خانه داری

نوشته‌ها

چگونه عزیز همسرمان باشیم؟

همه زن‌ها و مردها دوست دارند برای همسرانشان، عزیز باشند و عزیز بمانند. از ابتدای زندگی، حفظ این عزت و افزایش آن، می‌تواند به استحکام زندگی کمک کند، اما بسیاری از زن‌ها و مردها با اشتباهات کوچک و بزرگ، عزت خود را در زندگی زناشویی زیر سوال می‌برند و زندگی را برای خود و همسرشان سخت می‌کنند. رعایت بعضی مسائل و دقت به برخی نکات می‌تواند شما و همسرتان را برای هم عزیز نگه دارد و حتی در طول زندگی عزیزتر کند. برای این که این نکات را بدانید، به یاد آوری و توضیح آنها می‌پردازیم.

برای این‌ که عزیز همسرتان باشید

همیشه صادق باشید. صداقت شما هیچ وقت از یاد همسرتان نخواهد رفت و بی‌صداقتی نیز براحتی می‌تواند اعتماد همسرتان را از شما سلب کند و او را به شما بدبین کند و همین باعث از بین رفتن عزت شما شود.

بر اعصاب خود مسلط باشید. از کوره در نروید. موقع عصبانیت ممکن است متوجه رفتار و گفتار خود نباشید و حرفی بزنید که همسرتان را ناراحت کند و برنجد. شاید عصبانیت تان بعد از مدتی فروکش کند و شما آن را فراموش کنید، ولی همسرتان هیچ وقت حرف‌هایی را که شما در عصبانیت به او گفته‌اید از یاد نمی‌برد. افرادی که زود عصبانی می‌شوند، برای اطرافیانشان خسته‌کننده‌اند چون در پی هر گفتار و رفتاری باید منتظر عصبانیت شما باشند و این واقعا زجر آور است که کسی دائما از دست همه عصبانی باشد و با هر چیز کوچکی از کوره در رود.

نقاط مثبت را هم ببینید و بدبین نباشید. وقتی همیشه به ایرادهایی که همسرتان دارد فکر کنید، روز به روز بیشتر از او دور می‌شوید، اما اگر همیشه به نقاط مثبت او بیندیشید آن‌وقت هر روز بیشتر از دیروز برایتان عزیز می‌شود.
در رفتارتان با دیگران دقت کنید. به بزرگترها احترام بگذارید و با دوستانتان زیاده‌روی نکنید و در روابطتان حساسیت‌های همسرتان را در نظر داشته باشید و او را با یک رفتار نابه‌جا در جمع نرنجانید.

نشاط خود را حفظ کنید و همیشه خسته و افسرده نباشید. بعضی افراد همین که به همسر خود می‌رسند فکر می‌کنند باید ناله کنند و خسته باشند. شور و نشاط باعث می‌شود که همسرتان در کنار شما احساس شادی کند، اگر روزی در کنارش نباشید، جایتان خالی می‌باشد. اما اگر دائم ابراز افسردگی کنید، هر کسی در کنار شما احساس دل مردگی می‌کند.

هیچ‌گاه برای کارها و گذشت‌هایی که در زندگی کرده‌اید، سر همدیگر منت نگذارید. هر کاری کرده‌اید برای زندگی خودتان بوده و خودتان خواسته‌اید، پس بامنت آن را بی‌ارزش نکنید.

به همدیگر احترام بگذارید. خیلی اوقات از بین رفتن عزت همسران در دید همدیگر به خاطر از بین رفتن حریم‌ها بین آنهاست. سعی کنید همیشه ادب و احترام را در قبال هم رعایت کنید تا قبح توهین و بی‌احترامی بین شما از بین نرود و همیشه همدیگر را محترم بشمارید. این مورد شامل خانواده همسرتان هم می‌شود.

با هم به سفر بروید. از هیجان زندگی غافل نشوید و روزهای شادی را با هم بگذرانید.

زن‌ها بخوانند

هر زنی که می‌خواهد برای همسرش عزیز بماند، باید به برخی نکات اهمیت بدهد مثل این‌که، به ظاهر خود اهمیت بدهد و همیشه لباس مناسب بپوشد. تشخیص ظاهر مناسب برای هر مکان کار سختی نیست و شما می‌توانید با توجه به حساسیت‌ها و نظرات همسرتان در این مورد، آنها را پیدا کنید.

خوب آشپزی کنید. شاید بعضی از زن‌ها آشپزی را دوست نداشته باشند و آن را وظیفه خود ندانند، اما تقریبا بیشتر مردها از همسر خود انتظار دارند یک غذای خوب برای آنها تهیه کند.

خانه مرتب و آرام خانه‌ای است که یک مدیر خوب آن را اداره می‌کند.

خانه را مرتب و آرام نگه دارید. این به معنی کار کردن همیشگی شما در خانه نیست، بلکه صحبت از جو خانه است که ظاهر مرتب نیز به آرامش آن کمک می‌کند. خانه مرتب و آرام خانه‌ای است که یک مدیر خوب آن را اداره می‌کند. مثلا حواستان باشد که مایحتاج خانه تکمیل باشد، جو خانه را از تشنج به دور نگه دارید و فضای خانه را آرامش‌بخش بچینید.

به حرف همسر خود گوش دهید. کمتر با او سرسختانه مخالفت کنید. دقت کنید که منظور ما، فراموش کردن دیدگاه‌ها و نظرات خودتان نیست بلکه ابراز آنها به نحوی است که همسر شما فکر نکند شما حرف او را زیر پا گذاشته‌اید، مخالفت‌های یکباره، اکثر مردها را عصبانی می‌کند، در حالی که وقتی به حرف آنها گوش می‌دهید لذت می‌برند. در این مورد زیاده روی هم نکنید.

منطقی و معقول مطیع همسر خود باشید. اگر در کارهای خانه از شوهرتان کمک می‌خواهید، کارهایی را که دوست دارد به او بدهید و تقسیم کار کنید. دستور ندهید و ایراد نگیرید. او را به کمک کردن تشویق کنید نه این که با رفتارتان او را از کمک کردن در خانه زده کنید.

مردها بخوانند

اگر می‌خواهید همیشه برای همسر خود عزیز بمانید این نکات را فراموش نکنید:

زن‌ها سرشار از احساساتند و اگر مردی بتواند قلب همسرش را همیشه راضی نگه دارد می‌تواند همیشه برای او عزیز بماند و راضی شدن قلب با اهمیت دادن به احساسات زن اتفاق می‌افتد. استفاده از کلام محبت‌آمیز و هر چیزی که نشان دهد شما به او علاقه‌مندید، محبت واقعی و پرهیز از افراط و تفریط، می‌تواند نتیجه خوبی به همراه داشته باشد.

از او به خاطر کارهایی که می‌کند قدردانی کنید، چون حتی اگر همسرتان فقط خانه‌دار باشد، کار مهم و سختی انجام می‌دهد آن هم بدون تعطیلی و وقفه. تنها با قدردانی شماست که خستگی از تنش در می‌آید.

از نظر مالی به او اهمیت بدهید و همیشه مبلغی را برای خود او در نظر بگیرید. حتی اگر خودش درآمد دارد، وظیفه شما حکم می‌کند او را تامین کنید.

یادتان باشد که خرج خانه برای خانه است نه همسرتان، پس او را هم مهم بدانید و از نظر مالی به او اهمیت بدهید.

گاهی به او نیز مرخصی دهید و کارهای خانه را خودتان انجام دهید. این کار دو حسن دارد؛ اول این‌ که همسرتان استراحت می‌کند و دوم این‌ که شما می‌فهمید همسرتان روزانه چه کارهایی در خانه انجام می‌دهد و قدر یکدیگر را بیشتر می‌دانید.

هرگز داد نکشید و تحقیر نکنید. مهربانی و نرم سخن گفتن آنچنان در دل زنان نفوذ می‌کند که تاثیرش هزاران برابر فریاد کشیدن است و برعکس، داد و فریاد و تحقیرکردن، آنچنان شما را از چشم همسرتان می‌اندازد که اگر بدانید دیگر داد نمی‌کشید.

اگر همسرتان همه این نکات را رعایت کند، در چشم شما عزیزتر نخواهد شد؟ پس مطمئن باشید او هم مثل شما فکر می‌کند و دوست دارد شما نیز این موارد را رعایت کنید. زندگی باعزت و احترام همیشه پایدار و مقاوم خواهد ماند.

منبع: چهار دیواری؛ با تلخیص؛ تنظیم برای تبیان: داودی

محبت بیشتر به دختر

در سیره علامه طباطبایی(ره) آمده است که ایشان به دخترانشان بیشتر احترام می‌گذاشتند و می‌فرمودند: «به اینها باید محبت بیشتری شود، تا در زندگی آینده با نشاط باشند و بتوانند همسری خوب و مادری شایسته باشند».

همسرش عقیده داشت که دختر باید در خانه کار کند اما علامه(ره) می‌فرمودند: «به آنها فشار نیاور، آنها اکنون باید آرامش داشته باشند و هنوز موقع کار کردنشان فرا نرسیده است».

دختر علامه(ره) نقل می‌کند: بعضی مواقع غذایی درست می‌کردیم که کمی خراب می‌شد، پدرم اصلا به روی خودش هم نمی‌آورد و خیلی هم تعریف می‌کرد. به مادرم می‌فرمود: اینها امانت خدا هستند، هر چه آدم به این‌ها احترام بگذارد، خدا و پیامبر خوشحال می‌شوند».

ایشان ادامه می‌دهد: تربیت ما فقط در دوران کودکی شکل نگرفت من پس از ازدواج نیز همیشه از راهنمایی پدرم بهره‌مند می‌شدم».

(منبع: غلامرضا گلی زواره؛ جرعه‌های جانبخش ص۳۹۳)

پا به پای همسر در خانه‌داری

خاطره همسر سردار شهید محمدرضا دستواره:

وقتی به خانه می‌رسید، گویی جنگ را می‌گذاشت پشت در و می‌آمد داخل خانه. دیگر یک رزمنده نبود. یک همسر خوب بود برای من و یک پدر خوب برای مهدی. با هم خیلی مهربان بودیم و علاقه‌ای قلبی به هم داشتیم. اغلب اوقات که می‌رسید خانه، خسته بود و درب و داغون! چرا که مستقیم از کوران عملیات و به خاک و خون غلتیدن بهترین یاران خود باز می‌گشت. با این حال سعی می‌کرد به بهترین شکل وظیفه سرپرستی‌اش را نسبت به خانه انجام دهد.

به محض ورود می‌پرسید: کم و کسری چی دارید؟ مریض که نیستید؟ چیزی نمی‌خواهید؟

بعد آستین را بالا می‌زد و پا به پای من در آشپزخانه کار می‌کرد. غذا می‌پخت. ظرف می‌شست. حتی لباسهایش را نمی‌گذاشت من بشویم. می‌گفت: لباسهای کثیف من خیلی سنگین است؛ تو نمی‌توانی چنگ بزنی. بعضی وقتها فرصت شستن نداشت. زود بر می‌گشت. با این حال موقع رفتن، مرا مدیون می‌کرد که دست به لباسها نزنم. در کمترین فرصتی که به دست می‌آورد، ما را می‌برد گردش.

(منبع: کتاب همسرداری سرداران شهید)

تقسیم کار با همسر

یـکـى از عـوامـل سعادت و شادابى خانواده، تقسیم کار، و تعیین حدود و وظائف زن و شوهر است.

حـضـرت عـلى(عـلیه السّلام) با حضرت زهرا(سلام الله علیها) در فکر تقسیم کار بود که رسول خدا(صلى الله علیه و آله و سلم) چنین رهنمود داد: «کـارهـاى داخـل مـنـزل، بـا فـاطـمـه(عـلیـها السـّلام) و کـارهـاى بـیـرون منزل، بر عهده على(علیه السلام) باشد».

حضرت فاطمه(علیها السّلام) با شنیدن این سخن پیامبر خدا(صلى الله علیه و آله و سلم)، خوشحال شد و فرمود: «جـز خـدا، کـسـى نـمـى‌دانـد کـه از ایـن تـقـسـیـم کـار، تـا چـه انـدازه خوشحال شدم».

امام صادق(علیه السلام) در این باره فرموده است: امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) برای منزل هیزم می‏‌آورد، آب تهیه می‏‌کرد، منزل را جارو می‏‌کرد، در پاک کردن عدس کمک می‏‌کرد. فاطمه زهرا(علیهاالسلام) هم گندم و جو آرد می‏‌کرد، خمیر درست می‌‏نمود و نان می‌‏پخت.

(منبع: علامه مجلسی؛ بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۸۱، ح۱ و همان ص ۱۵۱، ح ۷)

جایگاه نقش همسرداری و خانه‌داری از دیدگاه حضرت علی(علیه السلام)

امام علی(علیه السلام)، مهمترین ویژگی زن را که همردیف ویژگی مردان می‌باشد، مسئله جهاد می‌دانند. در فرهنگ اسلام، جهاد اوج حضور و قابلیت یابی شخصیت یک فرد مسلمان است. اما بنا به مفاد این فرمایش امام(علیه السلام) جهاد تنها ویژه مردان نیست، زن هم برای خودش جهاد دارد و می‌تواند نقشی ایفا کند که همسطح جهاد مردان باشد، البته زمینه بروز این نقش در درون خانواده است.

حضرت می‌فرماید: «جهاد المرئه حسن التبعل» «جهاد زن برخورد متناسب با همسر است». این پیام مربوط به نحوه برخورد زن با شوهر می‌باشد، اما ارتباط زن فقط محدود به همسرش نیست، بلکه در درون خانواده با فرزندان و نزدیکان و فامیل نیز رابطه دارد. ولی ارزش و جایگاه مدارا و برخورد کریمانه زن با همسر، مانند آن است که در صحنه جهاد حضور یابد.

معمولاً سایر نقش‌های زن مربوط به امور عادی زندگی است. البته شاید با ملاحظه ظاهر این کلام، چنین به ذهن متبادر شود که این نحو اطاعت، موجب گم شدن شخصیت زن می‌شود و روح انفعالی و تسلیم را در وی می‌پروراند، اما معنای خوب شوهرداری کردن و مصادیق خوشرفتاری در کلمات و وصیت حضرت زهرا(سلام الله علیها) به حضرت علی(علیه السلام) بیان شده است، وصیتی که در واقع توضیح «حسن التبعل» می‌باشد. حضرت زهرا(سلام الله علیها) خطاب به همسرشان می‌فرمایند:

«یابن عمّ ما عهدتنی کاذبه و لا خائنه و لا خالفتک منذ عاشرتنی» «ای پسر عمو! در این مدتی که در کنار هم زندگی کردیم، آیا تو از من دروغ یا خیانت و یا مخالفت دیده ای؟! نه! در طول زندگی مشترکمان، جایی سراغ نداری که به شما دروغ گفته باشم، یا در موردی خائنانه رفتار کرده باشم و یا با درخواست و گفتارت مخالفت نموده باشم».

این کلمات نشان می‌دهد که محورهای اصلی حسن تبعل یک زن در سه محور ذیل متمرکز است:

در رفتار و گفتار با شوهرش صادق باشد و دروغ نگوید. در برخوردهای خود در مورد مال، عفت و ناموس خیانت نکرده و وفادار بماند و صداقت و وفاداری خود را در اموال و عفت نشان دهد. با مخالفت و ناسازگاری زندگی را برای خود و شوهرش تلخ نکند.

جالب اینجاست که به دنبال برشمردن این محورهای سه گانه حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: «معاذ الله»! به خدا پناه می‌برم. همسرم تو بالاتر از این سخنان هستی، تو به وظایف الهی داناتر، نیکوکارتر و متقی‌تر و کریم‌تر هستی و ترس تو از خدا شدیدتر از آن است که درگیر این گونه بحرانهای شخصیتی شوی.

اگر هر دو طرف این روایت با هم مقایسه شوند، در می‌یابید که: کسی می‌تواند دروغ نگوید، خیانت و مخالفت نکند که دانش به خدا دارد، دانش به خدا، همان معرفت به احکام و دین الهی است، در مرحله بالاتر نسبت به خدا و دین خدا شناخت دارد. چنین شخصیتی از نظر تقوا و کنترل رفتار از عدالت خدا و از برخورد عادلانه او، خوف دارد.

وقتی از حضرت علی(علیه السلام) نیز پرسیده شد که تجربه شما در زندگی نه ساله با حضرت زهرا(سلام الله علیها) چگونه است؟ فرمودند: «و الله لا اغضبتنی اذلتنی و لا عصت لی امراً» هیچ گاه مرا خشمگین نکردند و عصیان امر مرا ننمودند. حضرت زهرا(سلام الله علیها) چنان معرفتی نسبت به شخصیت حضرت علی(علیه السلام) داشتند که جانشان را فدای تثبیت ولایت ایشان کردند.

اما گاه مغلطه می‌شود که ایشان جانشان را فدای همسرشان کردند. البته ممکن است دو همسر چنان به همدیگر پیوند بخورند که مجنون‌وار و لیلی گونه همه چیز را به پای هم بریزند، اما در یک نگاه عادی اینها پاسخ دارد، درست است که «لاعصت لی امراً ولا اغضبتنی …» «هیچوقت نافرمانی مرا نکردی». خود حضرت فاطمه(سلام الله علیها) هم می‌فرماید:

«ما عهدتنی کاذبه. . .» واقعیت آن است که اگر بخواهیم تصویر درستی از کلمات ائمه اطهار(علیهم السلام) داشته باشیم، نباید بر حسب خواسته ها و سود و زیان خود قضاوت کنیم. اگر نکاتی در مورد شخصیت زن مطرح است، در مورد مرد هم نکاتی گفته شده است. در اسلام هر تکلیف و حکمی، اولین مخاطبش حضرت علی(علیه السلام) و حضرت فاطمه(سلام الله علیها) هستند.

گاه وظایفی که بر دوش آنها گذاشته شده، سنگین‌تر از وظایف سایرین است. نبی اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) نیز همین گونه بودند زمانی که «من اللیل فتهجد نافله لک» نازل شد، اولین مکلف این امر الهی پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) بودند، زیرا اینها الگو و مدل هستند. از این روی حضرت علی(علیه السلام) در توصیف عصمت به عنوان ویژگی‌های خاص خود می‌فرماید:

« انکم لا تقدرون علی ذلک ولکن اعینونی بورع» «شما نمی توانید چون من باشید لکن مرا با ورع و پرهیزکاری کمک دهید.»

برخی می‌گویند که آنها امام هستند و معرفت ویژه دارند و برخی نیز بیان می‌کنند که در کلام امام علی(علیه السلام) تصویر ارائه شده از زن، ویژه یک چهره ایده آل است و شاید نتوان در واقعیت زندگی به آن دست یافت. ولی باید توجه داشته باشیم که آنها حجت خدا هستند، الگو و سندی هستند که فردای قیامت شهادت می‌دهند.

متأسفانه در بحثهای مربوط به شخصیت زن گفته می‌شود، زن باید اینطور باشد، عصیان نکند، . . . ولی آن طرف سکه را نمی بینند. البته برخی از افراد در شناخت وظایف زن و شوهر طلبکارانه برخورد می‌کنند و در صدد هستند از لابلای احکام اسلام آنچه منافع آنها ایجاب می‌کند، اثبات شود.

از دیگر صفات زیبنده زن مسلمان، مدیریت داخلی خانواده و نظارت مسئولانه وی بر فضای داخلی خانواده می‌باشد. حضرت امیر المؤمنین علی(علیه السلام) به نقل از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرمایند: یکی از جلوه‌های «کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته» با نقش و وظیفه زن در درون خانه آغاز می‌شود. حضرت در این باره می‌فرماید:

«و المراه راعیه علی بیت زوجها و هی مسئوله» زن ناظر و مسئول فضای داخلی خانه و خانواده و همسرش است، لذا از مصادیق روشن و مبرهن نظارت عمومی، نظارتی است که در فضای خانواده بر عهده همسر(زن) گذارده شده است. با این نظارت، چالش‌های درون خانواده رنگ می‌بازد و زمینه یک زندگی سالم فراهم می‌شود.

منبع: مجله کتاب زنان؛ شماره ۱۱

وظایف مرد در برابر همسر و خانواده از نظر اسلام

اسلام همان گونه که در واگذارى هر مسئولیتى، بر صلاحیت فکرى و اخلاقى فرد مسئول تأکید دارد، در مسأله سپردن ریاست خانواده هم به مرد تأکیدات، تمهیدات و حتى تهدیداتى دارد، که او را بر صراط مستقیم و مرز عدالت قرار دهد.

بنابراین اگر مى‌فرماید: «الرجال قوامون على النساء»(نساء/آیه ۳۴)؛ «مردان سرپرست زنانند» و مردان را کارگزاران و قوام و کسانى که کمر همت بر امور خانواده بسته‌اند معرفى مى‌نماید، در کنارش با دعوتهاى لطیفى چون «کونوا قوامین بالقسط»(نساء/آیه ۱۳۵)؛ «اى کسانى که ایمان آورده اید! برپا کنندگان عدل و داد باشید» و یا «عاشروهن بالمعروف»(نساء/آیه ۱۹)؛ «و با آنها خوشرفتارى کنید» و یا «لا تضاروهن لتضیقوا علیهن»(طلاق/آیه ۶)؛ در حد توان خود، آنان را(تا سر آمد عده شان)، در همان جا که خود ساکنید سکونت دهید و به آنها آسیب و زیان نرسانید تا عرصه را بر آنان تنگ کنید و یا «وأتمروا بینکم بالمعروف»(طلاق/آیه ۶)، و(درباره ى فرزند)، به شایستگى میان خود به مشورت و توافق برسید و «قل امر ربى بالقسط»(اعراف/۲۹)؛ بگو: پروردگارم به انصاف فرمان داده است، آنان را به بسط عدالت و معاشرت احسن و بر حذر بودن از هر گونه اضرار و تعدى، فرا مى‌خواند، و بر سازش بر اساس معروف، و رفتار شایسته نسبت به بندگان خدا که به سبب همسرى و فرزندى در کفالت او هستند، تأکید و سفارش فراوان مى‌نماید. از آنجا که احکام، تابع مصالح و مفاسد است خداى حکیم بدون رعایت مصالح، امور خانواده را به مرد واگذار نمى‌کند، در تقسیم بندى وظایف پدر در کانون خانه و خانواده پیوسته در جایگاه نوعى قضاوت و شهادت است، بنابراین بیش از هر کس به رعایت عدالت و تقوى سزاوارتر مى‌باشد.

و از سویى چون ریشه‌هاى عدالت اجتماعى در خانواده شکل مى‌گیرد، والدین در ترسیم و تحکیم بناى عدالت بیشترین نقش را در نظام تربیتى دارند. و همچنین از مفاهیم بسیارى از آیات تأکید بر این دادگسترى ملموس است. به همین جهت مرد حق حاکمیت دارد ولى حق تحکم ندارد، و در حاکمیت نه تنها بایستى رعایت عدالت نماید بلکه باید رعایت اصل «عفو» را به سبب «و ان تعفوا اقرب للتقوى»(بقره/آیه ۲۳۷)؛ «و گذشت شما به تقوا نزدیک تر است و اصل «فضل»، را در روابط خانواده به واسطه «لا تنسوا الفضل بینکم»(بقره/آیه ۲۳۷) و بزرگوارى را در میان خودتان فراموش نکنید».

پیوسته مورد توجه و نظر داشته باشد، که این همان تأکید بر اخلاق و تلطیف در حقوق است. چه زیبا و لطیف قرآن مى‌فرماید که در نظام همسر دارى لازم است رعایت «هن لباس لکم و انتم لباس لهن»(بقره/آیه ۱۸۷)؛ «آنها براى شما لباسند و شما براى آنها لباسید»، بر اساس حفظ احترام متقابل و توجه به کرامت انسانى از سوى زوجین بشود. و هر دو در جهت حفظ و حمایت از هم بکوشند، در این محدوده ریاست، از قبیل رابطه ى رئیس و مرئوس نیست بلکه هر چه هست گستره چتر مودت و رحمت و حفاظت و هدایت است، و همان گونه که لباس پوششى است بر عیوب و اسرار، زن و مرد هم نسبت به یکدیگر، شایسته است که اینگونه باشند. شأن دیگر لباس محافظت از سرما و گرما است، این دو هم در فراز و نشیبهاى زندگى و در گرمى و سردى حوادث روزگار باید حامى یکدیگر بوده و از خودنگرى و منافع شخصى بپرهیزند، و همچون لباس و پوششى گرانقدر و ارزشمند موجب زینت یکدیگر باشند.
در مورد وظایف واجب مرد خداوند در آیاتش اشاره می‌کند که: «و على المولود له رزقهن و کسوتهن بالمعروف»(بقره/آیه ۲۳۳)؛ «و خوراک و پوشاک آنها به طور شایسته بر عهده ى پدر فرزند است، بر کسى که فرزند از آن اوست تأمین خوراک و پوشاک مادر، به گونه‌اى معروف مطابق با عرف معقول واجب است.» و «و عاشروهن بالمعروف»(نساء/آیه ۱۹)، «با زنان معاشرت نیکو و معروف داشته باشید» و «و اسکنوهن من حیث سکنتم من وجدکم»(طلاق/آیه ۶)، بر حسب توانایى و غناى خود مسکن ایشان را فراهم آورید».

امیرالمؤمنین(علیه السلام) در نهج البلاغه در سفارش به فرزندشان می‌فرماید: «و لا تملک المراه من امرها ماجاوز نفسها فان المراه ریحانه و لیست بقهرمانه»؛ «کارى را که در توانمندى زن نیست، بر او تحمیل مگردان، زنان چون گل بهارى هستند، نه پهلوان سخت کوش و پرتوان».(نهج البلاغه، نامه ۳۱).
به همین جهت اسلام کارهاى دشوار را از دوش زنان برداشته و در مقابل کارهاى کلیدى ترى را چون تربیت و تعلیم، تأمین سکونت و امنیت خانواده را به او واگذار کرده است، تا در رسالت مربى گرى، مادرى و همسرى به خوبى نقش خود را ایفا نماید. از سوى دیگر حسن معاشرت با همسر را در سایه اصل مودت و رحمت بر زوجین واجب نموده، تا خانه و خانواده که محل نشو و نماى آدمى است، مهد صفا و آرامش باشد، به همین جهت تخلف از حسن معاشرت و رفتار غیر معروف براى زن و مرد، نشوز و عصیان محسوب مى‌گردد.
به هر حال وظایف مرد را نسبت به همسر و خانواده‌اش می‌توان به صورت زیر بیان نمود:

وظایف الزامى

۱- رعایت حسن معاشرت با زوجه، و حفظ روابط بر اساس معروف و به دور از هر بی‌عدالتى و ظلم
۲- تهیه مسکن همسر، با توجه به توانمندی‌هاى خود
۳- تأمین خوراک و پوشاک زوجه، بر اساس معروف
۴- پرهیز از ظلم به زن، و آزار او با بد زبانى و ضرب و شتم
۵- رعایت و حفظ حق بیتوته و مضاجعت درباره زن(مثلا اگر یک زن دارد از هر چهار شب یک شب را در کنار او بگذراند).
۶- رعایت فاصله ى بین دو آمیزش با همسر که بیش از چهار ماه نشود
۷- پرهیز از آمیزش با همسر با فکر زنى دیگر
۸- پرهیز از آمیزش در حضور کودک(که دو مورد اخیر اگر چه جزء وظایف متقابل محسوب نشده ولیکن مورد تأکید بسیار قرار گرفته).

وظایف غیر الزامى

۱- فراهم نمودن انواع خوردنى و میوه و پوشاک براى خانواده
۲- شانه خالى نکردن از زیر بار هزینه زندگى
۳- برخوردار نمودن همسر و فرزندان از رفاه لازم، و وسعت بخشیدن در زندگى آنان در صورت توسعه ى مالى
۴- نیکى به همسر و خشنود ساختن او حتى با تدارک تحفه و هدیه‌اى
۵- آراستن مرد و لباس خوب پوشیدن براى همسر
۶- خوشبو نمودن خود براى همسر
۷- بیتوته در منزل همسر به هنگام حضور در وطن(خارج از خانه شب را به سر نبرد)
۸- آمیزش با همسر هنگام تمایل زوجه
۹- خوددارى نکردن از بچه دار شدن زن، مگر زنى که داراى سوء اخلاق و یا کسى که به فرزندش شیر نمى‌دهد.
۱۰- بخشیدن همسر در صورت ارتکاب خطا و صبر و مدارا بر بدخلقى او
۱۱- خوددارى از طلاق زن بدون دلیل
۱۲- عدم واگذارى کار، خارج از توان زن(حتى نسبت به امور منزل)
۱۳- آماده کردن زن قبل از آمیزش و خوددارى از برخورد خشن و غیر انسانى
۱۴- رعایت نیکى در گفتار و یاور و همراه خوب بودن براى همسر
۱۵- ابراز عشق و محبت نسبت به همسر

ترسیم وظایف مردان در روایات

به طور کلى روایاتى را که در آن به وظایف مرد صریحا و یا اشارتا آمده است، مى‌توان در سه دسته آنها را تقسیم نمود:
دسته اول روایاتى است که مربوط به حسن معاشرت و چگونگى رفتار با همسر است، که نوع رفتار در برخورد متقابل همسر و نیز تمکین او نسبت به وظایف محوله‌اش بسیار مؤثر و کارآ مى‌باشد. از جمله:
۱- امام رضا(علیه السلام) در روایتى به نقل از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: خداوند تبارک و تعالى بر جنس مؤنث و افراد آن رقیق تر و مهربانتر است تا نسبت به جنس مذکر، سپس فرمود: هیچ مردى زن محرم خود را خشنود نکند، مگر این که خداوند در قیامت او را خشنود سازد.
۲- رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: بهترین شما، بهترین براى همسر و فرزندان خویش است و من بهترین شما براى زن و فرزندان خود هستم.
۳- امیرالمؤمنین(علیه السلام) در وصیت خود به حنفیه مى‌نویسد، با بانوى خود خوش صحبت باش، و براى او همراه خوبى باش، چه در گفتار و چه در کردار، تا عیش تو خالص گردد.
۴- امام صادق(علیه السلام) فرمود: خداوند رحمت کند بنده‌اى را که امور بین خود و بانویش را به نیکى بگذراند.
۵- امام صادق(علیه السلام) به نقل از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: جبرئیل در مورد زنان آنقدر به من وصیت کرد تا این که گمان کردم سزاوار نیست شوهر بانوى خود را طلاق دهد، مگر به واسطه عمل فحشاء و کار زشت آشکارى.
۶- رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر بانویى که شوهرش را آزار دهد، خداوند نماز و اعمال نیکش را پذیرا نیست تا این که شوهر را یارى و خشنود سازد…. و اول شخصى است که وارد آتش مى‌شود. سپس فرمود: مرد هم همان قدر بیچارگى و عذاب دارد، اگر بانویش را آزار دهد و به او ظلم کند، و هر مردى که بر بدخلقى بانوى خویش صبر کند، خداوند براى هر مرتبه‌اى از صبر و تحمل او پاداشى براى او قرار مى‌دهد مانند پاداشى که براى سختى‌هاى ایوب به او داد.
۷- از امام صادق(علیه السلام) است که فرمود امیر مؤمنان(علیه السلام) در رساله‌اى به فرزندشان امام حسن(علیه السلام) فرمودند: مسؤولیتى بیش از توان بانو باو واگذار مکن، زیرا قرار نگرفتن او در تنگنا و سختى از براى حال او سودمندتر، و از جهت آسودگى او مفیدتر، و از نظر دوام زیبایى و طراوت او بهتر است.
۸- اسحاق بن عمار به امام صادق(علیه السلام) عرض مى‌کند حق بانو بر شوهر چیست، که اگر شوهر آن را انجام دهد نیکوکار شمرده مى‌شود؟ امام(علیه السلام)،(پس از اشاره به حقوق مالى او) فرمودند: «ان جهلت غفر لها» اگر بانو از روى ندانستن و عدم توجه و خطا، کارى از او سر زد که مطلوب او نبود، شوهر او را مورد بخشش قرار دهد. سپس امام(علیه السلام) به سیره پدرشان امام باقر(علیه السلام) در این زمینه اشاره مى‌فرمایند: که از براى ایشان بانویى بود که پدرم را مورد اذیت قرار مى‌داد و ایشان(کریمانه)، عفو مى‌نمودند.
۹- رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: بانوان را مورد اکرام قرار نمى‌دهند مگر مردانى بلند طبع و کریم، و ایشان را مورد اهانت قرار نمى‌دهند مگر مردانى که از طبعى حقیر برخوردار باشند.
۱۰- امام صادق(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: وقتى مرد به همسر خود مى‌گوید «من تو را دوست دارم»، این سخن هرگز از قلب او بیرون نمى‌رود.
۱۱- محمد بن ادریس در آخر کتاب سرائر روایتى را نقل مى‌کند که به امام صادق(صلی الله علیه و آله و سلم) ختم مى‌شود که حضرتش فرمود: هر کس که نسبت به ما(اهل بیت)، عشق مى‌ورزد نسبت به همسران خویش زیاد محبت مى‌ورزد.(اشاره به این که از سیره ایشان این نحوه همسردارى است).
۱۲- از ابن عباس است که مى‌گوید از امام صادق(صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که مى‌فرمود: بنده(خدا)، زمانى که نسبت به همسران خویش فزونى در محبت داشته باشد،(بدین سبب)، فضیلتى را در ایمان خود زیاد نموده است.

از مجموعه روایات سیره عملى و نظرى رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه اطهار در این بخش، که خود معرف اصل «و عاشروهن بالمعروف» و مبین گستره محبت و مودت در خانه و خانواده است، نکاتى ارزشمند حاصل مى‌گردد، از آن جمله این که:
الف: جامعیت احکام اسلامى و توجه خاصى که اسلام نسبت به بانوان و جایگاه آنان دارد.
ب: احترام گذارى به همسر و توجه به کرامت، و رعایت شرایط و توازن بین توان و تکلیف.
ج: حسن معاشرت و رفتار شایسته مرد و رفق و مداراى او به عنوان قوام و رکن اساسى خانواده، عامل عمده در تدارک امنیت و آرامش خانواده است.
د: حاکمیت مرد بایستى بر اساس رعایت اصل «مودت و رحمت» و به دور از هر گونه زور مدارى و حکم باشد.
ه: حسن سلوک و رفتار شایسته مرد اساسى ترین عامل در ایجاد انقیاد و تمکین و تأثیرپذیرى همسر است و آنگاه که سایه الفت قرین با حسن نیت از سوى مرد بر فضاى زندگى سایه افکند، تمامى اعضاى خانواده از او متأثر و منفعل مى‌شوند.
و: اگر مرد تمامى وظایف خویش را از خوراک و پوشاک و مسکن و … انجام دهد، اما اعتدال در رفتار نداشته باشد، و الگوى مناسب و پسندیده‌اى در عمل نباشد ضمانتى براى رشد و امنیت و ثبات در خانواده نیست. به همین جهت در دستورات اسلامى حسن معاشرت و رفتار شایسته اصلى‌ترین وظیفه زن و مرد است.

دسته دوم روایات
در این بخش از روایات وظایف مرد نسبت به تأمین امور مالى و نیازهاى ظاهرى زندگى همسر مورد توجه قرار گرفته است، و شئون و ابعاد مختلف این مسئله مطرح گردیده است از جمله:
۱- على(علیه السلام) و فاطمه(سلام الله علیها)، رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) را براى خدمت، قاضى قرار دادند، پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) حکم فرمودند که خدمت در درون منزل را فاطمه(سلام الله علیها) و در بیرون منزل را على(علیه السلام) انجام دهند.
۲- اسحاق بن عمار از امام صادق(علیه السلام) درباره حق زن بر شوهر سؤال مى‌کند، حضرت فرمودند: این که از نظر غذا و خوراکى او را تأمین نماید، و سیر سازد، و از جهت پوشاک و لباس او را تأمین، و اگر خطائى نمود، او را ببخشد. در این روایت امام صادق(علیه السلام) غیر از توصیه به خوراک و پوشاک مى‌فرمایند این که چهره‌اش را بر روى خانم در هم نکشد و صورتى قبیح در مقابل همسر به خود نگیرد، و سپس به مقدار متعارف خوراکى ها از روغن و گوشت و مایحتاج زن از قبیل رنگ مو و لباس تابستانى و زمستانى(هر یک دو دست) و تأکید بر خالى نبودن خانه از روغن سر و سرکه و زیتون و تدارک قوت همسر اشاره مى‌نمایند و در خاتمه مى‌فرماید، نشود میوه‌اى عمومى باشد مگر این که عیال خود را از آن میوه اطعام کند.» ملاحظه مى‌شود که در این کلام گستره نفقه را در ابعاد مختلف که در برگیرنده همه نیازهاى عرفى زن است اشاره مى‌فرمایند.
۳-امام موسى کاظم(علیه السلام) فرمود: سزاوار است مرد بر عیال خود توسعه مالى ایجاد کند تا زن آرزوى مرگ او را نکند. و فرمودند وقتى براى مرد وسعت در نعمت ایجاد مى‌شود، سزاوار است او هم نسبت به خانواده که نیاز به او دارند وسعت ایجاد نماید.
۴- امام هفتم فرمودند: خانواده مرد(چون تأمین امور زندگیشان با اوست مثل) اسیران او هستند، هر که خداوند به او نعمتى عنایت کرد، باید براى افرادى که تحت کفالت او هستند توسعه ایجاد کند و اگر چنین نکند یقینا آن نعمت از بین مى‌رود.
۵- پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هر که وارد بازار شود و تحفه‌اى خریدارى کند و آن را براى خانواده خویش حمل کند(از جهت آثار عمل) مانند کسى است که مالى را به جانب گروهى که نیازمند آن هستند حمل مى‌کند.
۶- پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: بدترین مردان کسى است که تهمت مى‌زند، بخیل است و بد زبان و به تنهایى مى‌خورد … و عیالش را به دیگران وا مى‌گذارد.
۷- از امام صادق(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: مورد لعن و نفرین است(دو بار تکرار فرمودند)، کسى که کارش را به دوش دیگران اندازد، و ملعون است ملعون کسى که عائله و حق آنان را ضایع و تباه نماید.

در این دسته از روایات اداره امور اقتصادى زندگى در تمامى ابعاد و با توجه به نیازمندى اعضا بر عهده مرد نهاده شده، و تدارک امور همسر در این زمینه با شوهر است.
دسته سوم از روایات
قبل از پرداختن به روایات در این بخش لازم است دو نکته اساسى مورد توجه قرار گیرد:
الف: در تفکر اسلامى ازدواج فقط براى ارضاى تمایلات جنسى صرف نیست، بلکه عامل انتقال ارزشها از سلف به خلف و از گذشتگان به آیندگان است، اینجا است که سلامت نفس و حفظ کرامت انسان و قوام و تداوم صفات برازنده نیازمند به یک سلسله بایدها و نبایدها و دستورات و قوانین است.
ب: نکاح و پیوند ازدواج یک نیاز ظاهرى محض نمى‌باشد، بلکه منشأ توسعه اصل «مودت و رحمت» بر زندگى بشر است و تعبیر زیباى «و جعل بینکم موده و رحمه»، یک جعل اعتبارى نیست بلکه واقعیتى است که ریشه در عمق جان و سرشت و روان زن و مرد دارد، بخش اول آن که مودت است از عشقى پاک و بى آلایش سرچشمه مى‌گیرد، و بخش دوم آن که رحمت است برخاسته از حس ایثار و گذشت و فرانگرى و دیگراندیشى است، و به مفهوم مایه‌هاى زندگى را بر اساس عشقى راستین به دیگرى تقدیم داشتن، که هر دو از خصایص فطرى بشر است. بر این اساس همه روابط زندگى زناشویى متأثر از این اصل است حتى استمتاع و توالد و تناسل.

و بخش سوم از روایات مربوط به وظایف مرد و زن و نسبت به نحوه ارتباط آنها مى‌شود. از جمله:

۱- حسن بن جهم گفت: موسى بن جعفر را دیدم که خضاب کرده، سر و ریش خود را رنگ کرده است، با تعجب از ایشان پرسیدم، فدایتان شوم شما خضاب کرده اید؟ در جواب فرمودند: به خود رسیدن و آماده شدن براى همسر از چیزهایى است که موجب ازدیاد پاکدامنى بانوان مى‌شود، خیلى وقتها بانوان عفت را ترک مى‌کنند به دلیل این که شوهرانشان به خود نمى‌رسند. سپس فرمود: آیا خوشنود مى‌شوى بانویت را آن گونه ببینى که خود آن گونه هستى در صورتى که خود آرایى نکنى؟ گفتم خیر، فرمودند: این همان است. و سپس ادامه دادند: نظافت، خوشبویى، کوتاه کردن موهاى زاید و آمیزش فراوان از ویژگیهاى پیامبران است.
۲- پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: مروت خود را نابود مى‌کند مردى که شب را در غیر منزل خود به سر برد در شهرى که خانواده‌اش در آن شهر است.
۳- از روایات باب اول از ابواب قسم و نشوز و شقاق استفاده مى‌شود که مرد هر چهار شب یکبار لازم است با همسر خویش مضاجعت و هم بسترى داشته باشد.
۴- صفوان بن یحیى از امام صادق(علیه السلام) سؤال مى‌کند: مردى زن جوانى دارد که چند ماه و گاه یک سال به او نزدیک نمى‌شود، و قصد ضرر رسانیدن به او را ندارد مصیبت زده است آیا گناه مى‌کند؟ حضرت فرمود: اگر چهار ماه همسر را ترک کند بعد از آن گناه کرده است.
۵- امام صادق(علیه السلام) فرمود: همچون پرندگان با بانوان خویش آمیزش نکنید، حتما باید مکث و درنگ کنید.
۶- امام صادق(علیه السلام) مى‌فرماید: در صورتى که کودکى در خانه باشد، مرد نباید با بانو و کنیزش آمیزش کند، این از امورى است که زنا در پى خواهد داشت.
۷- در حدیث «اربع ماه» از امام على(علیه السلام) است که، هنگامى که مردى با همسرش مى‌آمیزد نباید تعجیل نماید، زیرا از براى جنس مؤنث هم نسبت به امر زناشویى نیازى است که باید مورد توجه مرد قرار گیرد.
۸- دسته ای از روایات است که مضمون آن این است که هرگز نباید با شهوت زن دیگرى با همسر خود آمیزش داشت.
۹- امام باقر(علیه السلام) از قول رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: سه چیز جفا محسوب مى‌شود و مورد سوم این که مرد بدون ملاعبه، مواقعه نماید.
۱۰- از امام صادق(علیه السلام) سؤال مى‌شود درباره «لا تضار والده بولدها ولا مولود له بولده» امام(علیه السلام) مى‌فرماید: گاه زنى بچه شیر مى‌دهد، و هنگامى که شوهر اراده آمیزش مى‌کند، ولى زن از نگرانى حامله شدن شوهر را رد مى‌کند، و گاه زن ابراز تمایل به مرد مى‌کند، و مرد خوف حامله شدن همسر را دارد، و ابا و خوددارى مى‌نماید خداوند متعال نهى فرموده از این که مرد به زن ضرر وارد نماید، یا زن به مرد ضرر وارد کند از ترس بچه دار شدن.
نتیجه ى تتبع در آیات و روایات مربوط به بیان وظایف زوج که تخلف از موارد الزامى آن نشوز محسوب مى‌شود آن است که بعضى از این متون درصدد بیان موارد وجوب و الزام عملى زوج نسبت به همسر و یا خانواده است، و بعضى دلالت بر تأکید و توصیه به رعایت اصول ارزشى در خانواده و براى تثبیت و تحکیم روابط زوجین و گرمى کانون خانواده است.

منبع: سایت دائره المعارف طهور

شیوه محبت به شوهر

زن نیز(همانند همسرش)، باید علاقه خود را به شوهرش ابراز کند. اولین راه ابراز محبت، با زبان و گفتار است. خانم محترم! چه مانع دارد گاه گاه به شوهرت بگویی: «عزیزم! واقعاً تو را دوست دارم». اگر در بیرون خانه است به او تلفن بزن و حالش را بپرس؛ اگر از موقع معمول دیرتر به خانه آمد، اظهار کن: «خیلی منتظرت بودم تا بیای، از دیرآمدنت دلتنگ شدم؛» اگر از سفر آمده به او بگو: «خوب شد آمدی دلم برایت تنگ شده بود.» در ادامه، چند راه دیگر ابراز علاقه زن به شوهرش را ذکر می‌کنیم:

۱- با شوهرتان سازگار باشید

برخورد بین دو انسان ـ‌زن و شوهر‌ـ که دارای دیدگاه‌های متفاوت هستند، باعث پیدایش بیشتر مشکلات زندگی می‌شود. این دیدگاه‌ها اگر به‌ طور اتفاقی با یکدیگر همسو باشند، موجب بروز مشکلات خیلی اندک و گذرا خواهد بود در غیر این صورت، این اتفاق دیدگاه‌ها باعث ایجاد برخورد می‌شود.
برای مثال، شما مایلید به دانشگاه بروید و به تحصیل ادامه دهید، اما شوهرتان می‌خواهد شما در خانه بنشینید و به خانه‌داری و رسیدگی به همسر و فرزندان بپردازید. یا در مورد دیگر، شوهر شما پس از کار روزانه، عصر هنگام به خانه می‌آید تا شبی آرام را در خانه بگذراند، اما شما که تمام روز را در خانه به سر برده‌اید مایلید برای گردش یا مهمانی از خانه خارج شوید. در اینجاست که یک برخورد بین زن و شوهر پدید می‌آید و هر یک با دلایلی که برای خودش قانع کننده است، خواسته خود را فریاد می‌زند.
تمام زوج‌ها، این مسائل را دارند. برای رفع اختلافاتی که میان زن و شوهر پیش می‌آید چه باید کرد؟
ناگزیر باید یکی از آن ‌دو، از خواسته خود بگذرد. به نظر بسیاری از روان‌شناسان و مشاوران خانواده، در این‌ گونه موارد لازم است زن کوتاه بیاید و از شوهر خود اطاعت کند. زن باید خود را با زندگی شوهرش سازگار کند. اسلام نیز این نظر را مورد تأیید قرار می‌دهد. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «یا معاشر النساء… و أطعن أزواجکنَ؛[۱] ای بانوان… از شوهرانتان اطاعت کنید.»
مرد و زن هر چند از لحاظ انسان بودن یکسان هستند، اما از حیث وظیفه و کارکرد با یکدیگر تفاوت دارند. خداوند بر اساس ویژگی‌های جسمی و روحی مرد و زن، مقرر داشت که مرد، رئیس خانواده و زنش معاون او باشد. هر سازمانی، یک رئیس دارد و واحد خانواده نیز از این قائده مستثنی نیست.
وقتی به شوهرتان این امکان را می‌دهید که رئیس خانواده باشد، کار درستی انجام می‌دهید که به صلاح خود شما خواهد بود. ممکن است بپرسید آیا این روش، یعنی اطاعت از شوهر و وفق دادن خود با او، یک زن را برده شوهرش نمی‌کند؟!
یک زن شایسته، یک برده نیست؛ او بزرگوارانه تصمیم می‌گیرد که خود را با زندگی شوهرش سازگار کند، هر چند گاهی اوقات ممکن است این کار بسیار سخت باشد. مرد نیز باید برای سپاس‌گزاری از همسرش، فداکاری او را جبران و خواسته‌هایش را برآورده ‌کند.
مرد هنگامی عاشق همسرش می‌شود که زن، تمام زندگی‌اش را وقف شوهرش کند و به او احترام بگذارد و دوستش بدارد و خود را آماده خدمت‌گزاری او کند. در این وضعیت است که زن به راستی در چشم شوهرش زیبا می‌شود و به صورت گوهری گران‌بها در می‌آید که شوهرش حاضر نیست او را با هیچ ثروتی عوض کند.

۲- به شوهرتان احترام بگذارید

هر انسانی به شخصیت خویش علاقه‌مند است و از خدشه‌دار شدن آن می‌رنجد. رعایت نکردن این امر مهم، باعث بریدن رشته محبت و ایجاد فاصله میان افراد می‌شود. حفظ حرمت و شخصیت دیگران در گرو احترامی است که در برخوردها از انسان نمایان می‌شود. رعایت این مسأله به‌ ویژه از سوی کسانی که با هم انس و الفتی دارند، باعث استحکام دوستی و گرمی روابط آنان خواهد شد.

زن و شوهر به دلیل ارتباط بسیار نزدیکی که با هم دارند، بیش از همه موظف به رعایت احترام متقابل و حراست از شأن و منزلت یکدیگر هستند.
در این راستا، احترام گذاشتن به مرد، یکی از مهم‌ترین راه‌های ابراز محبت به او از سوی همسرش است. وقتی زن، هنگام ورود شوهر به منزل، با لبی خندان و چهره‌ای گشاده به استقبال همسرش می‌رود، به او سلام می‌کند، به او خوش آمد می‌گوید، از او پذیرایی می‌کند، مؤدبانه کنار او می‌نشیند، به صحبت‌هایش گوش می‌دهد، مهم‌ترین کارها را در جلب محبت و رضایت شوهرش انجام داده است.
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «حق الرجل علی المراه إناره ‌السراج و إصلاح الطعام و أن تستقبله عند باب بیتها فترحب؛[۲] حق مرد بر زن آن است که چراغ خانه را روشن کند، غذا را آماده کند و هنگام ورود مرد به خانه، تا جلوی در، به استقبال او برود و به او خوش‌آمد بگوید.»

۳- به شوهرتان توجه کنید

مردها نیازمند آنند که از سوی همسرشان، مورد توجه قرار گیرند. می‌خواهند همسرشان آنان را در مقایسه با دیگران، به‌ خصوص فرزندان، در اولویت قرار دهند و آن‌ها را مهم‌ترین شخص زندگی خود بدانند. مردها می‌خواهند همسرشان به خواسته‌ها و نیازهای آنان توجه کنند؛ اگر خسته‌اند اسباب استراحت آنان را فراهم کنند، اگر گرسنه یا تشنه‌اند نیازشان را برطرف کنند و اگر بیمارند و نیاز به مراقبت دارند، از آنان مراقبت و پرستاری کنند.
یکی از مهم‌ترین کارهایی که زن می‌تواند برای شوهرش انجام دهد، این است که به او فرصت دهد با او درد دل کند و مسائلی را که قادر نیست با کسی در میان بگذارد، به او بگوید.

زن‌هایی که به این وظیفه عمل می‌کنند، باعث موازنه و تقویت احساس تعادل روحی در مرد و خوشبختی و کامیابی در ازدواج هستند. گوش دادن به درد دل و حرف‌های شوهر، بدون آن که اظهار نظر یا اندرزی به او داده شود، روشی است برای محبت کردن به مرد که موجبات محبوبیت زن را نیز فراهم می‌آورد.

۴- شوهرتان را همان‌گونه که هست بپذیرید

یک مرد نیاز دارد همان‌گونه که هست، پذیرفته شود؛ دقیقاً همان‌طوری که هست (با همه عادات خوب یا بدی که دارد). این نوع پذیرش کامل و همه جانبه، وی را متقاعد می‌کند که شما به راستی او را دوست دارید. همسر شما نیاز دارد که احساس کند از اهمیت برخوردار است، دوستش می‌دارند و وی را می‌پذیرند. اگر شما ویژگی‌های فردی او را نپذیرید پس چه کسی باید پذیرای آن‌ها شود؟
یک زن شایسته، به علائق خاص شوهرش توجه می‌کند؛ خواه این علاقه‌ها یک غذای خاص، روابط جنسی، یا کوهنوردی با دوستان باشد. یک زن کامل، به شوهرش امکان می‌دهد که از پذیرشی بی‌قید و شرط برخوردار شود. بنابراین:
الف. هیچ‌گاه غر نزنید. مرتب اشکال گرفتن از کارهای شوهر و غر زدن برای چیزهای بی‌اهمیت فقط او را از محیط خانه بیزار می‌کند. تأثیر غر زدن، درست برعکس پذیرش وضعیت شوهر است.
ب. هرگز او را با مرد دیگری مقایسه نکنید. مردهای دیگر را به رخ شوهرتان نکشید.

این کار به او احساس ناشایستگی می‌دهد و اعتماد به نفس را از او می‌گیرد. هر مردی دوست دارد بابت توانایی‌ها و محاسنش از سوی همسر مورد تحسین قرار گیرد. به او اجازه دهید همان مرد شایسته‌ای باشد که هست. بدانید اگر به هر کسی آزادی بدهید که خودش باشد، او بهترین فرد خواهد شد.

۵- شوهرتان را تحسین کنید

به عنوان یک زن، شما آرزو دارید که مورد عشق و علاقه همسرتان باشید. در مقابل، شوهر شما هم به عنوان یک مرد آرزو دارد که شما وی را تحسین کنید. این نخستین نیاز او در خانه است. شما همان شخصی هستید که شوهرتان نیاز داردکه احساس کند در نظر شما فرد خاصی است و جایگاه ویژه‌ای دارد.

او با شما ازدواج کرد زیرا فکر می‌کرد که شما بهترین همسر دنیا هستید. در مقابل، او به حمایت و تحسین شما نیاز دارد. او برای آن که همیشه با شور و نشاط باشد به تحسین‌تان نیاز دارد وگرنه به خانواده‌اش بی‌رغبت می‌شود.
از همین حالا تصمیم بگیرید که وجود شوهر خود را در منزل جدی بگیرید و با او مهربان باشید. هنگامی که صحبت می‌کند تحسینش کنید. به چیزی که می‌گوید توجه کنید. اجازه دهید که احساس کند شما خیلی به او اهمیت می‌دهید. به صفات تحسین برانگیز او توجه کنید. همه مردها صفات قابل‌تحسینی دارند.

از شوهرتان که عادت دارد با کلمات شیرین خود، دل شما را شاد کرده، به وجدتان آورد، تعریف و تمجید کنید. ممکن است شوهر شما اندام خود را دوست داشته باشد. او از شما می‌خواهد که جسمش را دوست بدارید و تحسین کنید. تنها راهی که برای این کار وجود دارد این است که به او بگویید اندام هیکلش را دوست دارید. همچنین می‌توانید از هوش و عقل و درایتش، از اخلاق خوبش، از وقت‌شناس بودنش و… تعریف و تمجید کنید.
منظور از این سخنان این نیست که شما برای اینکه در شوهرتان یک احساس غرور و شخصیت پدید آورید، به دروغ و نیرنگ متوسل شوید. همه افراد، تفاوت میان تحسین و تملّق را درک می‌کنند. بلکه منظور این است که شوهرتان نیاز عمیقی به تحسین واقعی دارد. درصدد یافتن تحسین‌های تازه برآیید. نقاط قوتی را که شوهرتان دارد و شاید خودش هم به دارا بودن آن صفات توجه ندارد، پیدا کنید و او را به خاطر داشتن آن‌ها تحسین کنید.

۶- خود را برای شوهرتان بیارایید

یکی از نیازهای اساسی شوهر شما این است که از نظر جسمانی برای او جذاب باشید. او عاشق اندام شماست. سر و وضع آراسته، همان چیزی است که شوهرتان از شما می‌خواهد. او می‌خواهد وقتی به خانه می‌آید همسرش با تمام لطافت‌های زنانگی منتظر او باشد.

اگر لباس شما بد و کهنه باشد و خسته به نظر برسید، او را از آمدن به خانه متأسف خواهید کرد.
بانوان گرامی، به خاطر بسپارید که مردها طرز تفکری متفاوت از زنان دارند.
یک مرد بیش از آن که به شخصیت زن توجه کند، ابتدا سر وضع ظاهری او را می‌بیند. بنابراین، سر و وضع شما هنگام عصر، پیش از ورود شوهرتان به خانه باید خیلی مرتب و منظم باشد. طبیعی است که وقتی هنگام ورود به خانه می‌بیند که از قیافه و ظاهر شما، زیبایی و شادمانی می‌بارد از بودن در خانه احساس سرزندگی و شادمانی می‌کند.
شوهر شما دوست دارد خود را برای او بیارایید و به خاطر اینکه با این کار می‌خواهید او را خوشحال کنید، شما را دوست خواهد داشت. هنگامی که نیاز او به داشتن یک زن جذاب و زیبا برآورده شد، او نیز سپاس‌گزار شما خواهد بود و خواسته‌های شما را با کمال میل برآورده خواهد کرد.
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در پاسخ زنی که از او درباره حقوق شوهر بر همسرش پرسید، فرمودند: «…و علیها أن تطیب بأطیب طیبها و تلبس أحسن ثیابها و تزین بأحسن زینتها و تعرض نفسها علیه غدوه و عشیه...؛[۳] وظیفه زن آن است که خود را با خوش بوترین عطرها معطر سازد بهترین لباس‌هایش را بپوشد، بهترین زیور آلاتش را در بر کند و هر صبح و شام خود را به شوهرش عرضه کند.»

۷- به تمایلات جنسی شوهرتان با رغبت پاسخ دهید

یکی از راه‌های ابراز محبت به مردان از سوی همسرشان این است که نیازهای جنسی آنان را برآورده سازند. تحقیقات نشان می‌دهد که مردان، لذت‌بخش‌ترین زمان خود را زمانی بیان کرده‌اند که با همسرشان آمیزش داشته‌اند. آمیزش به مردان این اطمینان را می‌دهد که با همسرشان رابطه‌ای نزدیک دارند و خانمشان او را دوست دارد.
البته مرد نیاز دارد که احساس کند دوستش دارند، نه آن که تحملش می‌کنند. بعضی از زنان عمل آمیزش را طوری انجام می‌دهند که گویی دین خود را می‌پردازند و یا انجام وظیفه می‌کنند. برای این که شوهرتان از لحاظ احساسی و عاطفی خودش را وقف شما کند لازم است نیاز جنسی او را برآورده کنید. او نیاز دارد بداند که از لحاظ جسمی به وی تمایل دارید. برای بیشتر مردان، روابط جنسی مهم‌ترین گواه آن است که شما دوستش دارید. این کار همچنین تأیید ارزش شخصی وی به‌شمار می‌آید. اگر شوهرتان در روابط جنسی احساس رضایت کند، حاضر است که به نیازهای عاطفی شما پاسخ گوید.
به دلیل اهمیت رابطه جنسی در زندگی زناشویی، در اسلام نیز بر پاسخ‌گویی زن به تمایلات مرد تأکید شده است، از جمله، پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «لا یحل لامرأه أن تنام حتی تعرض نفسها علی زوجها؛[۴] برای زن شایسته نیست بخوابد، مگر این که خود را به شوهرش عرضه کند.»
خانه را برای شوهر آماده کنیم
آیا هنگام صبح که شوهرتان به سر کار می‌رود قوای تحلیل رفته او در خانه تقویت و تجدید شده است؟ وقتی که خسته و کوفته از کار به خانه بر می‌گردد به چه محیطی وارد می‌شود؟
شما خانم‌ها‌ مسئول ایجاد و پرورش محیطی پر از صلح و صفا و با عشق و صمیمیت هستید. نفوذ و تصمیم شما در تشکیل یک خانه و خانواده خوشبخت و راحت بی‌نهایت مؤثر است. برای آن که شوهرتان در خانه خود خوشحال و راضی باشد، این سه عامل اصلی را همیشه به خاطر داشته باشید:

۱- با شوهرتان خوش اخلاق باشید
خوش اخلاق بودن شما، بهترین راه جذب شوهر به خانه و راضی نگه‌داشتن او در خانه است. اگر می‌خواهید به خودتان و شوهرتان خوش بگذرد، خوش اخلاق باشید. هنگام ورود او به منزل، به استقبال او بروید، به او سلام کنید، حالش را جویا شوید، با خوش‌رویی با او برخورد کنید، همیشه شاد و خندان باشید، اوقات‌تلخی و دعوا نکنید و خوش‌برخورد و شیرین‌زبان باشید. با اخلاق خوش می‌توانید خانه را به صورت بهشت در آورید و محیط منزل را با صفا و نورانی کنید.
امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «لا عیش أهنأ من حسن الخلق؛[۵] هیچ زندگانی‌ای گواراتر از خوش اخلاقی نیست.»

۲- اسباب استراحت شوهرتان را فراهم سازید
هر اندازه که مرد کارش را دوست داشته باشد و با علاقمندی و اشتیاق آن را انجام دهد باز در ساعات کار، اعصابش دچار خستگی می‌شود. اگر وقتی به خانه برگشت، این خستگی و ناراحتی اعصاب از بین برود او می‌تواند قوای جسمی و روحی خود را تجدید کند و روز بعد با اشتیاق و آمادگی به کار برگردد.
وظیفه فراهم ساختن اسباب استراحت شوهر، بر عهده شما خانم محترم است. بگذارید شوهرتان در خانه، راحت باشد و استراحت کند، با یکی دو استکان چای از او پذیرایی کنید. اجازه دهید برنامه دلخواهش را از تلویزیون تماشا کند و… . راحت بودن مرد در خانه و فراهم بودن زمینه استراحتش او را جذب خانه می‌کند و به همسرش پایبند می‌سازد.

۳- خانه را تمیز و مرتب نگه دارید
نظم و ترتیب و تمیزی منزل، مرد را شاد و خوشحال می‌کند؛ برعکس، کثیف و نامرتب بودن منزل، او را پریشان می‌سازد. خانه‌ای که به ندرت شام و ناهارش سر وقت حاضر است، ظروف صبحانه و ناهارش تا موقع شام، نَشُسته گوشه آشپزخانه ریخته است، زباله و کاغذ و گرد و خاک کف اتاق‌ها‌ پخش است، مرد را بیزار و متنفر می‌سازد.
البته منظور ما، بی‌نظمی و نامرتبی دائمی است. مسلماً هر شوهر منظم و مقیدی حاضر است روزهایی که زنش کار فوق‌العاده، رختشویی، خرید و غیره دارد غذای شب مانده را بخورد یا به‌هم‌ریختگی خانه را تحمل کند و خم به ابرو نیاورد. در چنین مواقعی حتی اگر این وضع دائمی و مکرر نباشد، شوهر از بذل کمک و یاری نیز کوتاهی نمی‌کند.

مجتبی حیدری

[۱] . بحار الانوار، ج ۲۲، ص ۱۴۵
[۲] . مستدرک‌الوسایل، ج ۱۴، ص ۲۵۴
[۳] . کافی، ج ۵، ص ۵۰۸
. وسایل‌الشیعه، ج ۲۰، ص ۱۷۶
[۵] کافی، ج ۸، ص ۲۴۴

آیین همسرداری در اسلام(۲)

حقوق شوهر بر زن

اسلام، همچنان که وظایف و مسئولیت‌هایی بر عهده مردان قرار داده، حقوقی نیز برای آنان در نظر گرفته است و به زنان تذکر داده که برای ادامه زندگی زناشویی و دست یافتن به ثمرات شیرین ازدواج این حقوق را رعایت کنند، و اینک مهمترین(حقوق قانونی و اخلاقی) شوهر را بر زن از نظر خواننده گان گرامی می‌گذرانیم:

۱-هرگاه شوهر بخواهد رابطه جنسی برقرار سازد، اگر همسر او عذر موجهی نداشته باشد، باید تمکین نماید. زیرا اصولا یکی از اهداف ازدواج و تشکیل خانواده، تامین نیازمندی جنسی و اشباع این غریزه است، و بی‌گمان روابط زناشویی، نقش موثری در دیگر روابط بین زن و شوهر ایفا می‌کند، و اگر این نیاز طبیعی مرد به طرز صحیحی در خانه اشباع نگردد، ناچار می‌شود یا در خارج از بستر زناشویی در آغوش فساد بیفتد، یا به محرومیت و ناکامی بسازد که غالبا با عواقب وخیمی چون سرخودگی و نگرانی روحی همراه است و ناگفته پیداست که هر کدام از این دو صورت، زیان‌های فردی و اجتماعی به بار می‌آورد و به ضرر خود زن نیز تمام خواهد شد.(۲۶)

۲-بدون رضایت شوهر، کسی را به خانه راه ندهد. فلسفه این حکم، روشن است زیرا اولا خانه، خانه اوست، ثانیا گاهی شوهر تشخیص می‌دهد که رفت و آمد بعضی اشخاص، در روحیه همسر او اثر نامطلوب می‌گذارد. اگر زن بدون رضایت شوهر، به افرادی اجازه دهد وارد خانه او شوند، سوء تفاهم‌هایی پیش می‌آید و منشا بروز اختلاف و از هم پاشیدن خانواده می‌گردد.

۳-در زندگی سعی کند که رضایت خاطر شوهر را جلب نمایید. یعنی معاشرت‌های خود را مطابق میل شوهر انجام دهد، بدون رضایت او به هر جایی نرود و هر کاری انجام ندهد و هرگز درصدد آن نباشد که خواسته‌های خود را بر شوهر تحمیل کرده، او را مطیع خود سازد زیرا همان طوری که عواطف زودرنج زن، نیازمند مهر و نوازش و احسان شوهر است، مرد نیز به جهت دارا بودن نیروی عقلانی و جسمانی بیشتر، غرور خاصی در خود احساس می‌کند و انتظار دارد همسرش او را به دیده احترام بنگرد و خواسته‌های او را بر خواسته‌های خویش مقدم دارد. در اینجا مناسب است عبارت یکی از بانوان به اصطلاح روشنفکر را که سنگ آزادی زن را به سینه می‌زند و در عین حال اصل مذکور را تایید می‌کند نقل نماییم، او می‌نویسد:

«و سایر شرایط زندگی و مقتضیات اخلاقی و خانوادگی نیز زن را موظف می‌کند که از مرد مطیع‌تر و بردبارتر بوده همواره احساسات و تمایلات خود را با اخلاق و افکار مرد موازنه دهد، یعنی توازن زندگی از طرف زن باید بیشتر رعایت شود و اگر زنانی یافت شوند که بخواهند بر شوهران حکومت کنند، گذشته از این که به نظر عادی ناپسند و زننده است، با این گونه زنان پا از دایره لطف زندگانی بیرون گذاشته و طبیعت آنها با خشونت مردانگی بیشتر سازگار است. زیرا لطف طبیعی زن، در آن است که در پرتو حمایت و توجه مرد بوده و مرد در مقابل قدرانی و حمایت که از زن می‌کند، انتظار دارد زن نسبت به او مطیع و باوفا باشد. متابعت و بردباری است که نظر محبت و عطوفت مرد را متوجه زن ساخته، سعی می‌کند که آسایش و رضایت او را فراهم سازد… پس از این تکلیف که در نظر اول دشوار به نظر می‌رسد، در حقیقت، تا اندزه‌ای به نفع زنان و با طبیعت آنان سازگار است»(۲۷)

۴-مال و آبروی شوهر را در غیاب او محفوظ داشته، در اموال او خیانت ننماید و بدون اجازه و رضایت او تصرف نکند.

۵-در مشکلات و سختی‌های زندگی، حتی المقدور با او سازش و مساعدت کند؛ زیرا زندگی، فراز و نشیب فراوانی دارد؛ گاهی انسان در آغوش ناز و نعمت است، گاهی گرفتار مشکلات، گاهی دارا  گاهی فقیر؛ گاهی احساس خوشبختی می‌کند و گاهی بر عکس… همان طوری که مرد موظف است در تمام این حالات، نسبت به همسرش وفادار باشد، زن نیز موظف است بر پیمان خود استوار بوده با گرم و سرد زندگی شوهر سازگار باشد.

(نمونه‌هایی از گفتار پیشوایان اسلام)

۱-امام باقر(علیه السلام) می‌فرمایند: زنی خدمت پیغمبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) شرفیاب شد و عرض نمود: یا رسول الله! حق مرد بر زن چیست؟ رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: (فرمانش را ببرد و نافرمانی او نکند، چیزی از مال او به عنوان صدقه بدون اجازه او به کسی ندهد؛ بدون رضایتش روزه مستحبی نگیرد؛ خواسته‌هایش را در مورد غریزه جنسی برآورد؛ بدون اجازه شوهر، از خانه بیرون نرود و اگر بدون رضایت او از خانه بیرون رود، فرشتگان آسمان و زمین، ملائکه غضب و ملائکه رحمت، او را لعنت می‌کنند تا به خانه برگردد.(۲۸)

۲-پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: (پس از نعمت اسلام، گرانمایه‌ترین نعمت برای یک مسلمان، داشتن همسر مسلمان است که هر گاه به او نگاه کند، مایه خوشنودی وی گردد، و امر او را اطاعت کند؛ و در غیاب وی مال و ناموسش را حفظ نماید.(۲۹)

۳-پیغمبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) برای نشان دادن اهمیت مقام شوهر می‌فرماید: (اگر شایسته بود انسانی برای دیگر انسان سجده کند؛ دستور می‌دادم بانوان برای شوهران خویش سجده نمایند).(۳۰)

۴-خوشرفتاری زن با شوهر و ادای حقوق او برای زن، ثواب و ارزش(جهاد) دارد امام هفتم(علیه السلام) می‌فرمایند: (جهاد المرأه حسن التبعل…) زیرا همان گونه که یک نفر مجاهــد، برای تربیت مردم و گسترش تعالیم اسلام (که هدف ازجهاد، اسلام است) پیکار و فداکاری می‌نماید، یک زن نیز با از خود گذشتگی و خوشرفتاری با شوهر، می‌تواند فرزندان خود را خوب تربیت کند و در چهار دیوار خانه همان هدف جهاد را تعقیب نماید!

زندگی بر اساس همکاری

در گذشته، سیستم‌های غلطی بر زندگی زناشویی حکمفرما بود. زن، بسان برده‌ای بیش نبود، و از این موجود لطیف و عاطفی، گذشته از بهره‌کشی‌های جنسی و شهوی، بیگاری گرفتن نیز رایج بوده. کارهای سنگین را به عهده آنهامی گذاشتند. درعوض، مردها به خوشگذرانی و تن‌پروری پرداخته، از دسترنج همسران خود استفاده می‌کردند؛ تا آنجا که در پاره‌ای از محیط‌ها، زنان به خاطر ناتوانی در کسب غنائم و غارت در جنگها، منفور بودند و دختران را زنده به گور می‌کردند، از آنجایی که قوانین اسلام بر اساس فطرت و عدالت واقعی است و به کانون خانواده به دید مقدسی می‌نگرد، به این وضع نابسامان خاتمه داده و بانوان را از کارهای اجباری معاف داشته است. به مرد حق نمی‌دهد تا همسرش را به کارهای خارج از وظیفه؛ وادارد. خواه در داخل خانه و یا خارج از آن؛ ولی همان طور که گفته شد، اسلام چون می‌خواست این کانون، کانون مهر و دوستی و صفا باشد و طرفین دلسوزانه برای آن فعالیت کنند، تا هر چه بیشتر بتوانند آن را گرم و روشن نگه دارند و فروغی از صفا و صممیت به آن ببخشند، روا نمی‌داند تمام بار مسئولیت زندگی بر دوش مرد باشد. از این رو، به بانوان نیز دستور می‌دهد تا با مردان در کار زندگی شریک گردند و کارها را عادلانه تقسیم کنند، بدین گونه که زن به کارهای داخل خانه بپردازد و مرد به کارهای خارج خانه! پیامبر اکرم اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم)خود، برنامه زندگی دخترش را بین او و همسرش علی بن ابیطالب(علیه السلام) این چنین تقسیم کرد: کارهای داخل منزل را به فاطمه(سلام الله علیها) و کارهای بیرون را به علی(علیه السلام) واگذاشت. و فاطمه از این تقسیم، فوق‌العاده خرسند بود.(۳۱) پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرمود: (هر زنی که به منظور تنظیم و اصلاح خانه، اثاثیه را جابجا کند، خداوند به او نظر لطف می‌کند و هر کس مورد لطف و توجه خدا قرار گیرد، معذب نخواهد شد.(۳۲) امام می‌فرماید: (یک زن شایسته، بهتر از هزاران زن ناشایسته است؛ زنی که اقلا هفت روز برای شوهرش خدمت کند، درهای جهمنم به رویش بسته می‌شود و درهای بهشت به روی او باز می‌گردد تا از هر دری که خواست، وارد بهشت گردد.(۳۳)

اسلام تا آنجا به این گونه مسائل به ظاهر کوچک ولی موثر توجه دارد که می‌فرماید: زنی که به شوهرش، ظرف آبی دهد، ثوابی به او داده می‌شود که معادل یک سال عبادتی است که شب‌هایش را به عبادت بگذراند و روزها را روزه‌دار باشد و برای هر بار که شوهرش را سیراب کند، خداوند شهری در بهشت برایش می‌سازد و شصت لغزش او را می‌آمرزد.(۳۴) پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)فرموده: (از جمله حقوق مرد بر زن، آنست که چراغ خانه را روشن کند، غذا را روی اسلوب صحیح آماده نماید، هنگام ورود شوهر تا در خانه به استقبال شوهر برود و خوش آمد گوید. برای نظافت و شتشوی سر و صورت او، آب و ظرف و حوله حاضر کند، و اگر عذر شرعی ندارد، آمادگی خویش را اعلام دارد.(۳۵)

پیشوایان دین، انگشت روی جزییات امور زندگی خانوادگی گذشته و با دقت و بینش خاصی، آنها را تذکر می‌دهد تا بانوان بدانند که به بهانه ی این که کارها و امور خانه برایشان اجباری نیست، شانه از زیر بار مسئولیت اخلاقی و فداکاری در زندگی زناشویی خالی نکنند و تمام مسئولیت‌ها را به گردن مرد نیندازند تا در نتیجه محیط خانه، از صفا و صمیمیت و رونق تهی گردد، برخی می‌پندارند که همکاری زن و مرد در جهان امروز، باید در کارهای اداری و سیاسی و اجتماعی باشد، و نه در امور خانه و خانه‌داری! و زنان در این امور، مسئولیت مستقیم ندارند ولی واقعیت جز این است. ما می‌بینیم حتی در برخی از کشورهای صنعتی و پیشرفته(چون ژاپن)، تا حدودی عملا همان طرح‌هایی پیاده شده است که اسلام قرنها پیش، آن را عملی ساخته است. در کتاب(با خاور دور، سرزمین شگفتی‌ها آشنا شوید) ص۳۷ تحت عنوان(زن در مقام بالا راه ندارد) می‌نویسد: هر چند زنان ژاپن، نفوذ بیشتری به خاطر حسن خلق، رفتار شایسته و نیکو، تواضع و فروتنی، تنظیم و آماده کردن خانه و سروسامان دادن به وضع خانه و زندگی است، که توانستند توجه و علاقه مردها را هر چه بیشتر جلب کنند، ولی مطلقاً در امور سیاسی مداخله نمی‌کنند. در این گونه امورها وارد نشده و در مقامات بالاتر راه ندارند. با آن که گردش چرخ‌های اقتصادی و صنعتی کشور، همه جا به دست آنان سپرده شده، هیچ کس کلفت ندارد و تمام کارهای خانه، نظافت و خانه‌داری و بچه‌داری بر عهده زن است و این امر، هیچ ارتباطی با تمول و ثروت ندارد. عالی و دانی با این طرز زندگی خو گرفته‌اند و با اتکا به طرز تربیت واخلاق اولیه خود علی رغم انجام کارهای طاقت فرسای خانه(خم به ابرو نمی‌آورند) و به مردها احترام می‌گذارند و به آنها در زندگی داخلی کمک می‌کنند. دخترها وقتی که تحصیلات مقدماتی را تمام کردند، باید در مدرسه، در سه فن دیگر تخصص پیدا کنند: آشپزی، گل‌آرایی، خیاطی و غالبا با در دست داشتن این گونه گواهی‌نامه‌ها، به خانه شوهر می‌روند.

لجاجت و توقع زیاد

مطالعات جامعه‌شناسان ثابت کرده است که یکی از عوامل مهم افزایش طلاق و از هم گسیختگی پیوند خانواده، در گذشته و حال، پرتوقعی و لجاجت بانوان است. بسیاری از زنان، امکانات مالی شوهر را در نظر نگرفته، موقعیت خاص خود را و شوهر را فراموش می‌کنند و تنها روی چشم و هم‌چشمی، تنوع‌طلبی، برتری‌جویی، مدپرستی، هر لحظه خواسته‌ای تازه عنوان می‌کنند و در لباس و ماشین و خانه و دکور و مبلمان منزل و لوازم آرایش و سایر تجملات زندگی، توقعات زیادی از همسران دارند. بیچاره شوهر که هنوز نتوانسته است قسط وام‌ها را بپردازد و قدرت مادی کافی ندارد، ناچار است هر روزه زیر بار قسط وام‌های تازه‌ای برود، وگرنه محیط آرام و کانون گرم خانه، تبدیل به میدان جنگ داخلی شده و سرانجام به جدایی و طلاق می‌انجامد که موجب زیان‌های فراوان فردی و اجتماعی است. فاجعه و آتشی است که دودش به چشم هر دو می‌رود. به ویژه آثار بدی در روحیه کودکان و سپس در جامعه به جای می‌گذارد.

آیین اسلام برای پیشگیری از این گونه مفاسد و نیز برای آن که به کانون خانواده، گرمی و صفای بیشتری بدهد، دستورهای جالبی برای همکاری زن و مرد در خانه صادر می‌کند. اسلام به زن سفارش می‌کند که در هر حال و هر شرایط، یار و غمگسار مرد باشد و در فراز و نشیب و گرمی و سردی زندگی وی را یاری دهد و با توقعات بیجا و بهانه‌های زنانه روح مرد را نیازارد و زندگی را بروی تلخ و ناگوار نسازد. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: (زنی که با شوهر مدارا نکند و او را به کارهایی که خارج از قدرت اوست مجبور سازد؛ هیچ عبادتی و کار نیکی از او پذیرفته نمی‌شود و در روز قیامت به خشم و غضب خداوند گرفتار خواهد شد.) این نکته اخلاقی که پیامبر اسلام یاد آور شده است؛ چقدر در سرنوشت خانواده‌ها موثر است ولی بسا کانون‌های گرم و سرشار از محبت با داشتن فرزندان، در اثر به کار نبستن آن متلاشی شده است و آمار تکان‌دهنده طلاقها نشان دهنده آنست. زنی که به شوهر خود بگوید: هرگز خیر و نیکی از تو ندیدم، اعمال نیکش حبط می‌شود. (و از اعمال نیکش بهره نمی‌برد) در صورتی که شوهر نیز در انجام وظایف کوتاهی نکرده باشد. تاریخ زندگی حضرت زهرا(سلام الله علیها) می‌خوانیم: (هنگامی که فاطمه(سلام الله علیها) در بستر بیماری بود، همسر مهربان و وظیفه‌شناس او پیشنهاد می‌کند چه میل دارید تا فراهم کنم؟! فاطمه(سلام الله علیها) در پاسخ می‌گوید: هیچ! حضرت اصرار کرد. فاطمه(سلام الله علیها) گفت: «چون پدرم به من سفارش کرد که از شوهرت درخواست چیزی مکن. مبادا از عهده انجام آن برنیاید و شرمنده گردد، از این رو، چیزی نمی‌خواهم». حضرت او را سوگند داد آنچه که می‌خواهی اظهارکن. فاطمه(سلام الله علیها) ناچار شد که خواسته دل را بگوید و تقاضای انار کرد.(۳۶) این مطلب نشان می‌دهد که زن مسلمان و پیرو اهل بیت پیامبر(علیهم السلام) چه اندازه باید در زندگی زناشویی حال و امکانات شوهر را مراعات کند و در گرم و سرد روزگار، چگونه با همسر، سازگار باشد. اسلام به طور کلی، اذیت و آزار مردان بوسیله همسرانشان را گناه بزرگی می‌شمارد. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)فرمود: «هر زنی که شوهر خود را با گفتار خویش بیازارد، خداوند به هیچ وجه از کیفر و مجازاتش نمی‌گذرد. هیچ یک از حسناتش را نمی‌پذیرد، مگر آن که شوهر از او راضی شود، هر چند روزها روزه‌دار و شب‌ها به عبادت مشغول باشد و بردگانی در راه خدا آزاد کند و آنان را با مرکب‌های راهوار به جهاد بفرستد، باز اول کسی است که وارد جهنم می‌شود. و همین طور است مردی که به زن خویش ظلم کند.»(۳۷)

آرایش برای شوهر

زینت و آرایش زن، از عوامل عمده جلب توجه مرد و رغبت او نسبت به همسر است و بر محبت و علاقه مرد می‌افزاید، موجب می‌شود بیشتر به زن خود بیاندیشد و حسن تنوع‌طلبی و نوجویی او، اشباع شود و از چشم‌چرانی و نظر بازی مرد نسبت به زنان بیگانه که عامل مهم برای فرار از خانه و بروز طلاق است، جلوگیری می‌کند، ولی متاسفانه در اجتماعات امروز، آنچه که کمتر به چشم می‌خورد، آرایش برای شوهر است. برای رفتن به مهیمانی یا پارتی، سینما، خیابان، اداره و… چند ساعت وقت خود را صرف آرایش و مرتب کردن لباس و سر و وضع می‌کند، ولیکن کمتر به فکر آنست که ساعتی وقت خویش ر ا برای شوهرش صرف کند. چه ناراحتی‌ها و عقده‌هایی که از این رهگذر دامنگیر خانه و خانواده نمی‌شود؟ لابد درد دل و گله‌های بسیاری از شوهران را که بارها در جراید نوشته است خوانده‌اید که پس از باز گشت زنان از مهمانی‌ها و پاک کردن آرایش و تغییر وضع لباس و کلاه‌گیس و… به صورت زننده و نفرت‌انگیز در می‌آیند. با توجه به همین نکات اصولی و اساسی است که اسلام به بانوان توصیه می‌کند که خود را تنها برای شوهران خود آرایش و زینت کنند. زنی خدمت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) شرفیاب شد و از حقوقی که مرد بر زن دارد پرسید. حضرت ضمن بیان مفصل فرمودند: (ان تطیب با طیب طیبها و تلبس احسن ثیابها و تزین باحسن زینتها)(۳۸) زن، وظیفه‌مند است خود را برای شوهر به بهترین بوی خوشی که در دسترس دارد خوشبو کند، و بهترین لباسها را بپوشد و با بهترین آرایش، خود را بیاراید. امام باقر(علیه السلام) می‌فرمایند: (سزاوار نیست که زن، خود را بدون آرایش بگذارد، لااقل گردنبند ساده بیاویزد یا با حنا و هر چند مختصر هم باشد، خضاب کند.)(۳۹)

سزای زنی که برای غیر شوهر آرایش کند

امام ششم(علیه السلام) فرمودند: (زنی که جز برای شوهر، خود را خوشبو سازد، خداوند نمازش را قبول نمی‌کند تا آن که از آن شستشو نماید.)(۴۰) در پایان، از این نکته نباید غفلت کرد که همان طوری که مرد انتظار دارد همسرش نظیف و تمیز و مرتب باشد و برایش آرایش کند، مرد نیز وظیفه‌مند است خود را تمیز و مرتب نگه دارد و برای همسر، خود را آرایش و زینت دهد تا آن که مهربانی طرفینی باشد؛ زیرا دوستی یک طرفه، دوام ندارد و باید هر دو، به وظیفه خود عمل کنند. امام هشتم(علیه السلام) فرمودند: (آمادگی و آرایش مرد برای زن، از عوامل افزایش پاکدامنی زن است.)(۴۱)

حقوق زن به شوهر

وظائف و مسئولیت‌هایی که شوهر نسبت به زن دارد، دو نوع است: یک نوع آن، وظایف وحقوقی است که اخلاقاً مرد باید آنها را نسبت به همسر خود رعایت کند، مانند این که در کارهای داخلی خانه به او کمک کند، نسبت به او ترشرویی ننماید، در هر موضوع کوچکی به او خورده نگیرد، همان طور که انتظار دارد زن خود را برای او آرایش کند، خود نیز رعایت پاکیزگی و نظافت را نسبت به همسرش بنماید. در شیب و فراز زندگی، با او سازگار باشد، بی‌جهت او را نیازارد. قرآن مجید همه این نوع رفتار‌ها را تحت عنوان رفتار نیکو امر می‌کند: (و عاشروهن بالمعروف)(۴۲) یعنی: «با همسران خود، به طور شایسته و دور از هر گونه تعدی و اجحاف، معاشرت کنید.»
پیغمبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) درباره رفتاری که مردان بایستی نسبت به همسرانشان داشته باشند، این طور توصیه می‌کند: (خیرکم خیرکم لاهلم و انا خیرکم لاهلی)(۴۳) (یعنی بهترین فرد شما، کسی است که با خانواده‌اش، مهربانتر و خوشرفتارتر باشد و من نسبت به خانواده‌ام چنینم). پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) درباره احترام و تجلیل از مقام همسر می‌گوید: (ما اکرم النساء الا کریم و مااهانهن الا لییم) یعنی: «زنان را گرامی نمی‌دارد مگر افراد کریم و بزرگوار و به آنها اهانت نمی‌کند مگر مردم پست و فرومایه.» پیشوای اسلام کاملترین افراد مردان خود را آن کسی می‌داند که اخلاقش نیکوتر و لطفش و مهربانیش نسبت به خانواده‌اش بیشتر باشد. (اکمل المومنین ایمانا احسنهم خلقا و الطفهم باهله)(۴۴)

اسلام، نه تنها هر گونه تعدی و دیکتاتوری را در محیط خانواده تحریم می‌کند، بلکه ترشرویی و عصبانیت‌های بیجا را نسبت به همسر تقبیح کرده و از جمله حقوق زن را برای مرد، همین ترشرویی نکردن می‌شمارد: (و لایقبح لها وجها)(۴۵) پیغمبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) در آخرین سال زندگیش، هنگامی که اعمال حج را بپایان رسانید، ضمن خطابه مفصل و تاریخی که در منی ایراد کرد، درباره مدارا کردن با زنان این طور فرموده است: (شما دیگران را درباره زنان به نیکی سفارش کنید، زیرا آنها در خانه شما بسر می‌برند و تحت کفالت شما هستند و آنها امانت‌های خدا هستند که شما به عنوان همسری آنها را اتخاذ کرده‌اید)(۴۶) و نیز از آن حضرت درباره خوشرفتاری با خانواده چنین نقل شده است: (خیر رجال من امتی الذین لایتطاولون و علی اهلیهم و یحسنون علیهم).(۴۷) یعنی: بهترین مردان امت من، کسانی هستند که نسبت به خانواده خود سختگیری نمی‌کنند و به آنها نیکی و احسان می‌نمایند.

گذشت و اغماض

اختلاف سلیقه، سوء تشخیص، جهالت و نادانی، عواملی هستند که ممکن است به طور موقت «جو» زندگی خانوادگی را تیره کنند اما شوهر با جهان‌بینی و ژرف‌نگری مخصوصی که دارد، بایستی با توجه به این که بانوان موجوداتی عاطفی و احساسی هستند و نیاز به محبت شدید و مدارا دارند، نباید برای امور جزیی، رشته محبت را با آنها قطع کرده و دست به اقدامات حاد بزنند؛ بلکه باید گذشت و اغماض و در عین حال با ارشاد و راهنمایی برای همیشه روح لطیف و زود رنج آنان را تسخیر نمایند. در روایات اسلامی به قدری درباره مدارای بانوان و خوشرفتاری با آنان توصیه شده که هر شخص منصفی با خواندن این قسمت از بیانات پیشوایان اسلام، پی خواهد برد که اسلام تا چه اندازه بانوان را مورد لطف عمیم خود، آن هم در آن روزگاری که زنان ارزش انسانی نداشته‌اند قرار داده است، ما اینک به گوشه‌ای از بیانات پیشوایان اسلام را در این باره اشاره می‌کنیم.

فداکاری و همکاری

یکی از عوامل ناسازگاری و انحلال خانواده‌ها،خودخواهی مردان و نداشتن حس همدردی و فداکاری آنهاست. بهترین لباس و غذاها را برای خود می‌خواهند، استراحت و آسایش را برای خود، ولی رنج و زحمت را برای خانواده خود روا می‌دارند. همیشه در زندگی سعی می‌کنند هر چه بیشتر از مواهب زندگی شخصا بهره‌مند شوند، اما برای زن و بچه ی آنها هر چه پیش آید، خوش آید. بدیهی است چنین وضعی، روح لطیف و زودرنج زن را آزرده کرده و کمتر زنی است که تحمل چنین وضعی را داشته باشد. اسلام برای حفظ کیان خانواده و گرمی بخشیدن بیشتر به آن اعلام می‌دارد که: (ارضاکم عندالله اسبغکم علی عیاله)(۴۸) یعنی: «خداوند از مردی بیشتر راضی است که بیشتر وسائل راحتی خانواده خویش را فراهم نماید.» و نیز از پیامبر بزرگوار اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده است وظیفه مرد نسبت به زن اینست که او را در خوراک و پوشاک با خود مساوی قرار دهد.(۴۹) از امام هشتم(علیه السلام) نقل است که آن حضرت فرمود: (ینبغی للرجل ان یوسع علی عیاله لئلاتیمنوا موته)(۵۰) یعنی: «سزاوار است برای مرد که برای زن و بچه‌اش سخت نگیرد و گشایشی در زندگی آنها پدید آورد تا مرگ او را از خدا نخواهند.»

آیین مقدس اسلام به قدری فداکاری در راه فراهم کردن وسائل زندگی خانواده را ستوده که آن را برابر با آزاد کردن برده که پیش خدا ثواب فراوانی دارد قرار داده است. امام زین العابدین(علیه السلام) می‌فرماید: (اگر داخل بازار شوم و با پولی که دارم مقداری گوشت برای خانواده‌ام تهیه کنم نزد من محبوب‌تر از این است که بنده‌ای را در راه خدا آزاد کنم.)(۵۱) پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) هنگامی که می‌بیند که علی(علیه السلام) به حضرت فاطمه(سلام الله علیها) در بعضی از کارهای خانه کمک می‌کند، در مقام تشویق چنین فرمود: (هیچ مردی در امور مربوط به خانه به همسرش کمک نمی‌کند، مگر آن که در عوض هر نخ مویی که در بدنش وجود دارد، ثواب یک سال عبادت که روزهایش را روزه و شب‌هایش را نماز خوانده است، در پرونده عملش نوشته خواهد شد. کسی که از خدمت به خانوده‌اش روی بر نتابد، خداوند او را بدون حساب وارد بهشت می‌کند و به خانواده خود خدمت نمی‌نماید مگر کسی که از صدیقین یا شهداء بوده و یا کسی که خداوند خوبی دنیا و آخرت را برایش خواسته باشد».(۵۲)

مسئولیت‌ها و وظایف دیگر شوهر

نوع دوم از وظایف و مسئولیت‌هایی که مرد به عهده دارد، آنهایی است که از نظر حقوقی، مرد موظف است که آنها را رعایت کند وگرنه زن حق دارد برای استیفای آن، به مراجع صلاحیت‌دار مراجعه کند و در مقام احقاق حق خویش برآید و این نوع حقوق عبارتند از:
۱- نفقه: شوهر موظف است نیازمندی‌های زندگی زن از قبیل غذا، مسکن، پوشاک و کلیه لوازم زندگی را مطابق شئون او تامین نموده و او را از این جهات بی‌نیاز سازد. حتی اگر زن برای انجام کارهای شخصی نیازمند به خدمتکار است مطابق شئون او بایستی برایش خدمتکار بگیرد.
۲-همبسترشدن: زن حق دارد در هر چهار شب یک شب، با شوهر خود در یک بستر بخوابد.
۳- اقلا در هر چهار ماه یکمرتبه بر شوهر لازم است زن خود را از نظر جنسی کامیاب نماید.(۵۳)
ناگفته پیداست که از نظر روانی، زنی را می‌توان خوشبخت و سعادتمند دانست که:
اولا فکرش از لحاظ مخارج سنگین و گرفتاری‌های زندگی آسوده باشد و ناراحتی فکری از جهت خانه، غذا، پوشاک و به طور کلی لوازم زندگی نداشته باشد. و ثانیا غریزه زندگی او از راه مشروع ارضاء گردد. و ثالثاً از نظر عواطف و احساسسات نیز سرخوردگی و عقده نداشته، مورد کمال مهر و لطف و علاقه شوهر باشد. حال باید دید که آیا راه‌های اخلاقی و حقوقی که اسلام برای تثبیت حقوق زن و شوهر قرار داده و به طور فهرست در بالا به آنها اشاره کرده‌ایم، چگونه می‌توانند عوامل خوشبختی و سعادتمندی زن را در خانه شوهر فراهم سازند؟ شکی نیست که عواطف و احساسات زن از راه محبت و نیکی و مدارای شوهر، نسبت به او همچنان که در دستورات اخلاقی و ماده دوم گفته شده، اشباع خواهد شد و همچنین ارضاء غریزه جنسی و آسودگی خاطر زن از لحاظ زندگی نیز از ماده اول و سوم تامین خواهد گردید. بنابراین حقوق و مسئولیت‌هایی را که در اسلام از ناحیه زن، به عهده مرد می‌شناسد، بهترین عامل خوشبخت کنندۀ زن و ثبات و صفای خانواده خواهد بود. دنیای امروز گرچه بانوان را از محیط گرم خانه به ادارات و مشاغل اجتماعی کشانید و به اصطلاح آزادشان کرد، اما برای یک لقمه نان باید درب هزاران ارباب بی‌مروت دنیا را بکوبند و شخصیت و کرامت خود را لکه‌دار نمایند. دنیای غرب با آزاد گذاشتن روابط جنسی، محیط گرم خانواده را به طور کلی از صفا و رونق انداخت. کجا مرد می‌تواند با دیدن مناظر محرک و فراهم بودن همه نوع کامیابی‌های جنسی نامشروع که تمدن برای مردم فراهم کرده است، به خانوادۀ خود گرمی و صفا ببخشد؟! تمدن لعنتی با وضع قوانین مخصوص، گرچه تا حدودی جلو بعضی از خودکامگی‌های مردان را گرفته است، اما در عین حال، به قدری ارزش زن را پایین آورده که او را وسیله پول آوردن در سینماها، تئاترها، بارها، فروشگاه‌ها، تبلیغات و فروش مجلات و اجناس دیگر قرار داده است و از همۀ اینها که بگذریم، تمام خواسته‌های بانوان پول آوردن و خانه خوب داشتن و ماشین آخرین سیستم و لباس فاخر نیست. آنها به تشکیل خانواده و مورد علاقۀ مرد بودن را، فوق‌العاده اهمیت می‌دهند. آیا وضع موجود می‌تواند زنان را از گرمی خانواده و محبوبیت عمیق و ریشه‌داری که اسلام به آنها عرضه می‌کند، برخوردارسازد؟ ما قضاوت این مطلب و روشی که اسلام درباره حقوق بانوان در پیش گرفته و مقایسه آنها با دنیای گذشته و حال را به وجدان‌های پاک خوانندگان محترم واگذار می‌کنیم.

نمونه‌ای از گفتار پیشوایان

حقوق زنان بر شوهران

امام چهارم حضرت زین العابدین(علیه السلام) فرمودند: اما حق زیردست زناشویی تو که همسر توست، اینست که بدانی خداوند او را آرامش جان و راحت باش تو و انیس و نگهدار تو ساخته و نیز هر کدام از شما زن و شوهر، باید به نعمت وجود همسرش حمد کند و بداند که این نعمت خداست که به او داده و لازم است که با نعمت خدا خوشرفتاری کند و آن را گرامی دارد و با او بسازد وگرچه حق تو بر زنت سخت‌تر و طاعت تو بر او لازم‌تر است، نسبت به هر خواه و ناخواه تو تا آنجا که گناه نباشد، ولی آن زن هم حق دلنوازی و انس و حفظ مقام آسایش در دامن او را داده برای کامیابی و لذت‌جویی که باید انجام شود و این خود حق بزرگی است. «و لا قوه الا بالله»(۵۴)

ثواب مردانی که به زنان خود کمک کنند

روزی پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) بر علی و زهرا(علیهما السلام) وارد شد، دید که علی(علیه السلام) در خانه عدس پاک می‌کند و فاطمه هم کنار دیگ نشسته است فرمود: (اسمع منی یا ابا الحسن و مال اقول الاّ من امر ربّی) بشنو از من یا علی و من هیچ چیزی نمی‌گویم مگر با امر خدای من. هر مردی که در منزلش به عیال خود کمک کند، به تعداد هر مویی که در بدنش هست، ثواب عبادت یک سال به او عطا می‌شود که در تمام روزهای سال روزه و شب‌ها در عبادت باشد و خداوند مثل پاداشی که به صابرین و داود و یعقوب و عیسی(علیهم السلام) داد به او عطا می‌کند.(۵۵)

پاداش خدمتگذاری به عیال

رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «یا علی! هر کس که در محیط منزل خدمتگذار عیال باشد و بر او منت نگذارد، خداوند نام او را در دفتر شهدا نویسد و برای هر روز و شبش ثواب هزار شهید نویسد، و هر قدمی که برداشته ثواب یک حج و یک عمره برای او نویسد و به تعداد هر استخوانی که در اوست خداوند یک شهر در بهشت به او کرامت فرماید.(۵۶)

خدمت به عیال چه نتایج خوبی دارد

رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: (خدمتگذار عیال بودن، کبائر و گناهان بزرگ را می‌پوشاند و غضب خدا را خاموش می‌کند و مهریه حورالعین است و بر حسنات و نیکی می‌افزاید و درجات را بالا می‌برد).(۵۷)

حقوق متقابل

افراد یک جامعه، آن وقت می‌توانند دارای یک زندگی سعادتمندانه باشند که هر فرد همان طور که خود را نسبت به دیگران ذی‌حق می‌داند و آنان را نسبت به انجام و یا ترک بعضی کارها مسئول می‌شناسد، برای دیگران نیز در گردن خود، حقی بداند و در مقابل جامعه و کارهایی که می‌بایست صورت بگیرد و یا ترک شود، او نیز مسئولیتی داشته باشد، اگرنه زندگی در جامعه که بر مبنای تعاون نباشد و افراد آن نسبت به یکدیگر، حقوق متقابل قائل نباشند، نظام چنین جامعه‌ای از هم پاشیده و یک زندگی حیوانی که هیچ گونه ارتباط و همبستگی در میان افراد آن موجود نیست تبدیل خواهد شد. روی این حساب، کانون خانواده، که خود اجتماع کوچکی است، هیچگاه بدون تعاون و مسئولیت دو جانبه و حقوق زن نسبت به شوهر و شوهر نسبت به زن، نمی‌تواند پا برجا بماند و افراد آن دارای یک زندگی به تمام معنی سعادتمندانه باشند. اسلام برای همین منظور و بر خلاف نظرهای افراطی و تفریطی سائر ملل که درباره جنس زن ابراز می‌نمودند و او را در مقابل مرد، موجودی بلااراده و بی‌شخصیت می‌پنداشتند و مرد را نسبت به او فعال مایشاء می‌دانستند، معتقد است که کانون خانواده مانند سازمان و شرکتی است که هر کدام از زن و مرد در آن، مسئولیت و وظیفه مخصوصی به عهده دارند. همان طور که زن نسبت به شوهر و خانه و خانواده او مسئولیت و وظیفه به عهده دارد، شوهر نیز از ناحیه زن، حقوق و مسئولیت‌هایی به گردن دارد و بایستی آنها را مراعات کند وگرنه توقعات او نسبت به زن، بی‌مورد خواهد بود. همان طور که مرد برای ادامه زندگی بایستی به کارهای بیرون از منزل بپردازد و با مشکلات زندگی، دست و پنجه نرم کند، زن نیز برای تدبیر منزل و انجام کارهای مربوط به خانه، تربیت کودک و شاداب ساختن امور داخلی، باید احساس مسئولیت کند. قرآن مجید از این مسئولیت و حقوق متقابل که هر کدام از زن و مرد طبق استعداد و ساختمان جسمی و روحی خود نسبت به یکدیگر دارند، این طور یاد می‌کند: (و لهن مثل الذی علیهن) یعنی: زن و مرد، نسبت به یکدیگر، حقوق متقابل دارند.(۵۸)

پی‌نوشت‌ها

۲۴- مجموعه ورام ص۶
۲۵- نساء آیه ۱۸
۲۶- اقتباس از ؛شبهات حول اسلام ص۱۱۲-۱۱۵
۲۷- اختلاف زن و مرد ص۷۸
۲۸- وسائل ج۱۴ ص۱۱۵
۲۹-وسائل ج۱۴ ص۱۱۶
۳۰- وسائل ج۲۴ ص۱۱۵
۳۱- وسائل چاپ جدید ج۱۴ ص۱۲۳
۳۲- همان
۳۳- همان
۳۴- وسائل چاپ جدید ج۱۴ ص۱۲۳
۳۵- مکارم الاخلاق ص۲۴۶
۳۶- ریاحین اشرنیه
۳۷-مکارم الاخلاق ص۲۴۶
۳۸- کافی ج۵ ص۵۰۸
۳۹- وسائل ج۱۴ ص۱۱۸
۴۰- مکارم الاخلاق ص۱۴۷
۴۱- وسائل ج۱۴ ص۱۸۳
۴۲- نساء آیه ۱۹
۴۳- من لا یحضره الفقیه ص ۴۵۸
۴۴- زن از نظر حقوق اسلامی
۴۵- کافی ج ۵ص۵۱۱
۴۶- سیره ابن حشام ج۲ ص۶۰۴
۴۷- مکارم الاخلاق ص ۲۴۸
۴۸- جامع السعادات ج۲ ص۱۴۱
۴۹- مکارم الاخلاق ص۲۵۰
۵۰- جامع السعادات ج۲ ص۱۴۱
۵۱- مکارم الاخلاق ص۲۴۱
۵۲- جامع السعادات ج۲ ص۱۴۰
۵۳- شرایط کتاب نکاح ص۱۷۲
۵۴- تحف العقول
۵۵- جامع السعادات ج۲ ص۱۴۲
۵۶- همان
۵۷- جامع السعادات ج ۲ ص۱۴۳
۵۸- سوره بقره آیه ۲۸۸

منبع: روح اله محمدیان؛ اختصاصی راسخون

وظایف زن در خانواده

زن نیز همانند مرد، در برابر خانواده و شوهر خود، مسؤولیت‌هایی دارد که باید به آنها عمل کند؛ این مسؤولیت‌ها عبارتند از:

۱- اطاعت از شوهر در امور خانواده
همان گونه که در بحث اختیارات و وظایف اختصاصی مرد بیان شد. مردان مسؤولیت سرپرستی و مدیریت کلان خانواده را بر عهده دارند و تصمیم‌گیری نهایی در امور خانواده و تشخیص مصالح آن بر عهده آنان است.
در مقابل این اختیار و وظیفه ی مرد، زن موظف است به تصمیم‌گیری‌های شوهر در امور مربوط به خانواده گردن نهد. تعیین محل سکونت، منزل مسکونی، اشتغال زن، تحصیل او و… اموری است که تصمیم‌گیری درباره ی آنها بر عهده ی مرد گذاشته شده و زن موظف به پذیرش تصمیم شوهر است. هنگامی که خداوند می‌فرماید: «الرجال قوامون علی النساء»،(۱) مردان را سرپرست خانواده و همسر معرفی می‌کند از سوی دیگر، زن نیز باید سرپرستی شوهر بر خود را بپذیرد؛ و گرنه این حکم، لغو خواهد بود.
در روایات رسیده از معصومین(علیهم السلام) نیز بر لزوم اطاعت زن از شوهر تأکید شده است.
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است:
«یا معاشر النساء… و اطعن ازواجکن؛(۲)‌ای بانوان!، . . از شوهرانتان اطاعت کنید. »
به نظر ایشان بهترین زنان، آنهایی هستند که از شوهران خود اطاعت می‌کنند و بدترین آنان، زنانی که از شوهر انشان اطاعت نمی‌نمایند:
«ان خیر نسائکم… التی تسمع قوله و تطیع امره… ان شر نسائکم. . التی لا تسمع قوله و لا تطیع امره…؛(۳) بهترین زن‌های شما آنهایی هستند که… به حرف شوهر خود گوش می‌دهند و از او اطاعت می‌کنند؛ … و بدترین زنان آنهایی هستند که… به حرف شوهر خود گوش نمی‌دهند و از او اطاعت نمی‌نمایند.»
در بحث وظایف مرد، این مسأله را شرح دادیم.

۲- حفظ عفت و وفاداری نسبت به شوهر
نظر اسلام این است که زن باید عفیف و پاکدامن باشد؛ این پاکدامنی وظیفه ی دینی و اسلامی او است؛ اما چون بخشی از آثار و منافعش به شوهر برمی گردد، جزء حقوق شوهر نیز به حساب می‌آید.
زن حق ندارد بدون اجازه ی شوهر از خانه بیرون برود؛ هر چند برای عیادت پدرش باشد؛ او حق ندارد پای اغیار را بدون رضای شوهر به خانه باز کند؛ هر چند که از بستگان او باشند؛ همچنین حق ندارد افراد خائن را به خانه راه دهد یا با نامحرمان، همدم و هم صحبت شود؛ زیرا در همه این حالات، حق شوهر تباه می‌شود.(۴) بدین لحاظ در منابع اسلامی، بر این مسأله به شدت تأکید شده است.
قرآن کریم می‌فرماید:
« فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَیْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ…؛(۵) زنان صالح، آنهایی هستند که همواره مطیع شوهر خود هستند و در غیاب او، حقوق وی را در مقابل حقوقی که خدا برای آنان قرار داده، حفظ می‌کنند. »
بر اساس این آیه، زنان صالح و درستکار، کسانی هستند که در برابر نظام خانواده متعهد می‌باشند و نه تنها در حضور شوهر، بلکه در غیاب او “حفظ الغیب” می‌کنند؛ یعنی در نبود او، مرتکب خیانت(مالی، ناموسی، شخصیتی شوهر و اسرار خانواده) نمی‌شوند؛ ایشان در برابر حقوقی که خداوند برای آنها قائل شده که با جمله “بما حفظ الله” به آن اشاره گردیده، وظایف و مسؤولیت‌های خود را به خوبی انجام می‌دهند.( ۶)
بدین ترتیب، یکی از حقوق شوهر که آیه ی شریفه، رعایت آن را بر زنان واجب دانسته، حفظ عفت و پاکدامنی است.
امام رضا(علیه السلام) فرموده است:
«ما افاده عبد فائده خیراً من زوجه صالحه اذا رآها سرته و اذا غاب عنها حفظته فی نفسها و ماله؛(۷) برای هیچ بنده‌ای، نعمتی بهتر از همسر شایسته‌ای نیست که با دیدن او مسرور شود و در نبود وی، خود و اموالش را محافظت کند.»
و حدیثی از امام صادق(علیه السلام) نیز در تأیید این مطلب می‌آوریم:
«ثلاثه لا یکلمهم الله و لا یزکیهم و لهم عذاب الیم، منهم المراه توطی فراش زوجها؛(۸) خداوند با سه دسته سخن نمی‌گوید، ایشان را پاک نمی‌گرداند و به عذاب دردناک دچار می‌شوند: یکی از آنها، زنی است که فراش و رختخواب شوهر خود را در اختیار مرد دیگری قرار می‌دهد. »

خودآرایی زن برای دیگران

یکی از صفات زنان شایسته، آن است که خود را برای همسر می‌آرایند؛ اما در مقابل نامحرم، از این کار خودداری می‌کنند.

پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در این باره می‌فرماید:
«ان خیر نسائکم… المتبرجه مع زوجها، الحصان علی غیره…؛(۹) همانا بهترین زنان، شما زن‌هایی هستند که… خود را برای شوهر می‌آرایند؛ اما در مقابل غیر او خود را حفظ می‌کنند. »
زن مجاز است خودش را تنها در برابر همسرش بیاراید؛ او باید از اینکه آراسته در برابر دید مردان بیگانه قرار گیرد، پرهیز کند. آرایش کردن و خوشبو ساختن خود برای دیگران و خارج از محیط خانه، از دید شرع، کاری حرام و گناهی بس بزرگ است.
امام صادق(علیه السلام) از پدران بزرگوار خود(علیه السلام) نقل می‌کند که فرموده اند:
«نهی رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) ان تخرج المراه من بیتها بغیر اذن زوجها… و نهی ان تتزین لغیر زوجها، فان فعلت کان حقاً علی الله ان یحرقها بالنار؛(۱۰) پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) از اینکه زن بدون اذن شوهرش ازخانه اش خارج شود… و نیز از اینکه برای غیر شوهرش خود را بیاراید، نهی نمود [و فرمود: ] اگر زنی چنین کند، بر خدا حق است که او را در آتش دوزخ بسوزاند. »
همچنین پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
«ای امراه تطیبت وخرجت من بیت زوجها فهی ثلعن حتی ترجع الی بیته متی ما رجعت؛(۱۱) هر زنی که خود را خوشبو سازد و از خانه شوهرش خارج شود؛ تا زمان بازگشت به خانه، بازگشت او هر زمان که باشد؛ مورد لعن و نفرین است. »
آرایش و خودنمایی زن برای مردان بیگانه، علاوه بر حرمت شرعی، از لحاظ مصالح خانواده و اجتماع بسیار زیانبار است؛ بدین صورت که اگر بنا باشد زنان با خودآرایی در جامعه ظاهر شوند و به جلب نظر و توجه مردان دیگر بپردازند، هر مردی که از خانه خارج می‌شود، با زنان آراسته و جذابی روبه رو می‌شود که دل و دیده او را به سوی خود جذب می‌کنند؛ این مجذوب شدن به طور طبیعی از توجه و علاقه ی مرد به همسرش می‌کاهد. گویی هر بار که او زنی آراسته را می‌بیند ناخودآگاه همسر خویش را در ذهن با او مقایسه می‌کند؛ و کدام زن می‌تواند با همه ی زنان رقابت کند و همچنان موقعیت خود را نزد همسرش حفظ کند؟ از این رو، یکی از علت‌های اصلی تحریم خودآرایی و دلربایی زنان برای مردان بیگانه، حفاظت از خانواده و روابط همسری است و از این حکم اسلامی، زنان بیش از مردان سود می‌برند.
اصولاً پس از ازدواج، زن و مرد باید توجه خود را فقط به یکدیگر معطوف سازند و بر اساس عهد و پیمانی که با هم بسته‌اند، جز به یکدیگر نیندیشند و از هر چه توجه آنها را به زنان و مردان بیگانه مشغول می‌دارد، پرهیز کنند؛ زیرا تنها در این صورت است که پاک ترین و صمیمی ترین احساس‌ها میان آنها ایجاد می‌شود و آن دو به یکانگی و همدلی در کانون خانواده دست می‌یابند.
بنابراین، مرد باید چشم از زنان دیگر بپوشد و زن نیز به جای جلب توجه مردان دیگر، تنها به فکر جلب نظر همسر خویش باشد و دست از خودنمایی و دلربایی در برابر مردان بیگانه بر دارد. زن زمینه‌ای قوی برای خودنمایی و نشان دادن خود برای شکار دل مرد دارد که باید از آن در محیط خانه و در مورد شوهر خود استفاده کند؛ اگر این زمینه به طور جدی کنترل نشود، بسیار ویرانگر است و بنیان روابط زناشویی را در هم می‌ریزد.(۱۲)

۳- حفظ اموال شوهر
یکی از وظایف زن در خانواده، آن است که در نبود شوهر در خانه، در نگهداری اموال او بکوشد و بدون اجازه ی او خرج یا بخشش نکند.
قرآن کریم می‌فرماید:
« فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَیْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ… .؛(۱۳)
زنان صالح و درستکار، همواره مطیع شوهر خود هستند و در غیاب او، حقوق وی را نسبت به حقوقی که خدا برای آنان قرار داده، حفظ می‌کنند. »
همان گونه که گفتیم، یکی از حقوق شوهر بر زن، حفظ اموال او است.
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:
«ما استفاد امرء مسلم فائده بعد الاسلام افضل من زوجه مسلمه تسره اذا نظر الیها و تطیعه اذا امرها وتحفظه اذا غاب عنها فی نفسها و ماله؛(۱۴) بزرگ ترین نعمتی که به یک مرد مسلمان( پس از نعمت اسلام) داده شده، همسر مسلمانی است که وقتی او را می‌نگرد، باعث مسرت و شادی او می‌شود؛ زمانی که از او چیزی می‌طلبد، اطاعت می‌کند و هنگامی که در کنار او نیست، خود و اموال شوهر را محافظت می‌نماید. »
در خانواده‌ای که محبت و مودت باشد، زن و شوهر همواره تلاش خواهند کرد مصالح و منافع یکدیگر را حفظ کنند؛ آنان همسر و منافع همسر را از منافع خود جدا نمی‌دانند و در حفظ آن کوتاهی نخواهند کرد؛ این امر به محبت و صفای زندگی آنان و رضامندی شان از زندگی خانوادگی خواهد افزود و آنها را غرق در احساس خوشی و شادمانی خواهد نمود.

۴- تدبیر منزل
خانواده، یک نهاد اجتماعی است. در هر نهاد اجتماعی، کارها بر اساس همکاری و تعاون پیش می‌رود و اگر برخی از اعضا همکاری نکنند، آن نهاد دچار اختلال و آشفتگی خواهد گردید. در اسلام، وظیفه ی مدیریت کلان خانواده بر عهده ی مرد و اداره ی درون خانه بر عهده ی زن می‌باشد.
از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده است:
« کل نفس من بنی آدم سید، فالرجل سید اهله و المراه سیده بیتها؛( ۱۵)
هر یک از فرزندان آدم، فرمانروا است؛ مرد فرمانروای اهل و عیال خویش و زن فرمانروای خانه خویش می‌باشد. »
مردها به حکم آن که سرپرست خانواده اند و وظیفه دارند. هزینه اداره خانواده و مخارج همسر و فرزندان را تأمین کنند، به طور معمول روزها در خارج از خانه به سر می‌برند. در این وضعیت اگر زن، کارهای خانه( پخت و پز، شستن لباس ها، ظروف و… را انجام ندهد، این کارها بر روی هم انباشته می‌شود و امور آن مختل می‌گردد و کم کم شیرازه ی خانواده را از هم می‌پاشد؛ از این رو، ضرروی است که خانم‌ها کارهای داخل خانه را انجام دهند و شوهر را در اداره ی خانواده یاری کنند.
امام صادق(علیه السلام) از پدر بزرگوار خود نقل می‌کند که فرمود:
«تقاضی علی(علیه السلام) و فاطمه(علیه السلام) الی رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) فی الخدمه، فقضی علی فاطمه(علیه السلام) بخدمه ما دون الباب و قضی علی علی(علیه السلام) بما خلفه؛ قال: فقالت فاطمه(علیه السلام) فلا یعلم ما داخلنی من السرور الا الله باکفائی رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) تحمل رقاب الرجال؛(۱۶) علی(علیه السلام) و فاطمه(علیه السلام) از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) درخواست کردند که کارهای خانه را میان آنها تقسیم کند. ایشان کارهای داخل خانه را به فاطمه(سلام الله علیها) و کارهای بیرون خانه را به علی(علیه السلام) واگذار کرد. حضرت فاطمه(سلام الله علیها) پس از این قضاوت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: کسی جز خدا نمی‌داند از این که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) مرا از رنج معاشرت با مردان معاف داشت، چقدر خوشحال شدم.»
پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید:
«ایما امراه رفعت من بیت زوجها شیئاً من موضع الی موضع ترید به صلاحاً نظر الله الیها، و من نظرالله الیه لم یعذبه؛(۱۷)
هر زنی که در خانه ی شوهر به منظور اصلاح امور خانه، چیزی را جا به جا کند، خدا به او نظر رحمت کند؛ و کسی که خدا به او نظر کند عذابش نخواهد کرد».
همچنین آن حضرت فرمود:
«ما من امراه تسقی زوجها شربه من ماء الا کان خیراً لها من عباده سنه صیام نهارها و قیام لیلها؛(۱۸) هر زنی که جرعه آبی به دست شوهر خود دهد، برای او بهتر است از عبادت یک سال که روزهایش را روزه باشد و شب‌ها را به عبادت و شب زنده داری بگذرانند.
کار در خانه برای زن، از نظر قانونی، لازم نیست؛ ولی برای اداره ی هر چه بهتر خانه و کمک رسانی به شوهر در مدیریت خانواده، امری بسیار مهم و حیاتی است و اگر زن از انجام آنها سرباز زند، مرد در اداره ی خانواده ناتوان خواهد بود؛ از این رو صلاح زن نیز در آن است که کارهای درون خانه را انجام دهد و خود را در اداره ی خانه سهیم نماید.
همچنین اخلاق اسلامی حکم می‌کند مردها، همسران خود را در انجام کارهای خانه کمک کنند و آنان را در انجام وظایف مربوط به مدیریت داخل منزل یاری رسانند.

پی‌نوشت‌ها
۱- نساء(۴)، ۳۴
۲- بحار الانوار، ج ۲۲، ص ۱۴۵
۳- التهذیب، ج ۷، ص ۴۰۰
۴- طاهری، سیری در مسایل خانواده، ص ۶۰
۵- نساء(۴)، ۳۴
۶- تفسیر نمونه، ج ۳، ص ۳۷۱
۷- کافی، ج ۵، ص ۳۲۷
۸- همان، ص ۵۴۳
۹- وسائل الشیعه، ج ۲۰، ص ۲۸
۱۰- همان، ص ۱۶۱
۱۱- همان.
۱۲- راهنمای همسران جوان، ص ۱۶۱
۱۳- نساء(۴)، ۳۴
۱۴- کافی، ج ۵، ص ۳۲۷
۱۵- پاینده، نهج الفصاحه، ص ۴۶۰، ح ۲۱۷۷
۱۶- بحار الانوار، ج ۴۳، ص ۸۱
۱۷- وسائل الشیعه، ج ۲۱، ص ۴۵۱
۱۸- همان، ج ۲۰، ص ۱۷۲
 
منبع: حیدری، مجتبی؛(۱۳۸۵)، دینداری و رضامندی خانوادگی، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، چاپ سوم بهار(۱۳۸۷).