ناحیه دیگران در سختى‏ اند [ولى] مردم از ناحیه آنان در راحتى به سر مى‏ برند….

۲٫ و قال علیه‏ السلام: شِیعَتُنا… شُرُورُهُمْ مَأْمُونَه…. (۳۱)

على علیه ‏السلام فرمود: شیعیان ما… شرّشان به کسى نمى‏رسد….

 ز) وفا به عهد و پیمان

۱٫ عَنْ أَبىِ بَصِیر قالَ: قالَ الصّادِقُ علیه‏ السلام: شِیعَتُنا… أَهْلُ الوَفاء…. (۳۲)

از ابوبصیر نقل شده که گفت: امام صادق علیه‏ السلام فرمود: شیعیان ما… اهل وفا هستند….

۳٫ عَنْ بُکَیْر، عَنْ أَبىِ عَبْدِاللّهِ جَعْفَرِ بن محمّد ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیْهِ  ـ أَنَّهُ قالَ: لَنُحِبُّ مِنْ شِیعَتِنا مَنْ کان… وفیّاً…. (۳۳)

بکیر از امام صادق علیه ‏السلام نقل کرده که فرمود: قطعاً، از میان شیعیان خود کسى را که… به عهد و پیمان خود بسیار وفادار باشد، دوست مى‏داریم….

 ح) رفتار آشتى ‏جویانه با معاشران

۱٫ عَنْ أَبىِ جَعْفَرٍ علیه‏السلام قال: أَمِیرُالمُؤْمنین علیه‏السلام: شِیعَتُنا… سِلْمٌ لِمَنْ خالَطُوا. (۳۴)

از امام باقر علیه ‏السلام روایت شده که على علیه‏ السلام فرمود: شیعیان ما… با هم نشینان خود رفتارى آشتى‏ جویانه دارند.

۲٫ و قال علیه‏ السلام: یا شِیعَهَ آلِ محمّدٍ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله إِنَّهُ لَیْسَ مِنّا مَنْ… لَمْ‏یُحْسِنْ صُحْبَهَ مَنْ صَحِبَهُ… وَ مُصالِحَهَ مَنْ صالَحَهُ…. (۳۵)

امام صادق علیه‏ السلام فرمود: اى شیعه آل محمّد صلى ‏الله ‏علیه ‏و‏آله از ما نیست کسى که… همنشینى او با معاشران خود… و صلح و آشتى او با مردم نیکو نباشد….

ط) پرهیز از جدال بی جا

بِالإِسنادِ عَنْ أبىِ محمّدٍ العسکرى علیه‏ السلام قال: ذُکِرَ عِنْدَ الصادقُ علیه ‏السلام الجِدالُ فِى الدّین، وَ إنَّ رسولَ‏اللّه صلى‏ الله ‏علیه ‏و‏آله و الأَئِمَّهَ المَعْصُومِین علیه ‏السلام قَدْ نَهَوا عَنْه فقال الصادقُ علیه‏ السلام: لَمْ‏یُنْهَ عَنْه مُطْلقًا لـکِنَّه نُهِىَ عَنِ الجِدال بغَیر الّتى هِىَ أَحْسَن، أما تَسْمَعُونَ اللّهَ یَقُولُ؟: «و لاتجادلوا أهل الکتاب إلاّ بالّتى هى أحسن»و قولَه تعالى: «أدع إلى سبیل ربّک بالحکمه و الموعظه الحسنه و جادلهم بالّتى هى أحسن» فالجِدالُ بِالَّتى هِىَ أَحْسَن قَدْ قَرَنَهُ العُلَماءُ بِالدِّینِ، و الجِدالُ بغیرِ الّتىِ هِى أَحْسَن مُحَرَّمٌ و حَرَّمَهُ اللّهُ تعالى عَلى شِیعَتِنا…. (۳۶)

از امام عسکرى علیه‏ السلام روایت شده که فرمود: نزد امام صادق علیه‏ السلام از جدال در دین یاد شد و این‏که رسول‏ خدا صلى ‏الله ‏علیه ‏و‏آله و امامان معصوم علیه السلام از این کار نهى کرده ‏اند. حضرت فرمود: از آن به طور مطلق نهى نشده بلکه از جدال ناپسند نهى شده است. آیا سخن خدا را نشنیده‏اى که فرمود: «وَ لاتُجادِلُوا أهلَ الکتابِ إلاّ بِالَّتى هِىَ أَحْسَن»[عنکبوت/۴۶ [(و با اهل‏کتاب جز به شیوه‏اى که نیکوتر است مجادله مکنید) و نیز این سخن خداوند متعال را: «أدع إلى سبیل ربّک بالحکمه و الموعظه الحسنه و جادِلُهم بالّتى هى أحسن»[نحل/۱۲۵ [(مردم را با حکمت و پند نیکو به راه پروردگارت بخوان و با آنان به شیوه‏اى که نیکوتر است مجادله و گفت و گو کن). جدالى که نیکوست، جدالى است که عالمان دینى با آن پیوند دارند و رعایت مى‏ کنند و جدال ناپسند، حرام است و خداوند متعال آن را بر شیعیان ما تحریم کرده است….

ی) پرهیز از کمک به حاکمان ستمگر

عَنْ مَسْعَدَهِ بنِ صَدَقَه قال: سَأَلْتُهُ، عَنْ قَوْمٍ مِنَ الشِّیعَهِ یَدْخُلُونَ فِى أَعْمالِ السُّلْطان و یَعْمَلُونَ لَهُمْ وَ یَجْبُونَ لَهُمْ و یُوالُونَهُمْ، قال: لَیْسَ هُمْ مِنَ الشِیعَهِ…. (۳۷)

مسعده بن صدقه گوید: از امام صادق علیه‏ السلام درباره گروهى از شیعه پرسیدم که در کارهاى سلاطین (پادشاهان ستمگر) وارد مى‏شوند و براى آنان کار کرده و مالیات جمع مى‏ کنند و به آنان یارى مى‏ رسانند. فرمود: آنان شیعه نیستند….

 ک) پرهیز از درخواست مالى

۱٫  وَصِیَّتُهُ علیه السلام لِعَبْدِ اللّهِ بنِ جُنْدَب… یَا ابْنَ جُنْدَب إِنَّما شِیعَتُنا یُعْرَفُونَ بِخِصالٍ شَتّى:… لایَسْأَلُونَ لَنا مُبْغِضًا، وَ لَوْ ماتُوا جُوعًا…. (۳۸)

از توصیه‏ هاى امام صادق علیه ‏السلام به عبدالله بن جندب این بود… اى فرزند جندب، همانا شیعیان ما به خصلت هایى چند شناخته مى‏شوند:… از دشمنان ما چیزى درخواست نمى ‏کنند هر چند از گرسنگى بمیرند….

۲٫ قال الصّادقُ علیه ‏السلام: شِیعَتُنا مَنْ لایَسْأَلُ الناسَ(۳۹) شَیْئًا وَ لَوْ ماتَ جُوعًا. (۴۰)

امام صادق علیه ‏السلام فرمود: شیعیان ما کسانى هستند که از مردم (مخالفان و غیر خودی ها) چیزى درخواست نمى‏ کنند هر چند از گرسنگى بمیرند.

 ل) اعتدال و میان ه‏روى

عَنْ عَمرو بنِ سَعِیدِ بنِ بَلال، قال: دَخَلْتُ عَلى أبىِ جعفر علیه‏ السلام وَ نَحْنُ جَماعَهٌ فقال: کُونُوا النُمْرُقَهُ الوُسْطى یَرْجِعُ إِلَیْکُمْ الغالى وَ یَلْحَقُ بِکُمُ التالى…. (۴۱)

عمرو بن سعید گوید: بر امام باقر علیه ‏السلام وارد شدم در حالى که ما یک گروه بودیم. فرمود: شما [مانند] آن تکیه ‏گاه میانه باشید که تندروها به ناگزیر به سوى شما باز آیند و کندروها به شما به پیوندند….

 م) پرهیز از غلوّ

عن عُمَر بن خالد، عَنْ أبى جعفر علیه‏ السلام قال: یا مَعْشَرَ الشِیعَهِ شِیعَهِ آلِ محمّدٍ، کُونُوا النُمْرُقَهُ الوُسْطى: یَرْجِعُ إِلَیْکُمُ الغالى، وَ یَلْحَقُ بِکُمُ التالى، فقال لَهُ رجلٌ مِنَ الأَنْصار، یقال له سَعْد: جُعِلْتُ فِداک مَا الْغالى؟ قال قومٌ یقولون فِینا ما لانَقُولُه فِى أَنْفُسِنا فَلَیْسَ أُولـئِکَ مِنّا وَ لَسْنا مِنْهُمْ قال: فَمَا التّالى؟ قال: الْمُرْتادُ یُرِیدُ الخَیْرَ یَبْلُغُهُ الخَیْرُ یُوجَرُ عَلَیْه. (۴۲)

عمر بن خالد از امام باقر علیه ‏السلام روایت کرده که فرمود: اى جماعت شیعه، اى شیعیان آل‏ محمّد صلى ‏الله‏ علیه ‏و‏آله، مانند پشتى در میانه باشید (که از دو جانب به آن تکیه دهند؛ یعنى، راه راست را بپیمایید و بر حدّ اعتدال باشید که مردم در زندگیشان از شما بیاموزند) و آن‏که غلو کرده و پیشى گرفته به جانب شما باز گردد و آن‏که وامانده خود را به شما برساند. مردى از انصار به نام سعد عرض کرد: جانم فداى تو باد، غالى کیست؟ فرمود: گروهى که درباره ما چیزهایى گویند که ما آن را درباره خود نمى‏ گوییم؛ آنان از ما نیستند و ما هم از آنان نیستیم. گفت تالى و عقب مانده کیست؟ فرمود: کسى که طالب خیر (دین حق و عمل صالح) است؛ خیر به او مى ‏رسد و به میزان نیتش پاداش داده مى‏شود.

 ن) جلب محبّت براى اهل‏ بیت

۱٫ «وَ لاَتَسْتَوِى الْحَسَنَهُ وَ لاَ الْسَّیِّئَهُ ادْفَعْ بِالَّتِى هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِى بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدَاوَهٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ»(فصلت (۴۱) ۳۴)

و نیکى و بدى برابر نیست، [بدى دیگران را] به شیوه‏اى که نیکوتر است دور کن که [اگر چنین کنى] آنگاه آن که میان تو و او دشمنى است همچون دوستى نزدیک و مهربان گردد.

۲٫ عَنْ عَبْدِالأَعْلى، قال: قال لى أبوعبداللّه جعفر بن محمّد علیه ‏السلام: یا عَبْدَالأَعْلى… فَاقْرَأْهُمُ السَّلامَ وَ رَحْمَهَ اللّهِ ـ یعنى الشِیعه ـ وَ قُلْ: قالَ لَکُمْ: رَحِمَ اللّهُ عَبْدًا اسْتَجَرَّ مَوَدَّهَ الناسِ إِلى نَفْسِهِ وَ إِلَیْنا، بِأَنْ یُظْهِرَ ما یَعْرِفُونَ وَ یَکُفَّ عَنْهُمْ ما یُنْکِرُون. (۴۳)

از عبدالأعلى روایت شده که امام صادق علیه ‏السلام به من فرمود: اى عبدالأعلى… به آنان (شیعیان) سلام و رحمت خدا را ابلاغ کن و بگو: امام به شما فرمود: خدا رحمت کند بنده‏اى را که مودّت و دوستى مردم را به سوى خود و به سوى ما جلب مى‏کند؛ بدین ترتیب که آنچه را آنان مى‏ شناسند و خوب مى‏دانند، اظهار مى‏ دارد و آنچه را آنان خوش نمى ‏دارند و بد مى ‏شمرند، در برابر آنان انجام نمى‏ دهد.

۳٫ و قال علیه‏ السلام لِشِیعَتِهِ:… اتّقوا اللّهَ و کونوا زَینًا و لاتکونوا شَیْناً، جرّوا إلینا کُلَّ مودّهٍ، وادفعوا عَنّا کُلَّ قبیح فإنّه ما قیل فینا مِن حُسُن فنحن أهلُه و ما قیل فینا مِن سوءٍ فما نحن کذلک…. (۴۴)

امام عسکرى علیه‏ السلام به شیعیانش فرمود:… تقواى الهى را رعایت کنید و مایه زینت و افتخار ما باشید نه سبب ننگ و شرم. هر مودّت و دوستى را به سوى ما جلب کنید و از ما در برابر هر زشتى دفاع کنید، زیرا هر چه از زیبایی ها و خوبی ها درباره ما گفته شود، ما اهل آن هستیم و هر چه از بدی ها و زشتی ها درباره ما گفته شود، ما چنین نیستیم….

 ق) پرهیز از دشمن ‏تراشى

عَنْ أَبى عَبْداللّهِ علیه ‏السلام:… أَنّى یَکُونُونَ لَنا شِیعَهً وَ إِنَّهُمْ لَیُخاصِمُونَ عَدُوَّنا فِینا حَتّى یَزِیدُوهُمْ عَداوَهً…. (۴۵)

مفضّل از امام صادق روایت کرده که فرمود:… چگونه آنان از شیعیان ما به شمار مى‏ روند در حالى که درباره ما با دشمنان مان به نزاع و ستیزه‏ گرى برمى‏ خیزند، تا جایى که دشمنى آنان را بیشتر مى‏ سازند….

 ر) کتمان و حفظ اسرار

۱٫ عَنِ الثُّمالى، عَنْ عَلىِّ بن الحسین علیه ‏السلام قال: وَدَدْتُ أَنّىِ افْتَدَیْتُ خَصْلَتَیْنِ فىِ الشِیعَهِ لَنا بِبَعْضِ ساعِدِى: النَّزَقَ وَ قِلَّهَ الکِتْمان. (۴۶)

از ثُمالى روایت شده که امام سجّاد علیه ‏السلام فرمود: دوست دارم که در برابر وجود دو خصلت در میان شیعه، قسمتى از دستم را فدا کنم [تا آن دو از بین برود]: ۱. سبکى و شتاب در کارها بر اثر جهل و حماقت ۲. کمى کتمان.

۲٫ عَنِ اللَّیْثى، عَنْ جَعْفَر بن محمّد علیه ‏السلام قال: امتَحِنُوا شِیعَتَنا عِنْدَ ثَلاثٍ:… عِنْدَ أَسْرارِهِمْ کَیْفَ حِفْظُهُمْ لَها عَنْ عَدُوِّنا…. (۴۷)

لیثى گوید: امام صادق علیه ‏السلام فرمود: شیعیان ما را در سه وقت بیازمایید:… به وقت اسرارشان که چگونه آنها را از دشمنان ما نگه مى ‏دارند….

۳٫ عَنْ مُیَسِّر قال: قال أبوجعفر علیه ‏السلام: یا مُیَسِّرُ أَلا أُخْبِرُکَ بِشِیعَتِنا؟ قُلْتُ: بَلى جُعِلْتُ فِداک قال: إِنَّهُمْ حُصُونٌ حَصِینَهٌ… لَیْسُوا بالمَذایِیِعِ(۴۸) البُذُر…. (۴۹)

از میسّر روایت شده که امام باقر علیه ‏السلام فرمود: اى میسّر، آیا تو را از شیعیانم آگاه سازم؟ گفتم: آرى فدایت شوم. فرمود: آنان دژهاى محکم‏اند… نه افشاگر رازها و ناتوان از نگهدارى اسرار….

 پى ‏نوشت:

۱. مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، ج ۲، بیروت، مؤسسه وفا، ج ۶۵، ص ۱۷۷، ح ۳۴.

۲. همان، ج ۶۵، ص ۱۸۸، ح ۴۳.

۳. همان، ج ۷۵، ص ۲۸، ح ۹۵.

۴. همان، ج ۷۵، ص ۲۹، ح ۹۶.

۵. همان، ج ۶۵، ص ۱۸۷، ح ۴۲.

۶. همان، ج ۷۵، ص ۲۸۱، ح ۱.

۷. همان، ج ۴۱، ص ۵۵، ح ۵؛ ج ۷۲، ص ۱۱۷، ح ۱.

۸. همان، ج ۶۶، ص ۳۹۷، ح ۸۶.

۹. همان، ج ۳۴، ص ۳۰۶، ح ۱۰۷۱.

۱۰. همان، ج ۶۶، ص ۳۹۷، ح ۸۶.

۱۱. همان، ج ۷۵، ص ۳۷۲، ح ۱۲.

۱۲. همان، ج ۲، ص ۲۹، ح ۱۲.

۱۳. همان، ج ۳۶، ص ۱۲۹، ح ۷۸.

۱۴. همان، ج ۳۵، ص ۳۴۶، ح ۲۲.

۱۵. همان، ج ۶۵، ص ۱۷۹، ح ۳۷.

۱۶. همان، ج ۶۵، ص ۱۸۰، ح ۳۹.

۱۷. همان، ج ۶۵، ص ۱۹۱، ح ۴۷.

۱۸. همان، ج ۶۵، ص ۱۶۴، ح ۱۵.

۱۹. همان، ج ۷۱، ص ۲۵۴، ح ۴۹.

۲۰. همان، ج ۶۵، ص ۱۶۸، ح ۲۸.

۲۱. همان، ج ۶۶، ص ۴۰۱، ح ۹۹.

۲۲. همان، ج ۴۲، ص ۶۹، ح ۱۸.

۲۳. همان، ج ۸۰، ص ۲۲، ح ۴۰؛ ج ۶۵، ص۱۴۹، ح۱.

۲۴. همان، ج ۷۵، ص ۳۸۲، ح ۱.

۲۵. همان، ج ۷۵، ص ۳۸۲، ح ۱.

۲۶. همان، ج ۷۵، ص ۳۷۲، ح ۱۲.

۲۷. همان، ج ۸۵، ص ۱۱۹، ح ۸۳.

۲۸. همان، ج ۷۵، ص ۲۵۰، ح ۹۴.

۲۹. همان، ج ۶۵، ص ۱۵۳، ح ۱۰.

۳۰. همان، ج ۶۵، ص ۱۷۷، ح ۳۴.

۳۱. همان، ج ۷۵، ص ۲۶، ح ۹۱؛ ج۶۵، ص۱۹۱، ح۴۷.

۳۲. همان، ج ۶۵، ص ۱۶۷، ح ۲۳.

۳۳. همان، ج ۶۶، ص ۳۹۷، ح ۸۶.

۳۴. همان، ج ۶۵، ص ۱۹۰، ح ۴۶؛ ج۷۵، ص۲۶، ح۹۱.

۳۵. همان، ج ۷۵، ص ۲۶۶، ح ۱۷۸.

۳۶. همان، ج ۲، ص ۱۲۵، ح ۲.

۳۷. همان، ج ۱۴، ص ۶۳، ح ۱۵.

۳۸. همان، ج ۷۵، ص ۲۸۱، ح ۱.

۳۹. مقصود از «الناس» (مردم) در کلام امام صادق علیه‏السلام، غیر خودیها و کسانى است که در برابر آن امام و پیروان ایشان ایستاده و به ستیزه برخاسته بودند نه مردم عادى.

۴۰. همان، ج ۹۳، ص ۱۵۸، ح ۳۷.

۴۱. همان، ج ۶۵، ص ۱۷۸، ح ۳۶.

۴۲. همان، ج ۶۷، ص ۱۰۱، ح ۶.

۴۳. همان، ج ۲، ص ۷۷، ح ۶۲.

۴۴. همان، ج ۷۵، ص ۳۷۲، ح ۱۲.

۴۵. همان، ج ۷۵، ص ۳۸۳، ح ۱.

۴۶. همان، ج ۶۸، ص ۴۱۶، ح ۴۰.

۴۷. همان، ج ۸۰، ص ۲۲، ح ۴۰.

۴۸. «مِذْیاع» مفرد «مَذاییع» به کسى گویند که اسرار را حفظ نمى‏کند. «بَذیر» مفرد «بُذُر» به معناى نمّام و کسى است که بر نگهدارى سرّش توانایى ندارد (قاموس المحیط).

۴۹. همان، ج ۶۵، ص ۱۸۰، ح ۳۸.

منبع:حسین  غفارى فصل نامه – شیعه شناسى – شماره ۲

مهمترین آموزش‌های قبل از مدرسه

در این مطلب چند نمونه از مهمترین اصولی که شما باید به عنوان پدر یا مادر تا پیش از ورود فرزندتان به مدرسه به او بیاموزید ذکر شده است. با آموختن چنین مسائلی به او کمک می کنید هنگام ورود به اجتماع و در ارتباط با دیگران از ارتباطاتش لذت بیشتری ببرد.

بسیاری از والدین گمان می کنند نیازی نیست به کودکان در سنین پیش از دبستان اصول و ارزش های مهم اخلاقی و انسانی آموخته شود چون آنها کم سن و سال هستند و درک این مسائل برایشان دشوار است یا این که آموختن این مسائل را به آموزگاران واگذار می کنند. امروزه بیشتر والدین با فرزندانشان طوری رفتار می کنند که گویی فقط آنها در دنیا اهمیت دارند و بر همه مقدم هستند.

در حالی که این یکی از بزرگترین اشتباهاتی است که والدین در ارتباط با فرزندانشان مرتکب می شوند و در آینده حتی خودشان نیز گرفتار عواقب چنین رفتار نادرستی خواهند شد. فرزندان شما از لحظه تولد از قدرت فهم و درک برخوردارند و از همان لحظه ورود به دنیا باید تربیت شوند.

در این مطلب چند نمونه از مهمترین اصولی که شما باید به عنوان پدر یا مادر تا پیش از ورود فرزندتان به مدرسه به او بیاموزید ذکر شده است. با آموختن چنین مسائلی به فرزندانتان نه تنها او را آزار نمی دهید بلکه به او کمک می کنید هنگام ورود به اجتماع و در ارتباط با دیگران حتی هم سالانش موفق تر شده و از ارتباطاتش لذت بیشتری ببرد.

صداقت

به کودکتان کمک کنید راهی برای بیان واقعیت بیابد: بهترین راه برای اینکه به کودکتان بیاموزید صداقت داشته باشد و هرگز دروغ نگوید این است که خودتان برایش الگوی راستگویی و صداقت باشید. به این داستان توجه کنید: سارا پسری سه ساله به نام آریا دارد و می خواهد کاری کند که آریا برای مدتی از دوستش محمود دور باشد چون به تازگی آریا عصبی شده و مرتب با محمود دعوا می کند، یک روز وقتی مادر محمود به او زنگ زد تا قراری بگذارد که بچه ها با هم بازی کنند سارا در حضور آریا گفت که آریا مریض است و نمی تواند بازی کند.

بعد از آن آریا از مادرش پرسید: مامان من مریضم؟! و سارا با لبخندی او را بوسید و گفت: نه پسرم من همینطوری گفتم. اکنون آریا گیج و سردرگم شده اما در نهایت توانست برای خودش یک نتیجه گیری کند: دروغ گفتن امری عادی است و مردم همه می توانند از این تکنیک استفاده کنند، پس من هم می توانم دروغ بگویم واین اشکالی ندارد.

کودکان پاسخ بسیاری از سوالاتشان را بدون اینکه از شما بپرسند تنها با مشاهده رفتار و گفتار شما دریافت می کنند پس مهم است که شما از هرگونه دروغ و پنهان کاری حتی بی ضررترین آنها در حضور فرزندانتان بپرهیزید. مثلا به فرزندتان هرگز نگویید: به پدرت نگو که امروز شکلات خریدیم.

عذرخواهی کردن و گفتن متاسفم شاید برای بعضی از کودکان دشوار باشد اما کم کم برای همه آنها عادی می شود چون راهی بسیار ساده است تا از عواقب اشتباهی که مرتکب شده اند رها شوند اما اگر کودکتان را وادار کنید که راهی غیر از عذرخواهی برای جبران اشتباهش بیاموزد اهمیت موضوع را بهتر برایش روشن می کنید

در مورد ذکر شده سارا به جای دروغ می توانست به مادر محمود بگوید: به نظرم امروز اگر بچه ها برای بازی نروند بهتر است چون اخیرا با هم خیلی دعوا می کنند و بهتر است مدتی از هم دور باشند.

زمانی که کودکتان دروغ می گوید، واکنش شدید نشان ندهید؛ به جای آن به او بیاموزید راهی بیابد که به بهترین شکل ممکن پاسخی صادقانه بدهد. زمانی که فرزندتان دروغ می گوید، او را تنبیه نکنید و اشتباهش را به رخ او نکشید بلکه در فرصتی مناسب، با او صحبت کرده و بگویید که چقدر راست گفتن، برایتان اهمیت دارد، سپس زمانی که فرزندتان راست گفت، او را تشویق کنید تا عملا درک کند چقدر راستگویی او برای شما ارزشمند و مهم است.

عدالت

حتما به کودکتان بیاموزید اشتباهاتش را جبران کند: در یک مهمانی خانوادگی، امین و کوشا که هر دو چهار سال دارند در حال بازی برج‌سازی بودند که ناگهان امین، برج کوشا را خراب کرد. کوشا شروع به گریه کرد. پدر امین فورا در صحنه حاضر شد و پسرش را سرزنش کرد و سپس او را وادار کرد که از کوشا عذرخواهی کند. امین با بی میلی گفت: معذرت می خوام! سپس پدر امین او را به گوشه‌ای برد و گفت: برایم توضیح بده چرا برج کوشا را خراب کردی. امین هم به پدرش گفت: چون برج کوشا از برج من بلندتر بود. پدرامین به او گفت: این اصلا دلیل موجهی برای این کار نیست اما من خوب می‌توانم احساسات تو را درک کنم. تا این قسمت، رفتار پدر امین رفتاری است که روانشناسان در چنین شرایطی به والدین توصیه می کنند اما بعد از آن، پدر امین به او گفت تا به بازیش ادامه دهد.

روانشناسان می گویند کودکان باید بفهمند که شما می توانید آنها را به خوبی درک کنید و از احساسات آنها مطلع هستید و می دانید چرا او نتوانسته در چنین شرایطی رفتار درستی داشته باشد اما این، کافی نیست چون اگر به این حد اکتفا کنید، کودک گمان می کند حق داشته و اگر چه شما او را بازخواست و سرزنش کرده اید اما در موارد بعدی نیز واکنش مشابهی خواهد داشت چون شما فقط به او گفته‌اید که درکش می کنید اما چیزی در مورد رفتار صحیح به او نگفته‌اید. همچنین به او یاد ندادید که چگونه باید اشتباهش را جبران کند. پدر امین باید به او می گفت: حالا برو به کوشا کمک کن تا دوباره برجش را بسازد.

در چنین مواقعی، به کودکتان بیاموزید راهی برای جبران اشتباهش بیابد مثلا برای عذرخواهی به کسی که او را رنجانده، شکلات بدهد. عذرخواهی کردن و گفتن متاسفم، شاید برای بعضی از کودکان دشوار باشد اما کم کم برای همه آنها عادی می شود چون راهی بسیار ساده است تا از عواقب اشتباهی که مرتکب شده‌اند، رها شوند اما اگر کودکتان را وادار کنید که راهی غیر از عذرخواهی برای جبران اشتباهش بیاموزد، اهمیت موضوع را بهتر برایش روشن می کنید. شاید زمانی که از فرزندتان خواستید راهی برای جبران اشتباهش بیابد، او به این نتیجه برسد که یکی از اسباب‌بازی‌هایش را به کسی که او را آزرده بدهد یا برای او یک نقاشی بکشد. با این کار، به کودکتان می‌آموزید که درست رفتار کردن با دیگران، مهم است؛ درست به همان اندازه‌ای که خودش دوست دارد دیگران، رفتار خوبی با او داشته باشند. کودکی که به موقع این موضوع را بیاموزد، در آینده می‌تواند ارتباطات بهتری با دیگران برقرار کند و کمتر در ارتباط‌هایش آسیب ببیند.

نگاهی نو به سبک زندگی اسلامی

یأس و نومیدی روی دیگر دروغ در ساحت جامعه

دروغ در فضای جامعه موجبات نخوت و بی‌اعتمادی را فراهم می‌کند. همواره از اطمینان، اعتماد و امنیت به عنوان سرمایه‌ی اجتماعی یاد می‌شود که با دروغ روز‌به‌روز کم‌رنگ‌تر می‌شود و جای خود را به شایعات ناامیدکننده و یأس و دل‌مردگی خواهد داد.

افراد جامعه روزبه‌روز به سبب بی‌اعتمادی از یکدیگر فاصله می‌گیرند و تعاون و همکاری از بین خواهد رفت. در چنین جامعه‌ای، هیچ کس نمی‌تواند به نزدیک‌ترین افراد خود اعم از خانواده، گروه دوستی، همکاران و… دل ببندد؛ چرا که هر روز منتظر است برچسب دروغ بر کلیه‌ی مراودات و مبادلاتشان چسبانده شود.

در جامعه‌ای که مردم به مسئولین امر اعتماد کامل دارند و آنان را به واقع وکلای صادق و درستکار خود می‌دانند، روزبه‌روز پیشرفت و آبادانی تسری می‌یابد؛ چرا که فضای امن بهترین موقعیت برای کوشش و فعالیت است.

حال اگر بین آحاد مختلف مردم، بین مردم و مسئولین و بین مسئولین بخش‌های مختلف، روابط و مبادلات با دروغ همراه شود، آسایش و امید از آنجا رخت می‌بندد و یأس و نگرانی و ناامنی جایگزین آن می‌گردد.

جایگاه رسانه‌ی ملی در افزایش راستی و درستی

در این بین، پرداختن به قباحت دروغ و دروغ‌گویی بسیار ضروری می‌نماید؛ چرا که با مدرن شدن جامعه، متأسفانه در برخی موارد شاهد دوری جوامع از گرایش‌ها و اعتقادات مذهبی و اخلاقی هستیم و در برخی موارد این امر موجبات رواج دروغ و دروغ‌گویی را فراهم می‌کند.

در این بین، رسانه‌ها بسیار می‌توانند تأثیرگذار باشند و در ارائه‌ی سبک زندگی عاری از دروغ و نفاق پیشگام شوند، ولی متأسفانه آنچه از صداوسیما و برخی فیلم‌های سینمایی برمی‌آید این است که دروغ و دروغ‌گویی، بدون نتیجه‌گیری مشخص اخلاقی، جزئی از ادبیات رایج سریال‌ها و فیلم‌های سینمایی شده است.

در فیلم‌ها و سریال‌ها بازیگران به راحتی هرچه‌‌تمام‌تر دروغ می‌گویند و به نوعی از مشکلی که برایشان پیش آمده است خود را رها می‌کنند و روزانه میلیون‌ها بیننده شاهد چنین صحنه‌هایی هستند.

هنرپیشه به راحتی در سریال و فیلم به دروغ دست می‌آویزد و به هزاران دوز و کلک کارش را پیش می‌برد و در نهایت با حضور در یک مکان مقدس، به نوعی توبه می‌کند و ذهن مخاطب با این همه نیرنگ و دورویی مواجه می‌شود.

هنگامی که در فرهنگ‌سازی غیرمستقیم در عرصه‌ی رسانه از طریق فیلم و سریال این طور ناموفق عمل می‌کنیم، قطعاً تأثیرگذاری برنامه‌هایی که به طور مستقیم و با حضور کارشناسی در این زمینه، مستقیماً دروغ را زشت و ناپسند اعلام می‌کنند بسیار پایین و متأسفانه در برخی موارد منفی است!

هنگامی که ما متولی امر به نیکی در رسانه‌ی ملی می‌شویم، حداقل انتظار مخاطب آن است که در گوشه‌ای از فیلم‌ها و سریال‌ها این همه صحبت کردن از اخلاق به چشم بخورد، در حالی که دریغ از کوچک‌ترین پلان یا سکانسی که به ترویج صداقت و راستی بپردازد!

الناس علی دین ملوکهم…

نمونه‌ی دیگر ترویج صداقت و راستی بروز جلوه‌هایی از راستی و درستی در بین ‌مسئولین جامعه است. مقام معظم رهبری در باب ساده‌زیستی و درستی مسئولین فرموده‌اند:

«واقعاً الناس علی دین ملوکهم. ملوک در اینجا به معنی پادشاهان نیست که بگوییم ما پادشاه نداریم، نه، ملوک شماها هستید. الناس علی‌ دین ماها.» این امر به درستی بیان می‌کند که مردم اگر در بین مسئولین روحیه‌ی صداقت و راستی را ببینند، قطعاً الگوبرداری مستقیم می‌کنند و کمتر به دروغ دست می‌آویزند. این امر اگر مورد توجه مسئولین و رهبران جامعه قرار گیرد، به سرعت تأثیرات مثبت آن بر آحاد مردم نمودار خواهد شد.

نقش تعیین‌کننده‌ی تعلیم‌وتربیت در ترویج صداقت

در بحث دروغ و دروغ‌گویی، باید به موضوع تعلیم‌ و تربیت اهمیت ویژه‌ای داد؛ چون هنگامی که فرد از کودکی در بستر خانواده، به عنوان یکی از اساسی‌ترین رکن‌های اجتماع، شاهد دروغ‌گویی والدین خود به یکدیگر است، قطعاً نمی‌توان با امر به معروف و نهی از منکر لفظی وی را از دروغ و دروغ‌گویی بازداشت.

بسیارند والدینی که از دروغ‌گویی فرزندان خود به گونه‌ای ناراحت‌اند و به هر وسیله‌ای سعی در علاج آن دارند، اما به راحتی اقدام به دروغ‌گویی در حضور فرزند خود می‌کنند یا با روش‌های نادرست تربیتی و تنبیه‌های سخت، فرزند خود را مجبور به دروغ‌گویی می‌کنند.

در این بین، از مدرسه می‌توان به عنوان دومین نهاد اثرگذار تربیتی نام برد. در بسیاری از موارد، دانش‌آموزان در مدرسه از حرف‌شنوی بالاتری برخوردار هستند. رفتار اولیای مدرسه تأثیر مستقیم بر شکل‌گیری رفتار دانش‌آموزان دارد.

دانش‌آموزی که فضای مدرسه را پر از صداقت و امید ببیند می‌تواند تمام مسائل و مشکلاتی را که با آن‌ها مواجه است با صداقت کامل با اولیای مدرسه در میان بگذارد.

در قبال آن، در مدرسه‌ای که قوانین سخت و غیرمنصفانه، در مواجهه با اشتباهات دانش‌آموز، فضای سخت و غیرمنعطفی را فراهم آورد، دانش‌آموز معمولاً برای جبران تصور خود چاره‌ای جز دروغ نمی‌بیند.

اکثر ما سرفصل‌های درسی دوران ابتدایی را، که در تقبیح دروغ و دروغ‌گویی بود، به خاطر داریم. دانش‌آموز با چنین پیش‌زمینه‌هایی ‌ـ‌که البته ناقص است و به طور کامل و جامع اثرگذار نیست‌ـ وارد اجتماع می‌شود.

او درس چوپان دروغ‌گو را به خاطر دارد و می‌داند که ‌دروغ‌گو دشمن خدا شناسانده می‌شود، اما ساعتی بعد در خانه یا مکانی عمومی به راحتی شاهد دروغ‌گویی افراد است. این تضاد از حرف تا عمل قطعاً فرد را با مشکلات عدیده‌ای مواجه می‌کند. بنابراین مدرسه نقش تأثیرگذاری در این مهم ایفا می‌کند.

حال آن که چند درصد از مدیران و سیاست‌گذاران امر در نظام آموزشی ما به این مهم واقف‌اند مسئله‌ای است که با توجه به خروجی‌های اجتماعی مدارس، چندان مهم و تأثیرگذار جلوه نمی‌کند.

نکته‌ای با این اهمیت، که معمولاً در فضاهای آموزشی اسلامی ما مغفول واقع شده است، در جوامع سکولار بیشتر مورد توجه است؛ تا جایی که چندین سال پیش، در کنفرانس سراسری آموزش‌وپرورش آمریکا در سانفرانسیسکو، گفته شد: «تا وقتی که مدارس آمریکا نتوانند نسلی که دروغ نگوید، افترا نزند، قانون نشکند و به حقوق دیگران تجاوز نکند، به وجود آورند، نمی‌توانند خود را موفق بدانند.

تدریس، خواندن، نوشتن، دانش و هنر کافی نیست و نمی‌تواند هدف اصلی آموزش‌وپرورش باشد، بلکه مهم‌ترین وظیفه‌ی آموزش‌وپرورش تدریس دروغ نگفتن است که عامل اصلی تمام فسادهاست.» این مهم نشان می‌دهد که پرداختن به پدیده‌ی دروغ در ساحت اجتماع بسیار مهم‌تر از آن است که ما به آن اهمیت داده‌ایم.

در پایان باید اذعان داشت که رواج دروغ و دروغ‌گویی در جامعه قطعاً اثرات سوئی خواهد داشت که این مهم وظیفه‌ی رسانه، مسئولین و به نوعی آحاد جامعه را سنگین‌تر می‌کند، ولی با نگاهی به اطراف بعضاً شاهد دامن زدن مسئولین و رسانه‌ها و… در ترویج دروغ در جامعه هستیم.

به راستی آیا می‌دانیم میزان رواج دروغ‌گویی در جامعه چقدر است؟ آیا مسئولین امر در پی ترویج فرهنگ راستی و صداقت در جامعه هستند؟ آیا به اهمیت راستی و درستی در جامعه توجه می‌کنیم؟

منبع: زندگی اسلامی

صداقت و راستی

مصطفی ابراهیمی(۱)

صداقت و راستی از خصوصیات عالی اخلاق انسانی است که در آموزه‌های اسلامی از زمینه‌های اساسی ارجمندی و نیکبختی انسان شناخته شده است. پیشوای صادقان و مولای متقیّان، صداقت را ارجمندترین و والاترین صفت،(۲) معرّفی کرده و از راستگویی به عنوان اساس هر نوع اصلاحِ فردی و اجتماعی نام برده است:

اَلصِّدْقُ صَلاحُ کُلِّ شَیْ ءٍ.(۳)
راستگویی، مایه صلاح هرچیز است.

در مقابل، کذب و دروغگویی را ریشه همه فسادها و سرچشمه همه تباهی‌ها دانسته است:

اَلْکِذْبُ فَسادُ کُلِّ شَیْ ءٍ.(۴)
دروغگویی، موجب تباهی هر چیز است.

بنابراین اگر همه فعالیت‌ها و اقدامات انسان بر صدق و راستی بنا نهاده شود و از هر گونه ناراستی پیراسته باشد، زمینه‌های نیکبختی و گران قدری برای او فراهم می‌گردد؛ چنان که گشوده شدن دریچه‌های سعادت و بهروزی به سوی جامعه بشری، جز با استوار کردن پایه صداقت میّسر نمی‌شود. به همین جهت حق تعالی مؤمنان را در کنار فراخوانی به تقوا، به همراهی با صادقان نیز فرمان می‌دهد:

یا اَیّها الَّذینَ آمَنوا اِتَّقوا اللّهَ وَ کُونُوا مَعَ الْصّادِقِینَ.(۵)
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خدا بپرهیزید و با صادقان باشید!

مقصود از صادقان در این آیه شریفه، کسانی‌اند که در اندیشه و پندار و گفتار و کردار و در نهان و آشکارِ وجودشان ذره‌ای دروغ و ناراستی راه ندارد و وجودشان سراسر صدق و راستی است.

امام علی(علیه السلام)؛ حقیقتِ صدق و پیشوای راستی

در اهمیت عنصر صدق و راستی همین بس که راز عروج پیشوای سالکان کوی مجد و کرامت انسانی و عامل صعود راهنمای دیار عزّت و سربلندی به بالاترین قله‌های عظمت و ارجمندی را در همین عنصر باید جست.

قندوزی در ینابیع المودّه می‌گوید: روزی سلمان فارسی به حضرت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) عرض کرد آیا آیه «یا اَیّها الَّذینَ آمَنوا اتّقُوا اللّه و کُونوا مَعَ الصّادقینَ» مربوط به همه است یا مخصوص عده‌ای است. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) پاسخ داد:

امر و دستور آیه متوجه همه مؤمنان است؛ اما مقصود از صادقان، تنها برادرم علی(علیه السلام) و اوصیای من پس از او تا روز قیامت می‌باشند.(۶)
سیوطی از ابن عباس نقل می‌کند که: «وَ کُونُوا مَعَ الْصادِقِینَ» یعنی با علی بن ابیطالب(علیه السلام) باشید.(۷)

حاکم حسکانی نیشابوری نیز روایتی از امام محمّد باقر(علیه السلام) نقل می‌کند که: وَ کُونُوا مَعَ الْصادِقِینَ» یعنی با علی بن ابیطالب(علیه السلام) باشید.(۸)

کلید طلایی

صداقت و راستگویی، کلید طلایی گنج مقصود است که در دارالملک ایمان نهفته است و کسی بی‌آن، نه ره به سوی سرای ایمان می‌برد و نه به گنج پر بهای دیانت و شریعت دست می‌یابد. پیشوای راستان، از راستی به عنوان پایه دین و ستون ایمان یاد می‌کند و می‌فرماید:

اَلصِّدْقُ عِمادُ الاِسْلامِ وَ دَعامَهُ الایمانِ .(۹)
راستی، ستون مسلمانی و پایه ایمان است.

چنان که خیمه بی‌عمود و سقف بی‌ستون فروریخته و غیرقابل استفاده است، انسانِ بی‌بهره از صداقت در دارالامن ایمان و در پناهگاه اسلام جایی و قراری ندارد و از سرای سلامت اسلام و امن ایمان بیرون است، و از نظر حیات دینی و روح ایمانی، مرده‌ای بیش نیست؛ چرا که ایمان تهی از صداقت، و اسلام منهای راستی در کلام امام علی(علیه السلام) بسان پیکر بی‌سر(۱۰) است.
بنابراین، بر اساس آموزه‌های دینی راز گرانقدری و ارجمندی انسان، در صدق و راستی نهفته است و خوشبختی و کامرانی تنها برای کسانی که تلاش و فعالیّت آنان توأم با صدق و راستی باشد، میّسر می‌گردد. کسانی که جز از این ره برای نیک‌نامی و نیکبختی و نجات و خوشبختی می‌کوشند، ره به بیراهه سپرده‌اند و فرجامی جز نگون‌بختی نخواهند داشت، چرا که:

اَلْصِدْقُ نِجاهٌ وَ کَرَامَهٌ.(۱۱)
نجات و کرامت، در پرتو صداقت به دست می‌آید.

صداقت؛ راز عظمت علی(علیه السلام)

امام صادق(علیه السلام) به عبداللّه بن ابی یعفور فرمود:

… نظر کن به جهتی که علی(علیه السلام) نزد پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) از آن موقعیت ویژه و جایگاه عظیم برخوردار گردید و به آن جهت پایبند باش! پس تحقیقا علی(علیه السلام) به سبب راستگویی و امانت داری نزد پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به آن مقام والا دست یافت.(۱۲)
ژرفای سخن امام صادق(علیه السلام) آن گاه معلوم می‌گردد که موقعیت ویژه و جایگاه عظیم و منزلت بی‌بدیل حضرت امیر(علیه السلام) نزد پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) مورد توجّه قرار گیرد؛ موقعیتی که هیچ یک از صحابه و مسلمانان از آن برخوردار نبوده‌اند. موقعیت ارجمند و منزلت شکوهمند و بی‌همتایی که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) درباره آن می‌فرماید:

… وَ اِنَ اللّهَ اَعْطَی مُوسَی الْعَصَاءَ، وَ اِبْرَاهِیمَ بَرْدَ النّارِ، وَ عِیسَی اَلْکَلَمَاتِ یُحیِی بِهَا الْمَوتَی وَ اَعْطانَی هَذَا عَلیّا وَ لِکُلّ نَبیٍّ آیهٌ وَ هَذَا آیَهُ رَبِّی… .(۱۳)
… و خداوند به عنوان معجزه به موسی عصا، و به ابراهیم خنک شدن آتش، و به عیسی کلماتی را که به وسیله آن مرده‌ها را زنده می‌کرد، عطا فرمود، و به من علی را عطا نمود. برای هر پیامبر نشانه‌ای است و این شخص علی نشانه و معجزه پروردگارم می‌باشد… .

گستره و ابعاد صدق

برای پیمودن طریقه صداقت و دستیابی به این گوهر گرانقدر، شناخت ابعاد و گستره آن ضروری است. در کتب اخلاقی برای صدق، اقسام و مراتبی بیان شده است که در این مختصر به پاره‌ای از آن‌ها می‌پردازیم:

الف) صدق در گفتار

راست گفتاری و سخن خلاف واقع به زبان نیاوردن، شناخته‌شده‌ترین قِسمِ صدق و نخستین مرتبه آن است. اگر آنچه را که آدمی به زبان می‌آورد با واقع هماهنگ باشد، کلید گنج سعادت را در اختیار خواهد داشت. در روایتی از پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) می‌خوانیم:

مردی به محضر رسول اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم) شرفیاب شد و عرض کرد:‌ ای رسول خدا! خصلتی را که تأمین‌کننده خیر دنیا و آخرت است به من تعلیم نما! پیامبر فرمود: دروغ نگو.(۱۴)
از نظر امام علی(علیه السلام) نیز سلامت دین و دنیای انسان در پرتو صداقت تأمین می‌گردد:

عاقبَهُ الصدق نجاهٌ و سلامه.(۱۵)
سرانجام صدق و راستی رهایی و سلامت است.

عظمت و شکوهمندی آدمی نیز در سایه راستگویی به دست می‌آید:

مَنْ صَدَقَ فِی اَقْوالِهِ جَلَّ قَدْرُهُ(۱۶).
کسی که سخنانش راست باشد، مقامش شکوهمند گردد.

همچنین فرمود:

مَنْ صَدَقَ مَقالُهُ زادَ جَلالُهُ(۱۷).
کسی که گفتارش راست باشد، جلالتش زیاد گردد.

تأمّل در این گونه روایات، مسلمانِ معتقد و پای‌بند را به کاوش در گفته‌ها، نوشته‌ها و هر آنچه را که در مقام تخاطب به دیگران القا می‌کند، وامی‌دارد؛ خواه طرف گفت‌وگو و خطاب او انسان باشند و خواه در مقام عبادت و تخاطب با خداوند قرار گرفته باشد. بر این اساس است که دین باوران هوشمند و مؤمنان ژرف‌نگر، در واژه‌ها و جمله‌هایی که به گاه نماز و نیایش با خدا به زبان می‌آورند و یا به هنگام توسّل و ابراز ارادت به چهره‌های قدسی دین زمزمه می‌کنند، نیک می‌نگرند تا مبادا سخنی ناراست و ادّعایی کذب در پیشگاه حقیقت ربوبی و در محضر مظاهر حق و پیشوایان الهی به زبان آورده باشند.

ب) صدق در کردار

گاهی سخنی را که انسان به زبان می‌آورد راست و مطابق با واقع است، امّا عمل و رفتار او بر خلاف آن است؛ یعنی عملی که از او صادر می‌شود، غیر از سخنی است که به زبان می‌آورد. چنین شخصی از صدق در کردار برخوردار نیست. قرآن کریم کسانی را که میان رفتار و گفتار آن‌ها هماهنگی نیست، سخت نکوهش کرده و این کار آنان را موجب خشم و نفرت الهی شمرده است:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لاَ تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتا عِنْدَ اللّه ِ أَنْ تَقُولُوا مَا لاَ تَفْعَلُونَ.

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! چرا سخنی می‌گویید که عمل نمی‌کنید. نزد خدا بسیار موجب خشم است که سخنی بگویید که عمل نکنید.(۱۸)
مردان راست‌کردار، آهنگِ گفتارشان با آهنگ کردارشان، و خلوتشان با جلوتشان، هماهنگ است و جزء کسانی نیستند که: «چون به خلوت می‌روند آن کار دیگر می‌کنند». از این رو امیرمؤمنان(علیه السلام) چنین می‌فرمایند:

اَیُّهَا النّاس، اِنّی و اللّهِ ما اَحُثُّکُم عَلی طاعَهِ الاّ وَ أسْبِقَکُمْ اِلَیْهَا، و لاَ أنْهَاکُمْ عَنْ مَعْصِیَهٍ اِلاّ وَ أتَنَاهی قَبْلَکُمْ عَنْهَا.

ای مردم! به خدا سوگند من شما را به هیچ طاعتی وادار نمی‌کنم، مگر این که پیش از شما خود به آن عمل می‌کنم؛ و شما را از معصیتی نهی نمی‌کنم، مگر این که خودم پیش از شما از آن دوری می‌نمایم.(۱۹)
از نظر پیشوای مؤمنان علی(علیه السلام) هر کس در مقام راهنمایی قرار گیرد، خواه به عنوان گوینده، نویسنده، مربی و معلم و خواه در مقام زعامت و سرپرستی و مدیریت عدّه‌ای یا همه جامعه اگر بخواهد به شرط صداقت عمل کند، نه تنها باید بدانچه می‌گوید و فرمان می‌دهد، در عمل پای‌بند باشد؛ بلکه باید از رهجویان و نیروهای تحت امر، جلوتر نیز باشد. امام صادق(علیه السلام) فرمود:

کُونُوا دُعَاهً للنّاسِ بِالخَیرِ بَغَیْرِ اَلْسِنَتِکُمْ، لِیَرَوُا مِنْکُمْ اَلاِجْتِهادَ و الصِّدقَ و الوَرَعَ.(۲۰)
مردم را با غیر زبانتان به کار نیک فرا بخوانید، تا کوشش، راستی و پرهیزکاری را از شما مشاهده کنند.

ج) صدق در پندار

انگیزه و اندیشه برای اعمال انسان بسان جان است برای تن. اساس کار را نیّت و فکر آدمی می‌سازد و اعمال و رفتار انسان در حقیقت برآمده از نیت اوست:(۲۱)

الاعمال ثمار النیات.(۲۲)

اعمال انسان، میوه درخت نیت اوست.

نه تنها میزان ارزشمندی و گرانقدری عمل انسان به اندیشه و فکری بستگی دارد که او را به حرکت و اقدام وامی دارد، بلکه قیمت و ارزش انسان به میزان اندیشه و نیتی است که در سر دارد و برای دستیابی به آن می‌کوشد:

قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَی قَدْرِ هِمَّتِهِ وَ عَمَلِهِ عَلَی قَدْرِ نِیَّتِهِ.

ارزش آدمی به اندازه همّت اوست و عملش به مقدار نیتش.(۲۳)
فکر و اندیشه تا آنجا در شکل‌گیری و تعیین شخصیّت انسان مؤثر است که چهره‌های آدمیان در سرای آخرت مطابق نیاتشان تصویر و ترسیم می‌گردد. امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید:

خداوند در روز قیامت، مردم را برابر نیّاتشان محشور می‌گرداند.(۲۴)
و از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده است که:

خداوند به ظواهر و اعمال شما نگاه نمی‌کند؛ آنچه مورد توجّه حضرت حق تعالی قرار می‌گیرد درون دل‌های شماست.(۲۵)
بنابراین، انسان برای دستیابی به گوهر نفیس و ارج‌آفرین صداقت، علاوه بر صدق در گفتار و تطابق میان گفتار و رفتار، به صدق در انگیزه و پندار نیز نیازمند است. راست‌پنداری و صدق در نیت، پیش نیاز و پایه صدق در گفتار و کردار است تا آن جا که امام کاظم(علیه السلام) خطاب به هشام بن حکم، از صدق در نیت، به عنوان روح ایمان و جان دین یاد کرده‌اند:

کَمَا لایَقُومُ الجَسَدُ اِلاّ بِالنَّفْسِ الْحَیَّهِ کَذلِکَ لایَقُومُ الدِّینُ اِلاّ بِالنِّیَهِ الصَّادِقَهِ وَ لا تَثبتُ النِّیَهُ الصَّادِقَه اِلاّ بِالعَقلِ؛(۲۶)
چنان که بدن جز با جان زنده قوام ندارد، دین جز با نیّت راست برقرار نمی‌گردد و نیّتِ راست هم جز با عقل ثبات نمی‌یابد.

حتی اقدامات ارزشی و پرارجی همچون هجرت، جهاد، شهادت و… تنها در صورتی پذیرفته است که با نیّت و انگیزه الهی به انجام برسد. در روایتی از پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) می‌خوانیم:

اِنَّمَا الاَْعْمالُ بِالنّیّاتِ وِ اِنَّمَا لِکُلِّ اِمْرَئٍ ما نَوی فَمَنْ کَانَ هِجْرَتُهُ اِلَی اللّهِ وَ رَسوُلِهِ، فَهِجْرَتُهُ اِلَی اللّهِ وَ رَسوُلِهِ وَ مَنْ کَانَ هِجْرَتُهُ اِلَی دُنْیا یُصِیبُهَا اَوْ اِمْرَأهٍ یُنْکِحُها، فَهِجْرَتُهُ اِلَی مَا هاجَرَ اِلَیْهِ.(۲۷)
اعمال آدمی به نیات او بسته است؛ برای هر کس همان است که نیّت کرده است. کسی که هجرتش تنها به نیت خدا و رسولش باشد، بی‌تردید به عنوان مهاجر به سوی خدا و رسولش شمرده می‌شود، و آن کس که به نیت به چنگ آوردن متاع دنیا یا در اختیار گرفتن همسری هجرت کند، هجرت او به سوی همان است که به انگیزه آن هجرت کرده است.

بدین ترتیب هر کار خوب خواه در قالب عبادی‌ترین اعمال و خواه به صورت چشمگیرترین خدمات اجتماعی، در صورتی که از انگیزه الهی و قصد قربت تهی باشد فاقد ارزش و بر باد رفته و پوسته‌ای بی‌مغز است. متقابلاً عمل آدمی هر چند اندک و هر اندازه کوچک باشد آنگاه که از سر صدق و اخلاق و با انگیزه خدایی انجام گیرد در پرتو ماندگاری و شکوهمندی انگیزه و هدفش، ماندگار و ارزشمند می‌گردد.

صداقت اساس خوبی‌ها

عنصر صدق با این گستره فراخ، علاوه بر آن که خود ارزش است، حافظ و دربردارنده و در پی آورنده ارزش‌های بی‌شمار دیگری نیز هست؛ عنصری که امام علی(علیه السلام) آن را وسیله حفاظت از دین،(۲۸) زیبایی انسان و ستون ایمان می‌داند:
اَلصِّدْقُ جَمَالُ الانْسَانِ وَ دَعَامَهُ الاَْیمَان.(۲۹)

راستی، مایه زیبایی انسان و ستون ایمان است.

و در نهایت آن را ملاک و معیار مسلمانی ذکر می‌کند:

ملاک الاسلام صدق اللّسان.(۳۰)
راستگویی، ملاک اسلام و مسلمانی است.

صداقت پله صعود به مقام صدّیقان

به سبب صدق و راستی، بشر تا بدانجا اوج می‌گیرد که به مقام صدیقین(همانان که از جهت فضیلت و ارجمندی در مرتبه پس از پیامبران الهی قرار دارند) نایل می‌شود و نزد پروردگار عالم به عنوان پرافتخار «صدّیق» ملقب می‌گردد. در روایتی از امام باقر(علیه السلام) چنین آمده است:

اِنَّ الرَجُلَ لَیُصَدِّقَ حَتّی یَکْتُبُهُ اللّهُ صِدِّیقا.(۳۱)
آدمی بر اثر صدق و راستی، به مرتبه‌ای می‌رسد که خداوند او را صدّیق می‌نامد.

مقام «صدیقین»، همان صراط مستقیم است که مسلمانان در هر نماز با گفتن جمله «اهدنا الصراط المستقیم صراط الذین انعمت علیهم…» از خدا می‌خواهند که به راه آنان هدایت شوند. این متنعّمان به نعمت الهی که هدایت یافتن به راه آنان آرزوی هر مسلمانی هست، همان کسانی‌اند که در آیه دیگری از قرآن مجید بدین گونه معرفی شده‌اند:

وَ مَنْ یُطِعْ اللّه َ وَ الرَّسُولَ فَأُوْلَئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّه ُ عَلَیْهِمْ مِنْ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُوْلَئِکَ رَفِیقا.(۳۲)
و آن کس که از دستورهای خدا و پیامبر اطاعت کند، با کسانی خواهد بود که خداوند نعمت خود را بر آن‌ها ارزانی داشته است، از: پیامبران و صدّیقان و شهدا و صالحان. و آنان رفیق‌های خوبی هستند.

وجود یکپارچه صداقت و سراسر حقیقت امام علی(علیه السلام) به عنوان کاملترین مصداق صدّیق که در روایت نبوّی آمده است: (و من الصدیقین علی بن ابی طالب…)(۳۳) نشان‌دهنده عظمت مقام و والاییِ مرتبه صدیقین است.

از اینجا می‌توان به این نکته دست یافت که درخواست مؤمنین از خدا برای هدایت شدن به راه صدیقان، برای امتثال فرمان الهی به همراهی با صادقان است که در آیه شریفه: «یَا اَیُّهَا الذِینَ امَنوُا اِتَّقوُا اللّهَ وَ کوُنوُا مَعَ الصَّادِقیِنَ»(۳۴) آمده است؛ چرا که همراهی با صادقان جز با پیمودن راه و گام زدن در مسیر آنان محقق نمی‌شود و توفیق انجام دادن این مهم و توان پرداختن به آن جز با عنایت و هدایت خداوند سبب‌سازِ بنده‌نواز به دست نمی‌آید.

بنابراین اگر برابر فرموده امام باقر(علیه السلام) دستیابی و ارتقاء به مقام صدّیقان که مَثَل اعلا و نمونه کامل آن، وجود بی‌بدیل صدّیق اکبر امیرمؤمنان(علیه السلام) است به سبب راستگویی امکانپذیر است و این خصیصه مطابق تصریح امام صادق(علیه السلام) یکی از دو سبب برخورداری امام علی(علیه السلام) از جایگاه عظیم و موقعیت بی‌نظیر نزد پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) است.(۳۵) پس نردبان صعود مسلمان به بالاترین قلّه‌های سعادت و کلید اصلی دست یافتن مؤمن به گنج ایمان، صدق و راستی با همه گستره و دامنه‌اش و در همه ابعاد و مراتب آن است و نشانه‌اش هماهنگی میان برون و درون انسان و مطابقت اندیشه و پندار و نهان با گفتار و کردار و عیان اوست. چه خوب فرمود آن پیشوای صادق امین:

مَنْ لَمْ یَخْتِلفْ سِرُّهُ وَ عَلانیِتُهُ وَ فِعْلُهُ وَ مَقَالُهُ فَقَدْ اَدّی الاَْمَانَهَ وَ أَخْلَصَ اَلْعِبَادَهَ.(۳۶)
آن کس که نهان و آشکار و کردار و گفتارش دو گونه و ناهماهنگ نباشد، امانت الهی را ادا کرده و عبادت خدا را خالصانه انجام داده است.

پی‌نوشت‌ها

۱- مدرس حوزه و دانشگاه

۲- عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی؛ غررالحکم ودررالکلم، مقدمه و تعلیق میرجلال الدین حسینی ارموی،(چاپ پنجم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۳) ج۲، ص۳۷۱

۳- همان، ج۱، ص۲۸۱

۴- همان، ج۱، ص۲۸۱

۵- توبه، آیه ۱۱۹

۶- سلیمان بن ابراهیم قندوزی حنفی، ینابیع الموده، باب ۳۸،(لبنان: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، [بی تا]) ج۱، ص۱۱۵

۷- جلال الدین عبدالرحمن سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بألمأثور،(قم: مکتبه آیه اللّه العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ ق) ج۳، ص۲۹۱

۸- حاکم حسکانی؛ شواهد التنزیل(بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق/۱۹۷۴م) ج۱، ص۲۶۰

۹- غررالحکم و دررالکلم، ج۲، ص۴۰

۱۰- همان، ج۳، ص۱۰۷؛ ج۱، ص۱۲۹؛ ج۴، ص۴۷

۱۱- همان، ج۱، ص۱۷۹؛ «الصّادقُ عَلی شرفِ مَنجاهٍ وکَرامَهٍ، راستگو بر بلندای رستگاری و گرامی بودن است.»(همان، ج۱، ص۳۲۶).

۱۲- اصول کافی، ج۲، ص۱۰۴

۱۳- سلیمان بن ابراهیم قندوزی، ینابیع الموده(بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات) ج۲، ص۸۳، باب ۵۶

۱۴- شیخ عباس قمی، سفینه البحار(مؤسسه انتشارات فراهانی) ج۲، ص۴۷۳

۱۵- غررالحکم ودررالکلم، ج۴، ص۳۶۳

۱۶- همان، ج۴، ص۲۹۶

۱۷- همان، ج۵، ص۲۷۸

۱۸- صف، آیات ۲ و ۳

۱۹- نهج البلاغه صبحی صالح، خطبه ۱۷۵

۲۰- اصول کافی، ج۲، ص۸۶

۲۱- غررالحکم. ج۱، ص۲۶۰ و نیز ر.ک: قمی، شیخ عباس، سفینه البحار، ج۲، ص۶۲۸

۲۲- همان، ج۱، ص۷۹

۲۳- غررالحکم، ج۴، ص۵۰۰

۲۴- محاسن برقی،(تهران، مؤسسه اعلمی، ۱۳۶۲) ص۲۶۲، باب النیّه.

۲۵- بحارالانوار(بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.) ج۷۰، ص۲۴۸

۲۶- همان، ج۷۸، ص۳۱۲

۲۷- بحارالانوار، ج۷، ص۲۱۱؛ صحیح بخاری، کتاب الایمان، ص۲۳

۲۸- «الصّدق لباسُ الدّین؛ صدق لباس و پوشش دین است» غررالکلم، ج۱، ص۱۲۵

۲۹- همان، ج۳، ص۱۴۳

۳۰- همان

۳۱- اصول کافی، ج۲، ص۸۶

۳۲- نساء، آیه ۶۹

۳۳- شواهد التنزیل، ج۱، ص۱۵۴

۳۴- توبه، آیه ۱۱۹

۳۵- فَانَّ عَلِیّا بَلَغَ مَا بَلَغَ بِهِ عِنْدَ رَسوُلِ اللّهِ(صلی الله علیه و آله و سلم) بِصِدْق اَلْحَدیثِ وَ اَدَاءِ اَلاَْمَانَهِ»(اصول کافی، ج۲، ص۸۵)

۳۶- نهج البلاغه، نامه ۲۶

منبع: مجله حوزه و دانشگاه، شماره ۲۶؛ مصطفی ابراهیمی

پای لرز خربزه‌ای به نام فرزند!

همان طور که در بازار می چرخید که برایش بهترین سیسمونی را بخرید، باید برنامه ای جامع تدوین کنید تا انسانی که شکل می گیرد، دست کم قابل دفاع باشد. زمان هم کم است، یعنی کار به صورت فشرده شروع می شود اما در طول سالیان، از فشار کار کم می شود. نقطه شروعش هم در خوشبینانه ترین حالت، زمان بسته شدن نطفه است؛ بگذریم که کارشناسان معتقدند ماجرا پیش از این حرف ها شروع می شود و برخی آنقدر عقب رفته اند که شروع کار را تا زمان به دنیا آمدن شما پدر و مادر بالقوه عزیز، عقب برده اند. اوج این روند هم از زمان تولد کودکتان، تا پنج سالگی اوست. در این بازه زمانی، ۹۰ درصد شخصیت یک انسان شکل می گیرد.

حالا اگر همان زمانی را که سال های اولیه زیست کودک است، در نظر بگیریم چه باید بکنیم؟ چه کنیم که روزی که بچه قد کشید و دچار غرور نوجوانی شد و زل زد در چشم هایمان، نپرسد شماها اصلا چرا مرا به دنیا آوردید؟! مگر در خودتان چه دیده بودید؟! باور کنید جواب این سوال، میزان دارایی های شما نیست، جوابش چگونگی تربیت و میزان مهارت هایی است که در این سال ها به او آموخته اید.

راهکارهای تربیتی

یکی از مهمترین مهارت هایی که کودک باید فرابگیرد، برقراری ارتباط موثر است. آموزش این مهارت را از دوره جنینی شروع کنید. پدر و مادر، آموزگار اصلی این مهارت هستند. اگر مشکلی برایتان پیش آمد، درباره اش حرف بزنید، آنقدر که مساله برای طرفین حل شود یعنی به نظر جدیدی برسید که برای هر دوی شما مثمرثمر باشد. اگر فرصت حرف زدن ندارید، وعده ای بگذارید تا درباره آن حرف زده شود و حتما بی خداحافظی، فضای گفت وگو را ترک نکنید. شیوه استدلال و میزان هیجان شما در هنگام گفت وگو، به شدت شبیه همان رفتاری است که کودک تان از خود بروز خواهد داد، پس دقت تان را مضاعف کنید. زمانی هم که کودک متولد شد، در هر سطحی او را درگیر زندگی خودش کنید. به ویژه از زمانی که سخن گفتن را فرا گرفت، با او درباره مسائل مربوط به زندگی سه نفره تان صحبت کنید، او ذهن جستجوگری دارد، مطمئن باشید تعداد راهکارهایی که برای یک مساله ارائه می دهد، از راهکارهایی که به ذهن شما می رسد، بیشتر است.

پدر و مادر باید بتوانند شنونده خوبی باشند و به تمامی راهکارهای کودکانه فرزندشان، گوش داده و درباره نتایج احتمالی آنها، با او به گفت و گو بپردازند. به این ترتیب، او در بزرگسالی هم، انسانی تک محور نمی شود، چرا که او تمرین کرده درباره راهکارهای متنوعی فکر کند. چنین انسان هایی سخت به بن بست می رسند. کودکان از حدود شش سالگی، دروغ را می شناسند و در ۸ تا ۹سالگی، تفاوت واقعیت و دنیای فانتزی را در می یابند و تا ده سالگی، کاملا بین حقیقت گویی به عنوان یک کار صحیح و دروغ گویی به عنوان یک کار نادرست، تفاوت می گذارند.

خارج از خانه

کودک، با افراد دیگری جز پدر و مادرش نیز ارتباط دارد و از آنها نیز الگو می پذیرد. روان شناسان تاکید می کنند مدیریت نحوه ارتباطات فرزند با دیگران در محیط خارج از خانه، بر عهده پدر و مادر است. اگر پدر و مادر آموزش دیده در گفت و گوی کودک با سایر کودکان حضور داشته باشند، خود به خود گفت و گوها در مسیر رشد صورت می پذیرد، چرا که اگر آسیبی در آن وجود داشته باشد، پدر و مادر فعال، مداخله مناسب انجام می دهد.

اگر کسی نظر غلطی بدهد، پدر و مادر با توجه به تجربه و تبحرش در مهارت های ارتباطی، با طرح سوال درباره نتایج طرح، باعث می شود نظرش را اصلاح کند. کودک هم یاد می گیرد که اگر فردی نظر غلطی داشت، چگونه برخورد کند. به این ترتیب بچه ها سیستم تغییر و اصلاح نظرات خودشان را هم یاد می گیرند.

البته این ارتباطات، تنها در کوچه و مهدکودک و مدرسه اتفاق نمی افتد و ممکن است در ارتباطات فامیلی هم باشد. پدر و مادر باید ارتباط با خانواده هایی را که ممکن است آسیب زا باشد، مدیریت کنند. حتی ممکن است این ارتباطات را قطع کنند یا به حداقل برسانند تا بچه، در معرض آسیب نباشد.

مثلا اگر در خانواده ای از اقوام شما، دروغگویی رایج شده، بدون این که پیش فرزندتان از آن خانواده انتقاد شدیدی بکنید، روابط تان را با آنها کم کرده، در کنار آن، با طرح داستان هایی ارزش راستگویی را در کودکتان نهادینه کنید یا اگر ماجرا جنبه ظاهری دارد و نه رفتاری، مانند حجاب که خانواده شما به آن تاکید ویژه دارد و خانواده یکی از خویشان شما نه، می توانید به جای کم کردن رابطه، از خانواده مذکور بخواهید در حضور فرزند شما، کمی پوشش خود را تغییر دهد تا کودکتان، دچار دوگانگی نشود.

وقتی حرف راست از بچه شنیده نمی‌شود

بچه ها گاه کارهایی می کنند که از طرف بزرگترها به عنوان خط قرمز تعریف می شود. البته این خط قرمز، معمولا در رابطه با بچه هاست و بزرگترها می توانند از هر خطی عبور کنند. مثلا وقتی کودکی دروغ می گوید یا پرخاشگری می کند، در این شرایط چه باید کرد؟

خوب است بدانید دروغ برای کودک زیر سه سال معنا ندارد؛ آنها نمی دانند که حوزه تفکرشان، خصوصی است و فکر می کنند والدین می توانند ذهن آنها را بخوانند. بین سه تا چهار سالگی، درمی یابد که دیگران نمی دانند او چه فکر می کند و نمی توانند ذهنش را بخوانند.

در این سن، قدرت تخیل و تصویرپردازی به اوج خود می رسد و کودک همزمان با یادگیری مهارت ها و اطلاعات جدید، قدرت ذهنی خود را بالاتر می برد. در این سن، داستان پردازی کودک، بسیار قوی است و یاد می گیرد کار بدش را، گردن یک فرد خیالی بیندازد. او بین واقعیت و خیال، مرزی قرار نمی دهد و گاهی والدین خیال پردازی وی را به اشتباه، دروغ نام می گذارند.

کودکان از حدود شش سالگی، دروغ را می شناسند و در ۸ تا ۹سالگی، تفاوت واقعیت و دنیای فانتزی را در می یابند و تا ده سالگی، کاملا بین حقیقت گویی به عنوان یک کار صحیح و دروغ گویی به عنوان یک کار نادرست تفاوت می گذارند.

اما در کل این دوران، رفتار پدر و مادر تاثیر زیادی بر دروغگو شدن فرزندشان دارد. مثلا وقتی کودک به مادرش می گوید که از برادرش، متنفر است، مادر شاید او را به خاطر این حقیقت گویی، تنبیه کند، اما اگر همین کودک در آن لحظه، آشکارا بگوید حالا دیگر برادرش را دوست دارد، مادرش شاید به او پاداش دهد و او را در آغوش بگیرد و ببوسد. خوب این کودک چه نتیجه ای از این تجربه خواهد گرفت؟ او متوجه می شود مادرش دروغگوهای کوچولو را دوست دارد! پس اگر مایل هستید به کودکان خود راستگویی را آموزش دهید، باید برای گوش دادن به حقایق تلخ به اندازه حقایق شیرین، تحمل داشته باشید. اگر قرار است کودک راستگو بار آید، نباید او را ترغیب کرد، درباره احساسش دروغ بگوید، چه این احساسات مثبت باشد و یا منفی.

لازم است درباره رفتارهای کودک و دلایل دروغگویی اش، آگاهانه تصمیم گرفت. هرگز نباید کودک را دروغگو خطاب کرد. این لقب منفی، باعث از دست رفتن اعتماد به نفس وی می شود و او را به سمت دروغگویی بیشتر ترغیب می کند.

اگر فرزندتان درباره فرود آمدن یک بالگرد در خیابان حرف می زند، از او درباره چگونگی هدایت بالگرد بپرسید. به تصورات ذهنی او پر و بال بدهید نه این که او را متهم به دروغگویی کنید. همچنین او را به دروغگویی تشویق نکنید. اگر کاری که خواسته بودید انجام نداده است، درباره آن سوال نکنید تا مجبور به دروغ گفتن نشود. کافی است تذکر بدهید که کارش را هنوز انجام نداده است. درباره پرخاشگری یا سایر ناهنجاری ها هم وضع به همین منوال است. سعی کنید ریشه های رفتار او را دریابید و با رفتارتان، به طور ضمنی ناهنجاری را، کارآمدتر جلوه ندهید.

منبع: تبیان

احادیث برگزیده از امام موسى کاظم علیه السلام

قالَ الاِْمامُ الْکاظم(علیه السلام) :

۱- تعقّل و معرفت

«ما بَعَثَ اللّهُ أَنْبِیاءَهُ وَ رُسُلَهُ إِلى عِبادِهِ إِلاّ لِیَعْقِلُوا عَنِ اللّهِ، فَأَحْسَنُهُمُ اسْتِجابَهً أَحْسَنُهُمْ مَعْرِفَهً لِلّهِ، وَ أَعْلَمُهُمْ بِأَمْرِ اللّهِ أَحْسَنُهُمْ عَقْلاً وَ أَعْقَلُهُمْ أَرْفَعُهُمْ دَرَجَهً فِى الدُّنْیا وَ الاْخِرَهِ.»:
خداوند پیامبران و فرستادگانش را به سوى بندگانش بر نینگیخته، مگر آن که از طرف خدا تعقّل کنند. پس نیکوترینشان از نظر پذیرش، بهترینشان از نظر معرفت به خداست، و داناترینشان به کار خدا، بهترینشان از نظر عقل است، و عاقل ترین آنها، بلند پایه ترینشان در دنیا و آخرت است.

۲- حجّت ظاهرى و باطنى

«إِنَّ لِلّهِ عَلَى النّاسِ حُجَّتَیْنِ، حُجَّهً ظاهِرَهً وَ حُجَّهً باطِنَهً، فَأمّا الظّاهِرَهُ فَالرُّسُلُ وَ الاَْنْبِیاءُ وَ الاَْئِمَّهُ وَ أَمَّا الْباطِنَهُ فَالْعُقُولُ.»:
همانا براى خداوند بر مردم دو حجّت است، حجّت آشکار و حجّت پنهان، امّا حجّت آشکار عبارت است از: رسولان و پیامبران و امامان; و حجّت پنهانى عبارت است از عقول مردمان.

۳- صبر و گوشه گیرى از اهل دنیا

«أَلصَّبْرُ عَلَى الْوَحْدَهِ عَلامَهُ قُوَّهِ الْعَقْلِ، فَمَنْ عَقَلَ عَنِ اللّهِ تَبارَکَ وَ تَعالى إِعْتَزَلَ أَهْلَ الدُّنْیا وَ الرّاغِبینَ فیها وَ رَغِبَ فیما عِنْدَ رَبِّهِ وَ کانَ اللّهُ آنِسَهُ فِى الْوَحْشَهِ وَ صاحِبَهُ فِى الْوَحْدَهِ، وَ غِناهُ فِى الْعَیْلَهِ وَ مُعِزَّهُ فى غَیْرِ عَشیرَه.»:
صبر بر تنهایى، نشانه قوّت عقل است، هر که از طرف خداوند تبارک و تعالى تعقّل کند از اهل دنیا و راغبین در آن کناره گرفته و بدانچه نزد پروردگارش است رغبت نموده، و خداوند در وحشت انیس اوست و در تنهایى یار او، و توانگرى او در ندارى و عزّت او در بى تیره و تبارى است.

۴- عاقلان آینده نگر

«إِنَّ الْعُقَلاءَ زَهَدُوا فِى الدُّنْیا وَ رَغِبُوا فِىالاْخِرَهِ لاَِنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ الدُّنْیا طالِبَهٌ وَ مَطْلُوبَهٌ وَ الاْخِرَهُ طالِبَهٌ وَ مَطْلُوبَهٌ مَنْ طَلَبَ الاْخِرَهَ طَلَبَتْهُ الدُّنْیا حَتّى یَسْتَوْفى مِنْها رِزْقَهُ، وَ مَنْ طَلَبَ الدُّنْیا طَلَبَتْهُ الاْخِرَهُ فَیَأْتیهِ الْمَوْتُ فَیُفْسِدُ عَلَیْهِ دُنْیاهُ وَ آخِرَتَهُ.»:
به راستى که عاقلان، به دنیا بى رغبتند و به آخرت مشتاق; زیرا مى دانند که دنیا خواهانست و خواسته شده و آخرت هم خواهانست و خواسته شده، هر که آخرت خواهد دنیا او را بخواهد تا روزىِ خود را از آن دریافت کند، و هر که دنیا را خواهد آخرتش به دنبال است تا مرگش رسد و دنیا و آخرتش را بر او تباه کند.

۵- تضرّع براى عقل

«مَنْ أَرادَ الْغِنى بِلا مال وَ راحَهَ الْقَلْبِ مِنَ الْحَسَدِ وَ السَّلامَهَ فِى الدّینِ فَلْیَتَضَّرَعْ إِلَى اللّهِ فى مَسْأَلَتِهِ بِأَنْ یُکْمِلَ عَقْلَهُ، فَمَنْ عَقَلَ قَنَعَ بِما یَکْفیهِ وَ مَنْ قَنَعَ بِما یَکْفیهِ اسْتَغْنى وَ مَنْ لَمْ یَقْنَعْ بِما یَکْفیهِ لَمْ یُدْرِکِ الْغِنى أَبَدًا.»:
هر کس بى نیازى خواهد بدون دارایى، و آسایش دل خواهد بدون حسد، و سلامتى دین طلبد، باید به درگاه خدا زارى کند و بخواهد که عقلش را کامل کند، هر که خرد ورزد، بدان چه کفایتش کند قانع باشد. و هر که بدانچه او را بس باشد قانع شود، بى نیاز گردد. و هر که بدان چه او را بس بُوَد قانع نشود، هرگز به بى نیازى نرسد.

۶- دیدار با مؤمن براى خدا

«مَنْ زارَ أَخاهُ الْمُؤْمِنَ لِلّهِ لا لِغَیْرِهِ، لِیَطْلُبَ بِهِ ثَوابَ اللّهِ وَ تَنَجُّزَ ما وَعَدَهُ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ وَکَّلَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ بِهِ سَبْعینَ أَلْفِ مَلَک مِنْ حینَ یَخْرُجُ مِنْ مَنْزِلِهِ حَتّى یَعُودَ إِلَیْهِ یُنادُونَهُ: أَلا طِبْتَ وَ طابَتْ لَکَ الْجَنَّهُ، تَبَوَّأْتَ مِنَ الْجَنَّهِ مَنْزِلاً.»:
هر کس ـ فقط براى خدا نه چیز دیگر ـ به دیدن برادر مؤمنش رود تا به پاداش و وعده هاى الهى برسد، خداوند متعال، از وقت خروجش از منزل تا برگشتن او، هفتاد هزار فرشته بر او گمارد که همه ندایش کنند: هان! پاک و خوش باش و بهشت برایت پاکیزه باد که در آن جاى گرفتى.

۷- مروّت، عقل و بهاى آدمى

«لا دینَ لِمَنْ لا مُرُوَّهَ لَهُ، وَ لا مُرُوَّهَ لِمَنْ لا عَقْلَ لَهُ، وَ إِنَّ أَعْظَمَ النّاسِ قَدْرًا الَّذى لایَرَى الدُّنْیا لِنَفْسِهِ خَطَرًا، أَما إِنَّ أَبْدانَکُمْ لَیْسَ لَها ثَمَنٌ إِلاَّ الْجَنَّهَ، فَلا تَبیعوها بِغَیْرِها.
کسى که جوانمردى ندارد، دین ندارد; و هر که عقل ندارد، جوان مردى ندارد. به راستى که باارزش ترین مردم کسى است که دنیا را براى خود مقامى نداند، بدانید که بهاى تن شما مردم، جز بهشت نیست، آن را جز بدان مفروشید.

۸- حفظ آبروى مردم

«مَنْ کَفَّ نَفْسَهُ عَنْ أَعْراضِ النّاسِ أَقالَهُ اللّهُ عَثْرَتَهُ یَوْمَ الْقِیمَهِ وَ مَنْ کَفَّ غَضَبَهُ عَنِ النّاسِ کَفَّ اللّهُ عَنْهُ غَضَبَهُ یَوْمَ الْقِیمَهِ.»:
هر که خود را از آبروریزى مردم نگهدارد، خدا در روز قیامت از لغزشش مى گذرد، و هر که خشم خود را از مردم باز دارد، خداوند در روز قیامت خشمش را از او باز دارد.

۹- عوامل نزدیکى و دورى به خدا

«أَفْضَلُ ما یَتَقَرَّبُ بِهِ الْعَبْدُ إِلَى اللّهِ بَعْدَ الْمَعْرَفَهِ بِهِ الصَّلاهُ وَ بِرُّ الْوالِدَیْنِ وَ تَرْکُ الْحَسَدِ وَ الْعُجْبِ وَ الْفَخْرِ.»:
بهترین چیزى که به وسیله آن بنده به خداوند تقرّب مى جوید، بعد از شناختن او، نماز و نیکى به پدر و مادر و ترک حسد و خودبینى و به خود بالیدن است.

۱۰- عاقل دروغ نمى گوید

«إِنَّ الْعاقِلَ لا یَکْذِبُ وَ إِنْ کانَ فیهِ هَواهُ.»:
همانا که عاقل دروغ نمى گوید، گرچه طبق میل و خواسته او باشد.

۱۱- حکمت کم گویى و سکوت

«قِلَّهُ الْمَنْطِقِ حُکْمٌ عَظیمٌ، فَعَلَیْکُمْ بِالصَّمْتِ، فَإِنَّهُ دَعَهٌ حَسَنَهٌ وَ قِلَّهُ وِزْر، وَ خِفَّهٌ مِنَ الذُّنُوبِ.»:
کم گویى ، حکمت بزرگى است، بر شما باد به خموشى که شیوه اى نیکو و سبک بار و سبب تخفیف گناه است.

۱۲- هرزه گویى بى حیا

«إِنَّ اللّهَ حَرَّمَ الْجَنَّهَ عَلى کُلِّ فاحِش قَلیلِ الْحَیاءِ لا یُبالى ما قالَ وَ لا ما قیلَ لَهُ.»:
همانا خداوند بهشت را بر هر هرزه گوِ کم حیا که باکى ندارد چه مى گوید و یا به او چه گویند حرام گردانیده است.

۱۳- متکبّر، داخل بهشت نمى شود

«إِیّاکَ وَ الْکِبْرَ، فَإِنَّهُ لا یَدْخُلِ الْجَنَّهَ مَنْ کانَ فى قَلْبِهِ مِثْقالُ حَبَّه مِنْ کِبْر.»:
از کبر و خودخواهى بپرهیز، که هر کسى در دلش به اندازه دانه اى کبر باشد، داخل بهشت نمى شود.

۱۴- تقسیم کار در شبانه روز

«إِجْتَهِدُوا فى أَنْ یَکُونَ زَمانُکُمْ أَرْبَعَ ساعات:ساعَهً لِمُناجاهِ اللهِ، وَساعَهً لاَِمْرِالْمَعاشِ، وَساعَهً لِمُعاشَرَهِ الاِْخْوانِ والثِّقاهِ الَّذینَ یُعَرِّفُونَکُمْ عُیُوبَکُمْ وَیُخَلِّصُونَ لَکُمْ فِى الْباطِنِ، وَساعَهً تَخْلُونَ فیها لِلَذّاتِکُمْ فى غَیْرِ مُحَرَّم وَبِهذِهِ السّاعَهِ تَقْدِروُنَ عَلَى الثَّلاثِ ساعات.»:
بکوشید که اوقات شبانه روزى شما چهار قسمت باشد:۱ ـ قسمتى براى مناجات با خدا، ۲ ـ قسمتى براى تهیّه معاش، ۳ ـ قسمتى براى معاشرت با برادان و افراد مورد اعتماد که عیب هاى شما را به شما مى فهمانند و در دل به شما اخلاص مى ورزند، ۴ ـ و قسمتى را هم در آن خلوت مى کنید براى درک لذّتهاى حلال [و تفریحات سالم] و به وسیله انجام این قسمت است که بر انجامِ وظایف آن سه قسمت دیگر توانا مى شوید.

۱۵- هم نشینى با دیندار و عاقل خیرخواه

«مُجالَسَهُ أَهْلِ الدّینِ شَرَفُ الدُّنْیا وَ الاْخِرَهِ، وَ مُشاوَرَهُ الْعاقِلِ النّاصِحِ یُمْنٌ وَ بَرَکَهٌ وَ رُشْدٌ وَ تَوْفیقٌ مِنَ اللّهِ، فَإِذا أَشارَ عَلَیْکَ الْعاقِلُ النّاصِحُ فَإِیّاکَ وَ الْخِلافَ فَإِنَّ فى ذلِکَ الْعَطَبَ.»:
همنشینى اهل دین، شرف دنیا و آخرت است، و مشورت با خردمندِ خیرخواه، یُمن و برکت و رشد و توفیق از جانب خداست، چون خردمند خیرخواه به تو نظرى داد، مبادا مخالفت کنى که مخالفتش هلاکت بار است.

۱۶- پرهیز از اُنس زیاد با مردم

«إِیّاکَ وَ مُخالَطَهَ النّاسِ وَ الاُْنْسَ بِهِمْ إِلاّ أَنْ تَجِدَ مِنْهُمْ عاقِلاً وَ مَأْمُونًا فَآنِسْ بِهِ وَ اهْرُبْ مِنْ سایِرِهِمْ کَهَرْبِکَ مِنَ السِّباعِ الضّارِیَهِ.»:
بپرهیز از معاشرت با مردم و انس با آنان، مگر این که خردمند و امانتدارى در میان آنها بیابى که [در این صورت] با او انس گیر و از دیگران بگریز، به مانند گریز تو از درنده هاى شکارى.

۱۷- نتیجه حبِّ دنیا

«مَنْ أَحَبَّ الدُّنْیا ذَهَبَ خَوْفُ الاْخِرَهِ مِنْ قَلْبِهِ وَ ما أُوتِىَ عَبْدٌ عِلْمًا فَازْدادَ لِلدُّنیا حُبًّا إِلاَّ ازْدادَ مِنَ اللّهِ بُعْدًا وَ ازْدادَ اللّهُ عَلَیْهِ غَضَبًا.»:
هر که دنیا را دوست بدارد، خوف آخرت از دلش برود، و به بنده اى دانشى ندهند که به دنیا علاقه مندتر شود، مگر آن که از خدا دورتر و مورد خشم او قرار گیرد.

۱۸- پرهیز از طمع و تکیه بر توکّل

«إِیّاکَ وَ الطَّمَعَ، وَ عَلَیْکَ بِالْیَأْسِ مِمّا فى أَیْدِى النّاسِ، وَ أَمِتِ الطَّمَعَ مِنَ الَْمخْلُوقینَ، فَإِنَّ الطَّمَعَ مِفْتاحٌ لِلذُّلِّ، وَ اخْتِلاسُ الْعَقْلِ وَاخْتِلاقُ الْمُرُوّاتِ، وَ تَدْنیسُ الْعِرْضِ وَ الذَّهابُ بِالْعِلْمِ. وَ عَلَیْکَ بِالاِْعْتِصامِ بِرَبِّکَ وَ التَّوَکُّلِ عَلَیْهِ.
از طمع بپرهیز، و بر تو باد به ناامیدى از آنچه در دست مردم است، طمع را از مخلوقین بِبُر که طمع، کلیدِ خوارى است، طمع، عقل را مى رباید و مردانگى را نابودکند و آبرو را مى آلاید و دانش را از بین مى برد. بر تو باد که به پروردگارت پناه برى و بر او توکّل کنى.

۱۹- نتایج امانتدارى و راستگویى

«أَداءُ الأَمانَهِ وَ الصِّدْقُ یَجْلِبانِ الرِّزْقَ، وَ الْخِیانَهُ وَ الْکِذْبُ یَجْلِبانِ الْفَقْرَ وَ النِّفاقَ.»:
امانتدارى و راستگویى، سبب جلب رزق و روزىاند، و خیانت و دروغگویى، سبب جلب فقر و دورویى.

۲۰- سقوطِ برترى جوى

«إِذا أَرادَ اللّهُ بِالذَّرَّهِ شَرًّا أَنْبَتَ لَها جَناحَیْنِ، فَطارَتْ فَأَکَلَهَا الطَّیْرُ.»:
هر گاه خداوند بدى مورچه را بخواهد، به او دو بال مى دهد که پرواز کند تا پرنده ها او را بخورند.

۲۱- حق گویى و باطل ستیزى

«إِتَّقِ اللّهَ وَ قُلِ الْحَقَّ وَ إِنْ کانَ فیهِ هَلاکُکَ فَإِنَّ فیهِ نَجاتُکَ إِتَّقِ اللّهَ وَدَعِ الْباطِلَ وَ إِنْ کانَ فیهِ نَجاتُکَ، فَإِنَّ فیهِ هَلاکُکَ.»:
از خدا بترس و حقّ را بگو، اگرچه نابودى تو در آن باشد. زیرا که در واقع، نجات تو در آن است.از خدا بترس و باطل را واگذار، اگرچه نجات تو در آن باشد، زیرا که در واقع، نابودى تو در آن است.

۲۲- تناسب بلا و ایمان

«أَلْمُؤْمِنُ مِثْلُ کَفَّتَىِ الْمیزانِ کُلَّما زیدَ فى إِیمانِهِ زیدَ فى بَلائِهِ.»:
مؤمن همانند دو کفّه ترازوست، هر گاه به ایمانش افزوده گردد، به بلایش افزوده گردد.

۲۳- کفّاره خدمت به حاکمان

«کَفّارَهُ عَمَلِ السُّلْطانِ أَلاِْحْسانُ إِلَى الاِْخْوانِ.»:
کفّاره کارمندى سلطان، احسان به برادران دینى است.

۲۴- نافله و تقرّب

«صَلاهُ النَّوافِلِ قُرْبانٌ اِلَى اللّهِ لِکُلِّ مُؤْمِن… .»:
نماز نافله راه نزدیک شدن هر مؤمنى به خداوند است… .

۲۵- اصلاح و گذشت

«یُنادى مُناد یَوْمَ القِیمَهِ: أَلا مَنْ کانَ لَهُ عَلَى اللّهِ أَجْرٌ فَلْیَقُمْ، فَلا یَقُومُ إِلاّ مَنْ عَفَى وَ أَصْلَحَ، فَأَجْرُهُ عَلَى اللّهِ.»:
ندا کننده اى در روز قیامت ندا مى کند:آگاه باشید، هر که را بر خدا مزدى است برخیزد، و برنمى خیزد، مگر کسى که گذشت کرده و اصلاح بین مردم نموده باشد، پس پاداشش با خدا خواهد بود.

۲۶- بهترین صدقه

«عَوْنُکَ لِلضَّعیفِ مِنْ أَفْضَلِ الصَّدَقَهِ.»:
کمک کردنت به ناتوان از بهترین صدقه است.

۲۷- سختى ناحقّ

«یَعْرِفُ شِدَّهَ الْجَوْرِ مَنْ حُکِمَ بِهِ عَلَیْهِ.»:
سختى ناحقّ را آن کس شناسد که بدان محکوم گردد.

۲۸- گناهان تازه، بلاهاى تازه

«کُلَّما أَحْدَثَ الناسُ مِنَ الذُّنُوبِ مالَمْ یَکُونُوا یَعْمَلُونَ أَحْدَثَ اللّهُ لَهُمْ مِنَ الْبَلاء ما لَمْ یَکُونُوا یَعُدُّونَ.»:
هر گاه مردم گناهان تازه کنند که نمى کردند، خداوند بلاهایى تازه به آنها دهد که به حساب نمى آوردند.

۲۹- کلید بصیرت

«تَفَقَّهُوا فى دینِ اللّهِ فَإِنَّ الْفِقْهَ مِفْتاحُ الْبَصیرَهِ، وَ تَمامُ الْعِبادَهِ وَ السَّبَبُ إِلَى الْمَنازِلِ الرَّفیعَهِ وَ الرُّتَبِ الْجَلیلَهِ فِى الدّینِ وَ الدُّنْیا، وَ فَضْلُ الْفَقیهِ عَلَى الْعابِدِ کَفَضْلِ الشَّمْسِ عَلَى الْکَواکِبِ، وَ مَنْ لَمْ یَتَفَقَّهْ فى دینِهِ لَمْ یَرْضَ اللّهُ لَهُ عَمَلاً.»:
در دین خدا دنبال فهم عمیق باشید، زیرا که فهم عمیقِ دین، کلید بصیرت و بینایى و کمال عبادت و سبب تحصیل درجات بلند و مراتب بزرگ در امور دین و دنیاست.
و برترى فقیه بر عابد، مانند برترى آفتاب است بر کواکب، و کسى که در دینش فهم عمیق نجوید، خداوند هیچ عملى را از او نپسندد.

۳۰- دنیا، بهترین وسیله

«إِجْعَلُوا لاَِنْفُسِکُمْ حَظًّا مِنَ الدُّنْیا بِإِعْطائِها ما تَشْتَهى مِنَ الْحَلالِ وَ ما لا یَثْلِمُ الْمُرُوَّهَ وَ ما لا سَرَفَ فیهِ، وَ اسْتَعینُوا بِذلِکَ عَلى أُمُورِ الدّینِ، فَإِنَّهُ رُوِىَ «لَیْسَ مِنّا مَنْ تَرَکَ دُنْیاهُ لِدینِهِ أَوْ تَرَکَ دینَهُ لِدُنْیاهُ».»:
براى خود بهره اى از دنیا برگیرید و آنچه خواهش حلال باشد و رخنه در جوان مردى ایجاد نکند و اسراف نباشد منظور دارید، و به این وسیله براى انجام امور دین یارى جویید. زیرا که روایت شده است: «از ما نیست کسى که دنیایش را براى دینش ترک گوید یا دینش را براى دنیایش رها سازد.»

۳۱- انتظار فَرَج

«أَفْضَلُ الْعِبادَهِ بَعْدَ الْمَعْرِفَهِ إِنْتِظارُ الْفَرَجِ.»:
بهترین عبادت بعد از شناخت خداوند، انتظار فَرَج و گشایش است.

۳۲- مِهرورزى با مردم

«أَلتَّوَدُّدُ إِلَى النّاسِ نِصْفُ الْعَقْلِ.»:
مِهرورزى و دوستى با مردم، نصف عقل است.

۳۳- پرهیز از خشم

«مَنْ کَفَّ غَضَبَهُ عَنِ النّاسِ کَفَّ اللّهُ عَنْهُ عَذابَ یَوْمِ الْقِیمَهِ.»:
هر که خشم خود را از مردم باز دارد، خداوند عذاب روز قیامت را از او باز مى دارد.

۳۴- قویترین مردم

«مَنْ أَرادَ أَنْ یَکُونَ أَقْوَى النّاسِ فَلْیَتَوَکَّلْ عَلَى اللّهِ.»:
هر که مى خواهد که قویترین مردم باشد بر خدا توکّل نماید.

۳۵- ترقّى، نه درجا زدن

«مَنِ اسْتِوى یَوْماهُ فَهُوَ مَغْبُونٌ، وَ مَنْ کانَ آخِرُ یَوْمَیْهِ شَرَّهُما فَهُوَ مَلْعُونٌ وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفِ الزِّیادَهَ فى نَفْسِهِ فَهُوَ فى نُقْصان، وَ مَنْ کانَ إِلَى النُّقْصانِ فَالْمَوْتُ خَیْرٌ لَهُ مِنَ الْحَیاهِ.»:
کسى که دو روزش مساوى باشد، مغبون است، و کسى که دومین روزش، بدتر از روز اوّلش باشد ملعون است، و کسى که در خودش افزایش نبیند در نقصان است، و کسى که در نقصان است مرگ براى او بهتر از زندگى است.

۳۶- خیر رسانى به دیگران

«إِنَّ مِنْ أَوْجَبِ حَقِّ أَخیکَ أَنْ لا تَکْتُمَهُ شَیْئًا یَنْفَعُهُ لاَِمْرِ دُنْیاهُ وَ لاَِمْرِ آخِرَتِهِ.»:
همانا واجب ترین حقّ برادرت بر تو آن است که چیزى را که سبب نفع دنیا و آخرت اوست، از او پنهان و پوشیده ندارى.

۳۷- پرهیز از شوخى

«إِیّاکَ وَ الْمِزاحَ فَإِنَّهُ یَذْهَبُ بِنُورِ إِیْمانِکَ.»:
از شوخى [بىمورد] بپرهیز، زیرا که شوخى، نور ایمان تو را مى برد.

۳۸- پند پدیده ها

«ما مِنْ شَىْء تَراهُ عَیْناکَ إِلاّ وَ فیهِ مَوْعِظَهٌ.»:
چیزى نیست که چشمانت آن را بنگرد، مگر آن که در آن پند و اندرزى است.

۳۹- رنج نادیده، نیکى را نمى فهمد

«مَنْ لَمْ یَجِدْ لِلاِْساءَهِ مَضَضًا لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُ لِلاِْحْسانِ مَوْقِعٌ.»:
کسى که مزه رنج و سختى را نچشیده، نیکى و احسان در نزد او جایگاهى ندارد.

۴۰- محاسبه اعمال

«لَیْسَ مِنّا مَنْ لَمْ یُحاسِبْ نَفْسَهُ فى کُلِّ یَوْم فَإِنْ عَمِلَ حَسَنـًا اسْتَزادَ اللّهَ وَ إِنْ عَمِلَ سَیِّئًا اسْتَغْفَرَ اللّهَ مِنْهُ وَ تابَ إِلَیْهِ.»:
از ما نیست کسى که هر روز حساب خود را نکند، پس اگر کار نیکى کرده است از خدا زیادى آن را بخواهد، و اگر در آن کار بدى کرده، ازخدا آمرزش طلب نموده و به سوى او توبه نماید.

صداقت در خانواده

«صداقت» یکی از صفاتی است که باید در تمامی مراحل زندگی یک فرد رعایت شود. در یک تعریف ساده، صداقت نمایان کردن بی کم و کاست آن چیزهائی است که در ما وجود دارد. صداقت، فقط گفتن یک جمله ی راست نیست؛ بلکه تطابق فعل و گفتار فرد با آن چیزی است که در گذشته بوده است، در حال هست و در آینده خواهد بود. مراقب باشیم که ذرّه‌ای از صداقت کم نگذاریم. یکی از عناصر محبوبیّت، صداقت است. غالباً مردم با شخصی که صادق است و دوز و کلکی در کارش نیست، به راحتی همراه و همدل می‌شوند و انتظارشان را از او، به حداقل می‌رسانند. برخی زرنگی را در عدم صداقت می‌دانند؛ درحالی که همان طور که خواهیم گفت اوج موفّقیِت در صداقت است.

حضرت امام خمینی (قدس سره) با صداقتی که داشتند، سیاستی به کار می‌بردند که تمام معادلات سیاسی بیگانگان را برهم می‌ریخت. برای دشمنان باور کردنی نبود که ایشان منظور و هدفشان همان است که با سادگی و صراحت بر زبان می‌آورند. از نظر آنان سیاستمدار کسی است که چیزی ادعا کند و چیز دیگری مورد نظرش باشد و همین پیش فرض، آنها را در مقابل سیاست امام، مستأصل و گمراه می‌کرد. سیاستی که حضرت امام (قدس سره) به جهان آموختند، سیاستی برخاسته از صداقت بود. این نوع از سیاست، بسیار بُرنده تر و کارآمدتر از سیاستی است که بر دروغ و فریب بنا شده باشد. با آشکار شدن اولین دروغ یک مسئول، تمام سخنانی که گفته است و حتی در آینده خواهد گفت، در فضای سلب اعتماد اذهان، بی رنگ می‌شود. اما وقتی صداقت امام را می‌دیدیم، با دلگرمی بر این صداقت و با خیالی آسوده، بر راستی و درستی او تکیه می‌زدیم. طبعاً خداوند نیز به دلیل صداقت بنده ی صالح خود، موانع را برطرف و حرف هایش را محقق می‌سازد. اگر می‌گوییم حضرت امام جعفر (علیه السلام)، صادق بود، تنها به این معنا نیست که ایشان راست می‌گفت؛ همه ی علما و مراجع تقلید راستگو هستند که اگر نبودند، امکان تقلید از ایشان وجود نداشت. صداقت امام از صداقت در گفتار بالاتر می‌رود. ایشان همان کاری را که می‌خواستند انجام دهند، اظهار می‌کردند و همان که بودند به نمایش می‌گذاشتند؛ نه بزرگ تر و نه کوچکتر. واقعیت را آن گونه که بود بیان می‌کردند؛ نه آن گونه که احساساتشان می‌گفت. امام در شورانگیزترین شرایط نیز صداقت را رعایت می‌کردند. در حالی که انسان‌ها در هنگام شور، از صداقت دور می‌شوند و حالت شاعرانه به خود می‌گیرند.

شاعر دروغگو نیست؛ ولی صادق هم نیست. عواطف شاعریِ شاعر و اقتضائات شعری اش به او اجازه می‌دهد که بیشتر در فضای تخیّلی سیر کند تا فضای تعقّلی. صادق کسی است که در حالت‌های شور و ابتهاج هم صداقت خود را حفظ کند. با صداقت، ابهامات کنار می‌روند. اساساً بسیاری از مشکلات زندگی، مربوط به ابهامات و برداشت‌های غلطی است که باقی می‌ماند. انسان صادق برداشت نادرست طرف مقابل را درباره ی خود اصلاح می‌کند. نزد خود نمی‌گوید: «من چنین ادعایی نداشته ام، اما حالا که این شخص خودش به این نتیجه رسیده است، پس کاری به کار او نداشته باشم.»

امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «فریب نماز و روزه مردم را نخورید زیرا آدمی گاه چنان به نماز و روزه خو می‌کند که اگر آن‌ها را ترک گوید احساس ترس می‌کند؛ بلکه آنها را به راستگویی و امانتداری بیازمایید.»(۱) فرد صادق از ارادت غلط دیگران نسبت به خود، ناخشنود می‌شود و با بیان صریح، تلقّی و برداشتی را که لایق آن نیست، اصلاح می‌کند. اگر آدم‌هایی که جامعه به غلط به آنها رو می‌آورد و از آنها برداشت‌های افسانه‌ای می‌کند، فریاد بزنند: «مردم! به مقدّسات قسم، من آنی که شما فکر می‌کنید نیستم؛ مراقب باشید که اشتباه نکنید». دنیا گلستان می‌شود و هر امری به اهلش سپرده می‌شود.

یک سخنران صادق کسی است که اجازه ندهد که درنتیجه ی برخی سخنانش، حضّار مقامات فوق العاده‌ای برای او قائل شوند. او به خود نمی‌گوید: «چه کار به برداشت اینها داری؛ بگذار که این آدم‌ها با خیالات خود خوش باشند. آنان که از من چیزی نپرسیده اند». نمونه‌هایی که برشمردیم مصداق صداقت است. در این حالت دیگر افراد دچار کج فهمی و سوء برداشت نمی‌شوند؛ چرا که دیگر جایی برای ابهام باقی نمی‌ماند. در بسیاری از مراجعات، زن و یا شوهر مدعی هستند که اگر «بله» گفته اند به این دلیل بوده است که فکر می‌کردند طرف مقابلشان چنین و چنان است. قطعاً چه شخصی که تنها بر اساس برداشت ذهنی خود دست به انتخاب زده است و چه شخصی که برداشت‌های ذهنی طرف مقابل از خودش را اصلاح نکرده است، هر دو اشتباه فاحشی را مرتکب شده اند. از مصادیق صداقت ابهام زدایی از آنچه که درباره ی ما اندیشیده می‌شود، است.

البته گاهی این ابهام زدایی از سوی ما به طریقی انجام می‌شود که ابهامات را در ذهن فرد مقابل بیشتر می‌کند. وقتی با حالتی متواضعانه می‌گوییم: «اختیار دارید؛ من این جورها هم که فکر می‌کنید، نیستم.» در واقع داریم نعل وارو می‌زونیم. یعنی هم خود را فریب می‌دهیم که حقیقت را گفته ایم و هم با تواضع ظاهری خود، نزد دیگران خود را محبوب تر می‌کنیم. با چنین رفتاری باز هم از صداقت فاصله ی زیادی می‌گیریم. بهتر این است که با بیان جزئیات، مصادیق و مثال‌های گوناگون، برداشت فردی را که درباره ی ما به خطا می‌رود، اصلاح کنیم.

۱- ترس، عمده ترین عامل دروغگویی بر اساس بررسی‌هایی که انجام شده، عمده ترین عامل دروغگویی در خانواده، «ترس» معرفی شده است. زن از ترس شوهرش دروغ می‌گوید؛ مرد از بیم همسرش؛ و فرزند از ترس والدینش. در حقیقت این رفتار ماست که به اطرافیان آموزش می‌دهد که دروغ بگویند. «مثلاً وقتی به بچه می‌گوییم: این اسباب بازی را چه کسی خراب کرد؟ و بچه می‌گوید من، واکنش ما به دو صورت است: یا تنبیه بچه؛ و یا ناراحت شدن و گفتن جملاتی مثل مرا عصبانی کردی. لذا بچه می‌آموزد که بیان حقیقت یا به خودش ضرر می‌رساند یا به والدینش. همسران نیز همین گونه اند؛ وقتی همسری دروغ می‌گوید، یا به این علت است که نمی‌خواهد طرف مقابل اذیت شود یا دوست ندارد خودش به دردسر بیفتد.»(۲)

بنابراین ما باید فضای ترس را به حداقل برسانیم و همیشه نسبت به اشتباهات دیگران به گونه‌ای برخورد کنیم که آنها مجبور به دروغگویی نشوند؛ البته خود فرد هم باید بداند دروغ وسیله ی نجات او نیست. فرد دروغگو بالاخره در مرتبه ی دوم یا سوم و گاهی در همان مرتبه ی اوّل رسوا می‌شود و باید تا مدت‌ها خفت و شرمندگی این عمل زشت را تحمل کند و در صورت ادامه این رفتار اعتماد دیگران را نیز از دست خواهد داد. هنگامی که فضای اعتماد از بین می‌رود، نه تنها دروغ که صدق نیز کارآیی خود را از دست می‌دهد. یعنی اگر به واقع برای فرد، مشکلی هم پیش بیاید، ادعای او در نزد دیگران، هم ردیف دروغ هایش می‌شود. اگر همه ی ما به خوبی داستان چوپان دروغگو را به یاد داریم، به علت کثرت مصداق‌هایی است که در زندگی با آن مواجه بوده ایم. اگر زن احساس کرد شوهرش به او دروغ می‌گوید یا مرد احساس کرد که زنش به او دروغ می‌گوید و هر کدام احساس کردند دیگری در اظهار محبت صادق نیست، این دیگر پایه‌های محبت را سست خواهد نمود. اگر می‌خواهید محبت باقی بماند، اعتماد را حفظ کنید و اگر می‌خواهید زندگی پایدار بماند، باید محبت را نگه دارید.(۳)

ما باید فضای خانواده را به گونه‌ای هدایت کنیم که افراد خانواده، نجات خود را در گرو صداقت در گفتار و رفتار خویش بدانند و این امر زمانی محقق می‌شود که رفتار و گفتار ما برای خانواده امنیت خاطر لازم را فراهم کند؛ یعنی آنها باور کنند که دانستن حقیقت باعث خشنودی ما می‌شود. اگر در خانواده، صداقت در گفتار و رفتار از دست برود، تمام راه‌های تقویت و تحکیم خانواده نیز از دست می‌رود. در چنین فضایی زنی را در نظر بگیرید که می‌خواهد محبّت خود را به همسرش ابراز کند؛ مثلاً منزل را حسابی مرتّب می‌کند، غذای خوشمزه‌ای می‌پزد. و با روی باز به استقبال شوهر می‌شود. در مواجهه با چنین صحنه ای، ممکن است مرد بگوید: چه نقشه‌ای کشیده‌ای یا چه خواسته‌ای داری که این چنین به سر و وضع خانه و خودت رسیده ای؟! در چنین شرایطی شوهر این گونه رفتارها را کمتر به پای محبّت و علاقه ی همسرش می‌گذارد؛ چرا که صداقت در این خانواده کم رنگ شده است. در روایت آمده است: النِجَاهُ فِی الصَّدق.(۴) اعتقاد عمیق و باور قلبی به این روایت، راستی و صدق را در وجود ما مستقر می‌کند. کسی که این روایت نصب العین اوست، تنها راه برون رفت از مخمصه و شرایط سخت را در راستگویی و راست کرداری جستجو می‌کند و ترس از عواقب راستگویی خود نیز نخواهد داشت.

۲- چشم پوشی از دروغ افراد، در فضای خانواده از سوی دیگر باید دقت کنیم که چنانچه شاهد دروغ یکی از افراد خانواده بودیم، جایز به برملا کردن آن و متّهم کردن فرد به دروغگویی نیستیم. باید مراقب باشیم که تصریح بر دروغگویی همسر و یا فرزند خود نداشته باشیم؛ تا با این عمل، او را در چاه دروغ حبس نکنیم. بلکه به عکس باید خطای او را بپوشانیم و پیوسته وانمود کنیم که دروغی گفته نشده است. اگر همسر شما در پی اتّفاقی، چیزی گفت که خیلی‌ها آن را تکذیب کردند و شما از او دفاع کردید و به او اطمینان دادید که هرگز او را دروغگو نمی‌دانید. با این رفتار خود، او را به قلعه ی صدقی راهبری می‌کنید که دیگر حاضر به خروج از آن نمی‌شود. در روایت آمده است که اگر چهل نفر شهادت بدهند که فلانی، فلان کار را کرده و یا فلان منظور را داشته است و شخص متّهم آن را تکذیب کند، باید بدون اعتنا به ادعای آن چهل نفر، سخن خود شخص ملاک ما باشد. توجّه کنید، در روایت گفته نشده است که شخص بابد قسم بخورد تا سخن او را بپذیرید؛ بلکه همین که خود او بگوید که چنین چیزی و یا چنین منظوری در میان نبوده است برای شما کفایت می‌کند. مثلاً چنانچه چند نفر به شما بگویند که خواهر همسرتان نسبت به شما چنین توهینی کرد یا چنین برخوردی کرد، بعد او بگوید که منظور من چنین و چنان نبود؛ طبق روایت باید حرف این شخص برای شما حجت باشد نه حرف دیگران.

۳- سخن راست و بجا نکته ی ظریفی که باید دقت شود آن است که دروغ گفتن جایز نیست؛ اما هر راستی هم شایسته ی گفتن نیست چه بسا سخنان راستی که منشأ کدورت‌ها و دشمنی‌ها شده است! مثلاً شما به خانه ی مادرتان می‌روید و برادرتان درباره ی همسر شما سخنی می‌گوید که اگر همسرتان مطّلع شود، از او می‌رنجد. قطعاً گفتن این سخن به مصلحت شما، همسر و برادرتان نیست؛ پس می‌بینیم که هر راستی گفتنی نیست. «به قول یکی از روانشناسان چیزی که غالباً به خطا باز می‌شود، دهان است. چرا فراموش می‌کنیم که برای حرف زدن هیچ وقت دیر نیست؛ اما حرفی که زده شد، برای برگرداندن آن حتی بعد از یک لمحه (چشم به هم زدن)، خیلی دیر است.» (۵)

حضرت علی (علیه السلام) در این خصوص معیاری به دست ما می‌دهند. ایشان در وصف متّقین می‌فرمایند: (مَنطِقِهُمُ الصَّوَاب)(۶)؛ یعنی گفتار متّقین درست و صواب است. سخن درست و صواب دو ویژگی دارد: اول آنکه حق است و دوم آنکه بجا است. اگر کلامی حقیقت داشت ولی در جای خود گفته نشد، سخن ناصواب است و ممکن است منشأ دشمنی، اختلاف، کدورت، پریشان خاطری، سوء ظن، ناامیدی و… شود. باید دقت داشته باشیم که «هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد.» البته باید توجه داشت که گاهی لاپوشانی و کتمان کردن بعضی مسائل و یا ابراز نکردن احساسات نیز خطاست بارها اتفاق افتاده که ما به دلیل احساس خاصی ناراحت هستیم اما وقتی همسرمان و یا اطرافیان از ما می‌پرسند چه شده؟ می‌گوییم چیزی نشده! درحالی که می‌توانیم بگوییم فعلاً نمی‌توانم در این مورد با شما صحبت کنم. این عمل از یک سو به روابط همسران آسیب می‌زند و از سوی دیگر باعث بروز بیماری‌های جسمی و روانی می‌شود؛ به طوری که دانشمندان در تحقیقی کشف کردند که بیشتر بیماران سرطانی، افرادی هستند که تمایل به پنهان کردن رنجش خود دارند.(۷)

۴- دروغ مصلحتی یا دروغ منفعتی! برخی دروغ‌ها به عنوان دروغ‌های مصلحتی گفته می‌شوند؛ در حالی که بسیاری از دروغ ها، دروغ منفعتی هستند که لباس تنگ مصلحت پوشیده اند. اغلب دروغ‌هایی که برایشان جواز صادر می‌کنیم، دروغ منفعتی است که معمولاً در اذهان عامه با دروغ مصلحتی اشتباه می‌شود. مثلاً سر کلاس دیر حاضر می‌شویم؛ و هزار و یک بهانه و دلیل در نزد خود ردیف می‌کنیم که مثلاً حرمت آبروی مؤمن از حرمت خانه ی خدا بالاتر است! در نتیجه با خیالی آسوده برای موجه کردن تأخیر خود دروغی سر هم می‌کنیم که آبرویمان نرود. این دروغ‌های منعفتی در عالم سیاست نیز زیاد به کار می‌روند. بعضی‌ها سیاست را در عدم صداقت می‌دانند و علی رغم پایبندی به دین – بر اساس تعریفی که از سیاست دارند – دروغ می‌گویند و آن را به پای سیاست می‌گذارند! غافل از این که این دروغ، دروغ منفعتی است نه مصلحتی! امام صادق (علیه السلام)، تنها در دو مورد خاص، دروغ مصلحتی را جایز می‌دانند: اول به خاطر حفظ جان مسلمان و دوم برای اصلاح ذات البین(۸)؛ مثلاً چنانچه میان زن و شوهری فاصله‌ای ایجاد شده است که از هیچ راه دیگر نمی‌توان این دو را به هم نزدیک کرد، می‌توانیم با نقل سخنان محبت آمیز و خوشایند – اگر چه این سخنان هرگز گفته نشده باشند- از سوی هر یک به دیگری، این دو را به هم نزدیک کنیم.

۵- وفای به عهد و پیمان انسان باید در عمل به وعده‌های خود صادق باشد. به تعبیر حضرت امام علی (علیه السلام) بالاترین صداقت وفای به پیمان‌هاست.(۹) انسان‌های بزرگ دیر وعده می‌دهند امّا زود عمل می‌کنند. خلف وعده و دروغ‌هایی که برای موجه ساختن آنها گفته می‌شود، فضای اعتماد و امنیت خانواد را بر هم می‌زند و این امر تهدیدی بزرگ برای مهم ترین هدف تشکیل خانواده؛ یعنی دستیابی به آرامش است. «وفای به عهد برای انسان مؤمن گنجی خیره کننده و فرح بخش است و می‌دانیم لازمه رسیدن به گنج تحمل رنج است.»(۱۰)

یکی از انتظاراتی که همسران از یکدیگر دارند این است که زن از شوهر می‌خواهد که به وعده‌های پیش از ازدواج خود عمل کند و مرد از زن می‌خواهد که خواسته‌های او را برآورده کند و شرایط و محدودیت‌های او را که قبلاً گفته بود، در نظر بگیرد. وفای به عهد در بحث ازدواج، هم شامل شروط و عهده‌هایی است که در جلسه ی خواستگاری مطرح می‌شود و هم شامل وعده‌هایی است که بعد از ازدواج میان زن و مرد گذاشته می‌شود. از نظر پیامبر هر کس با خدا و رسولش و همچنین سایر مردم عهد و پیمانی می‌بندد و یا شرطی می‌گذارد – در صورتی که با این پیمان حلال خدا را حرام و یا حرام او را حلال نکند- باید به تعهدات خود وفا کند و در بعضی موارد طبق نظر فقها خلف وعده اقسامی دارد که بعضی حرام و از گناهان کبیره است بعضی از آن‌ها هر چند از لحاظ اخلاقی کار خلافی است، اما گناه کبیره نیست. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: هر که به خدا و روز قیامت ایمان دارد باید هر گاه وعده دهد به آن وفا کند.(۱۱) امام سجاد (علیه السلام) تمام شرایع و دستورات دین را در سه چیز می‌دانستند: گفتار حق، حکم به عدالت و وفای به عهد.(۱۲)

حضرت علی (علیه السلام) خطاب به کسانی که خلف وعده و پیمان شکنی را زیرکی می‌دانستند، گفتند:‌ای مردم اگر نبود که خیانت و پیمان شکنی نارواست، هر آینه من زیرک ترین مردم بودم. بدانید که هر گونه عهد شکنی گناه است و هر گناهی نوعی کفر. بدانید که پیمان شکنی و گناه و خیانت در آتش است.(۱۳) اگر عمل به وعده‌هایی که به دیگران می‌دهیم این چنین اهمیت دارد، به یقین عمل به تعهداتی که به نیمه وجود خود (همسر) و فرزندان می‌دهیم بسیار پر اهمیت تر است. در روایت آمده است که: «چهار خصلت است که در هر کس وجود داشته باشد ایمانش کامل است، گناهانش پاک می‌شود و پروردگارش را در حالی دیدار می‌کند که از او راضی است: کسی که به تعهدات خود در برابر مردم وفا کند؛ زبانش با مردم راست باشد؛ از هر زشتی در حضور خدا و مردم شرم کند و با خانواده اش اخلاق خوش داشته باشد.»(۱۴)

چنین شروطی در زندگی بزرگان دین نیز وجود دارد. نقل است که حضرت علی (علیه السلام) و حضرت فاطمه(سلام الله علیها) بعد از ازدواج برای تقسیم کارها نزد پیامبر خدا رفتند. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند که کارهای داخل خانه را فاطمه انجام دهد و کارهای بیرون از خانه را علی.(۱۵) طبق فرموده امام باقر (علیه السلام) از آن به بعد فاطمه کارهای خانه، پخت و پزِ نان و جارو کردن اتاق را ضمانت کرد و علی (علیه السلام) کارهای بیرون از خانه؛ مانند حمل هیزم و آوردن مواد خوراکی را به عهده گرفت.(۱۶) حضرت زینب (سلام الله علیها) نیز قبل از ازدواج با همسرش عبدالله بن جعفر شرط کرد که در تمام سفرها همراه برادرش امام حسین (علیه السلام) باشد؛ او نیز پذیرفت و به عهد خود وفا نمود.

سر دلبران در کلام دیگران – عزت نفس از صادق بودنِ با خود سرچشمه می‌گیرد؛ از داشتن احساس خوب در مورد شخصیتی که دارید. از آنجا سرچشمه می‌گیرد که به دیگران اجازه دهید بدانند شما حقیقتاً چه احساسی دارید. پس با خودتان رو راست باشید.!(۱۷) – آیا رسوایی در یک عمر (زندگی زناشویی) خفت بار و طاقت فرسا و شرم آور نیست؟ آیا انسان مؤمن با همسر خود دروغ می‌گوید؟ اگر چنین کاری بکند و چنین روشی داشته باشد مثل این نیست که به نیمه وجود خود دروغ می‌گوید؟ و آیا ادامه ی این رفتار باعث سلب اعتماد همسرش نمی‌شود؟ و با بی اعتمادی در کنار هم زیستن شبیه هم منزلی روباه و خروس نیست؟ پناه بر خدا.(۱۸) – بعضی انسان‌ها می‌گویند خوب حرفی که زدیم راست بود؛ گویا مضمون ضرب المثلی را نشنیده است: آدمی باید سخن راست بگوید و هر راست را هم نباید بگوید. باید پذیرفت: «کسی که از هر چه خوشش می‌آید بر زبان می‌راند، باید خود را آماده شنیدن چیزهایی که از آنها خوشش نمی‌آید، بکند.»(۱۹) – در زندگی چیزی بدتر از این نیست که حرفی بزنید ولی رفتار دیگری بکنید. وقتی با احساسات خود برخورد صادقانه می‌کنید، روابط خود را به جای دروغ و فریب بر انسجام استوار می‌سازید.(۲۰) – صداقت استوارترین بنیانی است که دوستی ها، مشارکت ها، ازدواج ها، مبارزات سیاسی و… بر آن استوار می‌گردد و بدون آن، همه ی این بنیان‌ها در معرض فرو پاشی و گسیختگی است.(۲۱) – کسی که در گفتار صادق و راست باشد، از دروغ پرهیز می‌کند چه به شوخی چه جدی. کسی که در دوستی صادق باشد به مقتضیات دوستی پایبند است و ایثار و فداکاری، گذشت نسبت به خطاها، تحمل تندی‌ها و جفاها، همکاری در گرفتاری‌ها و نیازمندی ها، همدردی در مشکلات و غم‌ها خواهد داشت و کسی که در روابط خانوادگی با همسرش صداقت داشته باشد، دچار نزاع و اختلافات و قهر و طلاق نمی‌شود. صدق در عهد هم، وفای به قول‌ها و قرارها و تعهدات است.(۲۲)

احادیث – پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): بر شما باد به راستی که آن دری از درهای بهشت است.(۲۳) – امام علی (علیه السلام): راستی تو را نجات می‌دهد؛ هر چند از آن بیمناک باشی.(۲۴) – امام علی (علیه السلام): دروغ تو را نابود می‌کند؛ گر چه از آن خطری بر خود احساس نکنی.(۲۵) – امام علی (علیه السلام): ارزش مرد به اندازه همت اوست و راستی او به اندازه انسانیتش… (۲۶) – امام باقر(علیه السلام): پیش از سخن گویی، راستگویی بیاموزید.(۲۷) – امام علی (علیه السلام): راستگو در آستانه ی نجات و بزرگواری است و دروغگو در لبه ی پرتگاه و خواری.(۲۸)

پی‌نوشت‌ها

۱- الکافی، ج ۲، ص ۱۰۴؛ «لا تغتروا بصلاتهم و لابصیامهم فان الرجل ربما لهج بالصلاه و الصوم حتی لو ترکه استوحش و لکن اختبروهم عند صدق الحدیث و أداء الامانه».

۲- برگرفته از چراغ دل شوهرت را روشن کن، (الن کریدمن)، صص ۲۱۹- ۲۲۰٫

۳- مطلق عشق (توصیه‌هایی آیت الله خامنه‌ای در مراسم خطبه عقد، خطاب به زوج‌های جوان)، ۷۵٫

۴- بحارالانوار، ج ۷۰، ص ۱۳٫

۵- آیینه ازدواج و روابط همسران (سید ضیاء الدین صدری)، ص ۳۳۵٫

۶- نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳٫

۷- ر. ک: چراغ دل شوهرت را روشن کن، (الن کریدمن)، صص ۳۳۳- ۳۳۷٫

۸- مستدرک الوسایل، ج۹، ص ۹۶؛ «الکذب مذموم الا فی امرین: دفع شر الظلمه و اصلاح ذات البین».

۹- غررالحکم، ص ۲۵۲٫ «افضل الصدق الوفاء بالعقود».

۱۰- آیینه ازدواج و روابط همسران، (سید ضیاء الدین صدری)، ص ۳۳۳٫

۱۱- بحارالانوار، ج ۷۷، ص ۱۴۹؛ «من کان یؤمن بالله و الیوم الاخر فلیف اذا وعد».

۱۲- همان، ج ۷۲، ص ۹۲؛ «عن صدوق فی الخصال:… قلت لعلی بن الحسین (علیه السلام) اخبرنی یجمیع شرائع الدین قال: قول الحق والحکم بالعدل و الوفاء بالعهد».

۱۳- بهشت خانواده، ج ۲، ص ۵۹۸٫

۱۴- الامالی شیخ مفید، ص ۲۹۹؛ «اربع من کن فیه کمل ایمانه و محصنت عنه ذنوبه و لقی ربه و هو عنه راض من وفی لله بما جعل علی نفسه للناس و صدق لسانه مع الناس و استحیا من کل قبیح عندالله و عند الناس و حسن خلقه مع اهله».

۱۵- بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۸۱٫

۱۶- همان، ص ۳۱٫

۱۷- چراغ دل شوهرت را روشن کن، (الن کریدمن)، ص ۱۹۲٫

۱۸- آیینه ازدواج و روابط همسران، (سید ضیاء الدین صدری)، ص ۳۳۲٫

۱۹- همان، ص ۳۳۵٫

۲۰- نجات رابطه، ص ۱۳۹٫

۲۱- اخلاق معاشرت، (جواد محدثی)، ص ۲۳۷٫

۲۲- اخلاق معاشرت، (جواد محدثی)، صص ۲۳۸- ۲۳۹٫

۲۳- منتخب میزان الحکمه، ص ۳۱۴؛ «علیکم بالصدق فانه باب من ابواب الجنه».

۲۴- غررالحکم، ص ۲۱۸؛ «الصدق ینجیک و ان خفته».

۲۵- همان، ص ۲۲۰؛ «الکذب یردیک و ان أمنته».

۲۶- نهج البلاغه، حکمت ۴۷؛ «قدر الرجل علی قدر همته و صدقه علی قدر مروءته…»

۲۷- الکافی، ج ۲، ص ۱۰۴؛ «تعلموا الصدق قبل الحدیث».

۲۸- نهج البلاغه، خطبه ۸۶؛ «الصادق علی شفا منجاه و کرامه و الکاذب علی شرف مهواه و مهانه». منبع مقاله : بانکی پورفرد، امیرحسین، (۱۳۹۱)، سّر دلبران (عوامل آرامش بخش و نشاط آفرین در خانواده)، اصفهان: حدیث راه عشق، چاپ ششم

منبع: راسخون

آثار خوش اخلاقی

«مومن کامل»
۱٫قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – أَکْمَلُ المُومِنینَ ایماناً احْسَنُهم خُلْقاً.
«امالی الطوسی، ص ۱۴۰، ح ۲۲۲»
رسول خدا – صلی الله علیه و آله – فرمود: کامل ترین مؤمنان از نظر ایمان کسی است که اخلاقش نیکوتر باشد.

«رمز بعثت»
۲٫قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : بُعِثْتُ لاُتَمِّمَ مَحاسِنَ الاخلاقِ.
«تنبیه الخواطر، ج ۲، ص ۱۸۰»
رسول خدا – صلی الله علیه و آله – فرمود: من برانگیخته شدم تا نیکی های اخلاقی را به کمال و تمام برسانم.

«سنگین ترین اعمال»
۳٫ قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : اَثْقَلُ ما یُوضَعُ فی المیزانِ الْخُلْقُ الْحَسَنِ.
«تنبیه الخواطر، ج ۲، ص ۱۸۰»
رسول خدا – صلی الله علیه و آله – فرمود: سنگین ترین چیزی که در ترازوی اعمال قرار داده می شود خلق نیکوست.

«افضل اعمال»
۴٫ سئل رسول الله – صلی الله علیه و آله – : «اَیُّ الاعمالِ اَفْضَلُ؟ قالَ: حُسْنِ الْخُلقِ.
«تنبیه الخواطر، ج ۲، ص ۱۸۰»
از رسول خدا – صلی الله علیه و آله – پرسیدند: برترین اعمال کدام است؟ فرمود: خلق نیکو.

«گشایش در امور»
۵٫ قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : انَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النّاسَ بِاَمْوالِکُمْ فَسَعُوهُم بِبَسْطِ الْوُجُوهِ وَ حُسنِ الخُلقِ.
«تنبیه الخواطر، ج ۲، ص ۱۸۰»
رسول خدا- صلی الله علیه و آله – فرمود: شما هایی که نمی توانید با مالتان به مردم گشایش دهید، با گشاده رویی و نیک خلقی به آنها گشایش دهید.

«نیمی ازدین»
۶٫ قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : حُسْنُ الْخُلْقِ نِصْفُ الدّینِ.
«خصال الصدوق، ص ۳۰، ح ۱۰۶»
رسول خدا – صلی الله علیه و آله – فرمود: اخلاق نیک نصف دین است.

«بهترین نیکی»
۷٫ قال الامام الحسن – علیه السّلام – : اِنَّ اَحْسَنَ الْحَسَنِ الْخُلْقُ الْحَسَنِ.
«خصال الصدوق، ص ۲۹، ح ۱۰۲»
امام حسن – علیه السّلام – فرمود: همانا نیک ترین نیکویی ها اخلاق نیکوست.

«بهترین همنشین»
۸٫ قال الامام علی – علیه السّلام – : لا قَرینَ کَحُسنِ الْخُلقِ.
«غررالحکم، ح ۱۰۵۴۷»
امام علی – علیه السّلام – فرمود: هیچ همنشینی چون اخلاق نیک نیست.

«تاثیر اخلاق»
۹٫ قال الامام الصادق – علیه السّلام – : لا عَیْشَ اَهْنَأُ مِنْ حُسْنِ الْخُلقِ.
«علل الشرایع، ص ۵۶۰»
امام صادق – علیه السّلام – فرمود: زندگی ای گواراتر از اخلاق خوش نیست.

«منشا نیکی»
۱۰٫ قال الامام علی – علیه السّلام – : حُسنُ الخُلقِ رَأسُ کُلِّ بِرٍّ.
«غررالحکم، ح ۴۸۵۷»
امام علی – علیه السّلام – فرمود: نیک خویی در راس همه نیکی هاست.

«قیامت واعمال بندگان»
۱۱٫ قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : اَوَّلُ ما یُوضَعُ فی میزانِ الْعَبدِ یَوْمَ الْقِیامَهِ حُسْنُ خُلْقِهِ.
«قرب الاسناد، ص ۴۶»
رسول خدا – صلی الله علیه و آله – فرمود: نخستین چیزی که روز قیامت در ترازوی اعمال بنده گذاشته می شوداخلاق نیک اوست.

«فطرت نیکو»
۱۲٫ قال الامام علی – علیه السّلام – : اَطْهَرُ النّاسِ اَعْراقاً اَحْسَنُهُم اَخْلاقاً.
«غررالحکم، ح ۳۰۳۲»
امام علی – علیه السّلام – فرمود: پاک نژاد ترین مردمان خوش اخلاق ترین آنهاست.

«اخلاق وعزت خانواده»
۱۳٫ قال الامام علی – علیه السّلام – : حُسنُ الاَخلاقِ بُرهانُ کَرمِ الاَعراقِ.
«غررالحکم، ح ۴۸۵۵»
امام علی – علیه السّلام – فرمود: حسن اخلاق دلیل بر شرافت خانوادگی است.

«فایده سلام»
۱۴٫ قال الامام علی – علیه السّلام – : انَّ بَذْلَ التَّحِیَّهِ مِنْ مَحاسِنِ الاَخْلاقِ.
«غررالحکم، ح ۳۴۰۴»
امام علی – علیه السّلام – فرمود: همانا سلام کردن از خویهای نیک است.

«نشانه های حسن خلق»
۱۵٫ قال الامام علی – علیه السّلام – : حُسنُ الخُلقِ فی ثَلاثٍ، اجتِنابُ المَحارِمِ وَ طَلَبُ الحَلالِ وَ التَّوسُّعِ عَلی الْعِیالِ.
«بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۳۹۴»
امام علی – علیه السّلام – فرمود: حسن خلق در سه چیز است: دوری کردن از کارها و امور حرام، طلب امور حلال و فراهم آوردن آسایش برای خانواده.

«حدود حسن خلق»
۱۶٫ عن الامام الصادق – علیه السّلام – : لَمّا سُئِلَ عَنْ حَدِّ حُسنِ الْخُلقِ: تُلینُ جانِبَکَ و تُطَیِّبُ کَلامَکَ و تَلقی أخاکَ بِبِشْرٍ حَسَنٍ.
«معانی الاخبار، ص ۲۵۳»
امام صادق – علیه السّلام – در پاسخ به پرسش از حدّ و معنای حسن خلق فرمود: حسن خلق این است که نرم خو و مهربان باشی، گفتارت پاکیزه و مودبانه باشد و با برادر (دینی ات) با خوشرویی رفتار کنی.

«استحکام دوستی»
۱۷٫ قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : حُسنُ الْخُلقِ یُثْبِتُ الْمَوَدَّهَ.
«بحارالانوار، ج ۷۸، ص ۵۳»
رسول خدا – صلی الله علیه و آله – فرمود: اخلاق نیک رشته دوستی را استوار می سازد.

«حسابرسی در قیامت»
۱۸٫ قال الامام علی – علیه السّلام – : حَسِّن خُلْقَکَ یُخَفِّفُ اللهُ حِسابَکَ.
«امالی الصدوق، ص ۱۷۴، ح ۹»
امام علی – علیه السّلام – فرمود: اخلاقت را نیکوگردان تا خداوند حسابت را آسان گیرد.

«ثمره اخلاق نیک»
۱۹٫ قال الامام علی – علیه السّلام – : مَنْ حَسُنَ خُلْقُهُ کَثُرَ محِبُّوهُ و اَنَسَتِ النُّفُوسُ بِهِ.
«غررالحکم، ح ۹۱۳۱»
امام علی – علیه السّلام – فرمود: آن که خلق نیک داشته باشد، دوستانش زیاد شوند و دلها به او انس و الفت گیرند.

«بهترین مردم»
۲۰٫ قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : اَلا اُنَبِّئُکُم بِخیارِکُمْ؟ قالوا بلی یا رَسولَ اللهِ. قال: أحاسِنُکُمْ أَخْلاقاً أََلْمُوَطِّئوُنَ اَکْنافاً. . .
«بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۳۹۶»
رسول خدا – صلی الله علیه و آله – فرمود: آیا شما را از بهترین افرادتان خبر ندهم؟ عرض کردند: چرا ای رسول خدا – صلی الله علیه و آله -. حضرت فرمود: خوش اخلاق ترین شما (بهترین افرادتان هستند و آنان کسانی هستند که) نرمخو و بی آزارند، با دیگران انس می گیرند و دیگران نیز با آنان انس و الفت می گیرند.

«وجه شباهت»
۲۱٫ قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : اَشْبَهُکُمْ بی اَحْسَنُکُمْ خُلْقاً.
«بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۳۸۷»
رسول خدا – صلی الله علیه و آله – فرمود: شبیه ترین شما به من، خوش اخلاق ترین شماست.

«مقام شب زنده داری درگرو اخلاق»
۲۲٫ قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : مَنْ حَسَّنَ خُلْقَهُ بَلَّغَهُ اللهُ دَرَجَهَ الصّائمِ الْقائمِ.
«عیون اخبار الرضا – علیه السّلام -، ج ۲، ص ۷۱»
رسول خدا – صلی الله علیه و آله – فرمود: آن که اخلاق خویش را نیکو گرداند خداوند او را به مقام روزه گیر شب زنده دار برساند.

«افزایش روزی»
۲۳٫ قال الامام علی – علیه السّلام – : حُسنُ ألأَخْلاقِ یُدِرُّ الاَرزاقَ وَ یُونِسُ الرِّفاقَ.
«غررالحکم، ح ۴۵۶۵»
امام علی – علیه السّلام – فرمود: اخلاق نیکو روزی ها را زیاد می کند و میان دوستان انس و الفت پدید می آورد.

«بداقبالی»
۲۴٫ قیل یا رسول الله : ما الشُّؤْمُ؟ قالَ – صلی الله علیه و آله – : سُوءُ الْخُلْقِ.
«تنبیه الخواطر، ج ۲، ص ۱۸۰»
عرض شد یا رسول الله، بدیمنی چیست؟ فرمود: بدخویی است.

«تباهی عمل»
۲۵٫ قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : سُوءُ الْخُلْقِ یُفْسِدُ اْلعَمَلَ کما یُفْسِدُ الْخِلُّ الْعَسَلَ.
«تنبیه الخواطر، ج ۲، ص ۱۸۰»
رسول خدا – صلی الله علیه و آله – فرمود: بد خلقی عمل را تباه می سازد، چنانکه سرکه عسل را فاسد می کند.

«گناه کبیر»
۲۶٫ قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : سُوءُ الْخُلْقِ ذَنْبٌ لا یُغْفَرُ.
«المحجه‌ البیضاء، ج ۵، ص ۹۳»
رسول خدا – صلی الله علیه و آله – فرمود: بدخویی، گناهی نابخشودنی است.

«عذاب روح»
۲۷٫ قال الامام علی – علیه السّلام – : سُوءُ الْخُلْقِ نَکدُ الْعَیْشِ وَ عَذابُ النَّفْسِ.
«غررالحکم، ح ۵۶۳۹»
امام علی – علیه السّلام – فرمود: بدخویی مایه‌ تیره روزی و عذاب و شکنجه روح است.

«دو خوی بد»
۲۸٫ قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : خِصْلَتانِ لا یَجْتَمِعانِ فی مُؤمِنٍ، الْبُخْلُ وَ سُوءُ الْخُلْقِ.
«شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج ۶، ص ۳۳۷»
رسول خدا – صلی الله علیه و آله – فرمود: دو خصلت در مؤمن فراهم نیاید، بخل ورزی و اخلاق بد.

«اخلاق بد»
۲۹٫ قال الامام علی – علیه السّلام – : لا وَحْشَهَ اَوْحَشُ مِنْ سُوءِ الْخُلْقِ.
«غررالحکم، ح ۱۰۷۶۶»
امام علی – علیه السّلام – فرمود: هیچ تنهایی و وحشتی بدتر از بد خلقی نیست.

«تاثیر گوشت در اخلاق»
۳۰٫ قال الامام الصادق – علیه السّلام – : اَللَّحْمُ یُنْبِتُ اللَّحْمَ وَ مَنْ تَرکَ اللَّحْمَ ارْبَعینَ یَوماً ساءَ خُلْقُهُ.
«الکافی، ج ۶، ص ۳۰۹»
امام صادق – علیه السّلام – فرمود: گوشت، گوشت می رویاند و هر کس چهل روز گوشت نخورد، بد اخلاق می شود.

«ثمره اذان»
۳۱٫ قال الامام علی – علیه السّلام – : مَنْ ساءَ خُلْقُهُ فَاَذَّنوا فی اُذُنِهِ.
«بحارالانوار، ج ۶۲، ص ۲۷۷»
امام علی – علیه السّلام – فرمود: هر که بدخوی شد به گوشش اذان بگویید.

«لقائ اللهی»
۳۲٫ قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : یا ایّها الناس اَلا اُنبئکم بامرین خفیف مؤنَتُهُما عظیم اجرهما لم یَلقَ الله بمثلهما، طول الصّمتِ
«بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۱۸۱»
رسول اکرم – صلی الله علیه واله – فرمود: ای مردم همانا خبر می دهم شما را به دو کار کم هزینه و پر اجری که کاری به مانند این دو کار انسان را به لقاء خدا نمی رساند: سکوت طولانی و خلق نیکو.

«اسلام چیست»
۳۳٫ قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : الاسلامُ حُسْنُ الخُلْقِ.
«کنزالعمال، ح ۵۲۲۵»
رسول خدا- صلی الله علیه و آله – فرمود: اسلام خلق نیکو است.

«دنیا وخُلق»
۳۴٫ قال رسول الله – صلی الله علیه و آله – : اِنَّما تَفسیرُ حُسنِ الْخُلْقِ ما أَصابَ الدُّنیا یَرضی و انْ لَمْ یُصِبْهُ لَمْ یَسخَطْ.
«کنزالعمال، ح ۵۲۲۹»
رسول خدا – صلی الله علیه و آله – فرمود: معنای حسن خلق این است که اگر دنیا به انسان رو کرد راضی و خوشنود باشد و اگر رو نکرد خشمگین و ناراحت نشود.

« بهترین همنشین »
۳۵٫ قال الامام عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام : حُسْنُ‏ الْخُلُقِ‏ خَیْرُ قَرِین‏
صحیفه الإمام الرضا علیه السلام ؛ ؛ ص۶۷
امام علی علیه السلام فرمود : نیک اخلاقی بهترین همنشین است .

« نزدیک ترین به پیامبر »
۳۶٫ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ‏ صلی الله علیه و آله‏: أَقْرَبُکُمْ مِنِّی مَجْلِساً یَوْمَ الْقِیَامَهِ- أَحْسَنُکُمْ خُلُقا
صحیفه الإمام الرضا علیه السلام ؛ ؛ ص۶۷
رسول خدا- صلی الله علیه و آله – فرمود: نزدیک ترین شما در روز قیامت به من نیک اخلاق ترین شماست .

« نیک ایمان ترین »
۳۷٫ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ‏ صلی الله علیه و آله ‏: أَحْسَنُ النَّاسِ إِیمَاناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقا
صحیفه الإمام الرضا علیه السلام ؛ ص۶۷
رسول خدا- صلی الله علیه و آله – فرمود: نیک ایمان ترین مردم ، نیک اخلاق ترین آنان است .

« چهار شرط کامل شدن ایمان »
۳۸٫ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ‏: أَرْبَعٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ کَمَلَ إِسْلَامُهُ ؛ الصِّدْقُ وَ الْحَیَاءُ وَ حُسْنُ‏ الْخُلُقِ‏ وَ الشُّکْر
الزهد ؛ ص۲۶
رسول خدا- صلی الله علیه و آله – فرمود: چهار ویژگی است که در هرکه باشد ایمانش کامل باشد : راستگویی ، حیا ، خوش اخلاقی ، شکر.

« خیررسانی خداوند »
۳۹٫ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله‏: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِأَهْلِ بَیْتٍ خَیْراً رَزَقَهُمُ الرِّفْقَ فِی الْمَعِیشَهِ وَ حُسْنَ‏ الْخُلُق‏
الزهد ؛ ص۲۷
رسول خدا- صلی الله علیه و آله – فرمود: هنگامی که خدا بخواهد به خاندانی خیر دهد روزی آسان و خوش اخلاقی به آنان می دهد .

« افزایش روزی »
۴۰٫ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ‏: حُسْنُ‏ الْخُلُقِ‏ یَزِیدُ فِی الرِّزْق‏
الزهد ؛ ص۳۰
امام صادق علیه السلام فرمود : خوش اخلاقی ، روزی را می افزاید .