حوزة اصفهان

نوشته‌ها

ملا محمد صالح مازندرانی (ره)

اشاره:

ملاّ محمد صالح، معروف به ملّاصالح مازندرانی، فرزند ملا احمد بن شمس الدین طبرسی، سروی، مازندرانی است. وی دانشمندی پارسا، زاهد، محقق، جامع معقول و منقول و دارای اخلاق فاضله و صفات حمیده بود. لقبش حسام الدین بود. وی شوهر خواهر علاّمه محمّد باقر مجلسی و داماد ملاّ محمد تقی مجلسی بود.[۱] این مقاله مطالبی را درباره این عالم دینی  و آثار و خدمات او ارائه داده است.

 

نویسنده معارف و معاریف می‌گوید:
یکی از فقهای شیعه، دانشمند بزرگ و زاهد مجاهد، ملا صالح بن ملا احمد سروی طبرسی شخصیتی جامع معقول و منقول که در دقت نظر شهرت داشته و شرح اصول و روضه کافی او بهترین گواه این مدعی است. آن چنان محتاط بود که گویند: وی خود می‌گفته می‌خواستم فروع کافی را نیز شرح کنم، ولی چون خود را در مرتبه اجتهاد ندیده و این کار به چنان ملکه‌ای نیاز داشت، از آن صرف نظر نمودم؛ در صورتی که از شرح اصول و روضه‌اش معلوم است که وی در این فن نیز اطلاعات وسیع داشته است. از پسوند «سروی» بر می‌آید که احتمالاً اهل ساری مازندران می‌باشد.[۲]
اصل آن بزرگوار از مازندران و نام والدش ملاّ احمد است و فقر و پریشانی احوال او (ملا احمد) به درجه کمال رسیده بود و لهذا از نهایت اضطرار روزی به آخوند مرحوم (ملا صالح مازندرانی) فرمود که به جهت تحصیل معاش، به مضمون «ارض الله واسعه»[۳] باید تلاش نمود و از من تحمّل معاش شما میسر نیست. از جانب من معذورید به هر وجه که خواهید تنقیح امور خود بنمایید. ملاّ صالح از مازندران به دار السلطنه اصفهان تشریف آورد و در آن اوان کما هو الآن، از جانب سلاطین و اعیان به جهت طلاب علوم دینیه مدارس وظایف معین بود و به قدر رتبه به هر کس چیزی می‌دادند.

آخوند چون اول تحصیلش بود، ‌در مدرسه، مکان گرفت که روزی دو «غازبکی» که دو «فلوس» هند تقریباً می‌باشد، به هر شخصی می‌دادند و آن کفاف اکل (خوردن) را به خوبی نمی‌کرد؛ تا چه رسد به دیگر ضروریات معیشت آن بزرگوار و تا مدتی میسر نبودش که روشنایی به جهت خود مهیا کند، هنگام مطالعه در پای روشنایی‌هایی که به جهت عابرین می‌گذاشتند، ایستاده تا صبح مطالعه می‌کرد، تا آن که از فضل قادر متعال، ‌به اندک زمانی قابلیت مجلس شریف آخوند ملا محمّدتقی مجلسی (ره) را به هم رسانید و در مجلس آن بزرگوار با علمای نامدار هم سبق شد و در اندک زمانی براغلب آنها فایق گردید.[۴]
موقعیت اصفهان
اصفهان یکی از شهرهای مهم و بزرگ جهان به شمار می‌رود. شهر اصفهان از زمان‌های دور، دارای اهمیت و موقعیت خوبی در میان شهرهای ایران است.
اصفهان به دلیل موقعیت جغرافیای آن، که نقطه تلاقی راه‌های شهرهای مختلف است، اهمیت خاصی دارد و انتخاب اصفهان به عنوان پایتخت صفویه، بر عظمت این شهر افزود.
پس از آن که شاه عباس پایتخت خود را از قزوین به اصفهان انتقال داد، دست به توسعه و آبادانی بیش‌تر اصفهان زد. پس از احداث بناهای جدید، اصفهان شهری زیبا و باشکوه شده بود که آب و هوای مطبوع چهار فصل آن بر زیبایی و جاذبه‌هایش می‌افزود.[۵]
حوزه علمیّه اصفهان
اصفهان در زمان تحصیل ملاّ صالح مازندرانی، یکی از معتبرترین و پررونق‌ترین حوزه‌های علمیّه جهان اسلام را دارا بود. وجود استادانی که در علوم متداول زمان، متبحّر و برجسته بودند و طلّابی که با شوق بسیار و کم‌ترین هزینه و حداقل امکان معیشتی، به تحصیل دانش می‌پرداختند، حوزه علمیّه اصفهان را فعّال، پرشور و با اعتبار ساخته بود. در آن روزگار، تحصیل با تنگدستی و فشارمالی همراه بود، لیکن این مسأله در اراده و شوق جویندگان علم تأثیری نداشت. حوزه اصفهان یکی از پربارترین و غنی‌ترین حوزه‌های دینی از نظر آموزش علوم عقلی و علوم نقلی بود. این فضای آموزشی با استادان متبحّری که در عصر خویش منحصر به فرد و از شاخص‌ترین دانشوران بودند، به وجود آمده بود. حکمت و فلسفه در سطحی عالی در این حوزه تدریس می‌شد؛ به طوری که در اوایل قرن یازده هجری، از سراسر جهان اسلام برای آموختن فلسفه به اصفهان می‌آمدند.
از سوی دیگر، فقه و حدیث و تفسیر و عرفان توسط بزرگانی چون شیخ بهایی و ملاّ عبدالله شوشتری ـ استادان ملاّ صالح مازندرانی ـ در سطحی عالی تدریس می‌شد. یکی از امتیازات حوزه علمیّه اصفهان که آن را به عنوان بزرگترین مرکز علمی آن عصر مطرح کرده و از حوزه نجف اشرف شاخص‌تر ساخته بود، تدریس تمامی علوم (فلسفه، عرفان، فقه، حدیث، ‌تفسیر، ادبیات و ریاضیات) در سطحی بالا بود؛ به طوری که بسیاری از علمای آن حوزه در تمامی علوم نقلی و عقلی تحصیل کرده و متبحّر بودند.
هر دانش پژوهی با هر سلیقه و انتخابی می‌توانست بهترین‌ها را در حوزه اصفهان بیابد؛ اگر خواهان علم ریاضی بود، می‌توانست برترین استادان ریاضیات را که صاحب‌نظر و دارای تألیف بودند (مانند شیخ بهائی) بیابد و اگر طالب حکمت و فلسفه بود، با استادانی آشنا می‌شد که تاریخ فلاسفه را به خوبی می‌شناختند و در تبیین مشرب‌های فلسفی، تبحّری تمام داشتند و مانند میرداماد دارای آرای جدید بودند. اگر کسی تشنه عرفان، سیر و سلوک بود و قصد داشت از آینه دل زنگار بشوید، تا علم حقیقت در آن منعکس شود، باز در حوزه علمیّه اصفهان والاترین عارفان و وارسته‌ترین سالکان (مانند شیخ بهایی) بودند تا انسان را واله و مجذوب خویش کنند. در فقه و حدیث و تفسیر نیز چنین بود.
اگر نگوییم حوزه اصفهان در این زمینه‌ها نیز عالی‌ترین بود، دست کم در کنار نجف اشرف و مشهد مقدس، از عالی‌ترین‌ها به شمار می‌رفت. اگر در آسمان نجف، چند ستاره می‌درخشید، آسمان حوزه علمیّه اصفهان ستاره باران بود و افول ستاره‌ای جای خود را به ظهور و درخشش ستارگانی دیگر می‌داد.[۶]
استادان
ملا صالح مازندرانی از خرمن وجود علمای بزرگی بهره‌های فراوانی گرفت، که عبارتند از:
۱. محمّد تقی مجلسی
۲. شیخ بهایی
۳. ملا عبدالله شوشتری
۴. ملا حسنعلی شوشتری
شاگردان
۱. علامه محمد باقر مجلسی
۲. فیض کاشانی (۱۰۰۷ ـ ۱۰۹۱ هـ . ق.)
۳. میرزا عبدالله اصفهانی تبریزی افندی
تألیفات
۱. حاشیه بر شرح لمعه؛
۲. حاشیه بر شرح «مختصر الاصول» عضدی.
۳. حاشیه بر «معالم» که در جوانی تألیف کرد. این کتاب با حاشیه «معالم» خلیفه سلطان (سلطان العلماء) به چاپ رسیده است.
۴. شرح بر اصول کافی که بهترین و کامل‌ترین و زیباترین تألیف وی به شمار می‌رود و در آن از افراط و تفریط اجتناب نموده و اعتراضاتی بر «شرح آخوند ملاصدرا» شده است. این کتاب در ۱۲ مجلد، با تعلیقات علامه میرزا ابوالحسن شعرانی طهرانی به چاپ رسیده است.
۵. شرح بر روضه کافی: در سال ۱۳۱۱ هـ . ق. در حاشیه روضه کافی به چاپ رسیده است.
۶. شرح بر «زبده الاصول» شیخ بهائی، به عربی. نسخه‌ای خطّی از آن به شماره ۴۲۹۲ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی ایران موجود است.[۷]
۷. شرح بر فروع کافی: محدث نوری در «مستدرک الوسایل» می‌نویسد:
امیر حامد حسین لکهنوی به من نوشته‌اند که من به مجلدی از شرح ملا صالح بر فروع کافی مطلع شدم و ملاحظه نمودم، بنابراین، باید مجلدات شرح فروع کافی ملا صالح مفقود الاثر شده باشد.»[۸]
۸. شرح قصیده بُرده. نسخه‌ای خطی از آن به شماره ۸۸۷ در کتابخانه آیت الله مرعشی، در قم موجود است. در آخر شرح؛ نام مؤلف تصریح شده است.[۹]
قصیده بُرده از قصایدی است که در مدح رسول اکرم (صلی‌الله علیه و آله) گفته شده است. ناظم قصیده؛ شرف الدّین ابوعبدالله محمد بن سعید سنهاجی دلاصی بوصیری و نام قصیده «الکواکب الدّریّه فی مدح خیر البریّه» است در ۶۰۸ هـ . ق. متولد و در سال ۴۹۶ هـ . ق. وفات یافته است و در اسکندریه مصر مدفون گردید.
۹. شرح «قصیده دریّه» ابی‌بکر محمد بن حسین بن دریّه ازدی بصری (متوفا: ۳۲۱ هـ . ق.).
۱۰. شرح «من لایحضره الفقیه».[۱۰]
تولد و وفات
در هیچ یک از کتب تراجم و رجال، به سال تولد ایشان اشاره نشده است و وفاتش را نیز، با تردید در شوّال سال‌های ۱۰۸۰، ۱۰۸۱ و ۱۰۸۶ هـ . ق. نوشته‌اند. دو تاریخ اول، بی‌گمان اشتباه و تاریخ فوت همان سال ۱۰۸۶ هـ . ق. است. منشأ اشتباه ناقص بودن ماده تاریخ است. آخوند ملا محمد صالح مازندرانی در بقعه پدر زن خود (ملا محمد تقی مجلسی) پایین پا، در ایوانچه، دفن کردند و قبری کوتاه بسته دارد. اشعار زیر بر لوح قبر او نقش بسته است:

آه و افسوس و فغان و فریاد
افضل و اعلم و امجد شده فوت
یعنی آخوند محمد صالح
کز همه بود سرآمد شده فوت
او ملک بود عجب نیست اگر
گویمش روح مجرد شده فوت
جست تاریخ وفاتش «زاهد»
که کی آن ذات مؤید شده فوت
هاتفی گفت بتاریخ که «آه»
صالح دین محمد شده فوت.[۱۱]

پی نوشت

[۱] . ریحانه الادب، محمد علی مدرس تبریزی، ج ۵، ص ۱۴۶.
[۲] . معارف و معاریف، سید مصطفی حسینی دشتی، ج ۶، ص ۶۳۹.
[۳] . زمر، ۱۰.
[۴] . مرآت الاحوال جهان نما، آقا احمد بن محمد علی بهبهانی، مقدمه و تصحیح و حواشی به اهتمام علی دوانی، ص ۱۲۷ ـ ۱۲۸.
[۵] . محمد تقی مجلسی، سید حمید میرخندان، ص ۲۹.
[۶] . محمد تقی مجلسی، ص ۳۳ ـ ۳۴.
[۷] . فهرست کتابخانه مجلس، ج ۱۱، ص ۳۰۲.
[۸] . فهرست کتابخانه مدرسه عالی شهید مطهری، سپهسالار سابق، ج ۱، ص ۲۵۹.
[۹] . فهرست کتابخانه مرعشی، ج ۳، ص ۸۳.
[۱۰] . زندگینامه علامه مجلسی، سید مصلح الدین مهدوی، ج ۲، ص ۳۲۳ و ۳۲۴؛ فوائد الرضویه، شیخ عباس قمی، ص ۵۴۳ و ریحانه الادب، محمد علی مدرس تبریزی، ج ۵، ص ۱۴۷.
[۱۱] . زندگینامه علامه مجلسی، ج ۲، ص ۳۲۴.
منبع :علی براری فندری – تلخیص از کتاب گلشن ابرار، ج ۳، ص ۱۰۰.

مدرسه جده کوچک (اصفهان)

مَدْرِسه جَدِّۀکوچَک، از مدارس دورۀ صفوی در اصفهان که در زمان شاه عباس دوم (۱۰۵۲-۱۰۷۷ق/۱۶۴۲-۱۶۶۶م) به دستور جدۀ بزرگ شاه، «‌دلارام خانم‌» در بازار قهوۀ کاشی‌ها، از انشعابات بازار بزرگ اصفهان بنا شد. تاریخ برپایی آن در کتیبۀ سر در مدرسه، به خط محمدرضا امامی ۱۰۵۶ق ذکر شده، و کتیبۀ سنگی وقف نامۀ مدرسه تاریخ رجب ۱۰۵۷ را نشان می‌دهد.[۱]

ویژگی‌های معماری

مدرسۀ جدۀ کوچک در زمینی مستطیل شکل به ابعاد ۲۴×۴۲ متر در دو طبقه و به صورت دو حیاطی بنا شده است. عناصری چون ایوان، حجره هایی در دو طبقه، پیش طاق، پلکان، وضوخانه و نمازخانه از اجزاء ساختمانی بنا است که پیرامون دو حیاط احداث شده‌اند.

نقشۀ بنا به شیوۀ دو ایوانی در دو جبهۀ شمالی و جنوبی، و حجره هایی در جبهۀ شرقی و غربی که پیرامون حیاط اصلی و حیاط دوم با یک فضای مستقل ـ نمازخانه ـ برپا شده است.

ورودی بنا در جانب جنوبی ساختمان، عمود بر محور معبر (بازار) است.[۲]

حیاط‌ها

این مدرسه دارای دو حیاط است، یک حیاط اصلی و یک حیاط فرعی.

حیات اصلی

فضاها و اجزاء ساختمان مدرسه پیرامون حیاط اصلی، و به شکل مستطیل به‌اندازۀ ۱۳×۱۹ متر ترتیب یافته‌اند. کف حیاط ۵۰ سانتی متر از کف ایوان جنوبی و در مجموع ۱۶۰ سانتی متر از کف معبر (بازار) پایین‌تر است. این حیاط که همۀ عناصر و اجزاء بنا به نحوی به آن منتهی می‌شود، با تقسیم مسیرها، ارتباط بین فضاهای اصلی بنا را میسر می‌سازد.

۴ باغچه در ۴ بخش حیاط و یک حوض سنگی در میان، طراوت و زیبایی فضای داخلی مدرسه را فراهم کرده است.[۳]

حیاط فرعی

دسترسی به حیات فرعی از طریق ایوان شمالی است و به‌اندازۀ ۱۰×۱۱/۵ متر در منتهاالیه جبهۀ شمالی مدرسه قرار دارد. ایوانِ واقع در جبهۀ شرقی این حیاط به فضای نمازخانۀ (مسجد) مدرسه راه می‌یابد. معمار بنا برای حفظ تقارن در ضلع مقابل این ایوان در جبهۀ غربی با ایجاد یک پس نشست ۱/۵ متری در دیوار سعی در القای شکل ایوان کرده است. در جبهۀ شمالی این ایوان دو طاق نمای کور مجاور هم، قرینۀ جبهۀ جنوبی قرار دارد.[۴]

ایوان‌ها

این مدرسه با نقشۀ دو ایوانی ساخته شده است، از این رو با مدارس دیگر این دوره در اصفهان که همه چهار ایوانی‌اند، تفاوت دارد.

ایوان شمالی

کف این ایوان ۶۰ سانتی متر بالاتر از حیاط اصلی است و با ۴ پلکان به آن راه می‌یابد. پشت ایوان باز و متصل به حیاط دوم مدرسه است. در اینجا شکل ایوان فقط جنبۀ کالبدی دارد.[۵]

ایوان جنوبی

کف این ایوان ۳۵ سانتی متر بالاتر از حیاط اصلی است و با دو پلکان سنگی به حیاط هدایت می‌شود. در بخش داخلی ایوان بر بدنۀ دیوارهای طرفین دو ایوانچه وجود دارد که هر یک به فضای یک حجره راه می‌یابند. درگاه مدرسه در بدنۀ مقابل دهانۀ ایوان قرار گرفته است. در واقع ایوان بدون هیچ گونه عامل ثانوی مانند دالان و یا هشتی، به طور مستقیم از طریق یک درگاه به فضای پیش طاق ورودی متصل می‌شود؛ بنابراین با توجه به پیوند آن به مجموعۀ ورودی کاربری عبوری-ارتباطی دارد.[۶]

حجره‌ها

این مدرسه مجموعاً دارای ۳۸ حجره است، ۱۶ حجره در بخش هم کف و ۲۲ حجره در طبقۀ اول قرار دارند. هر حجره مرکب از یک ایوانچه، درگاه و اتاق اصلی است؛ فضای داخلی حجره‌ها را با چند طاقچه تجهیز کرده‌اند، اما جایی برای بخاری و هم چنین پستو پیش بینی نشده است. اندازۀ حجره‌ها متفاوت، اما بیشتر آنها به طور میانگین به‌اندازۀ ۲/۵×۳ متر هستند.[۷]

مجموعۀ ورودی

این بخش در ضلع جنوبی و عمود بر محور معبر (بازار) که جهت آن شرقی ـ غربی است، قرار دارد. این مجموعه شامل پیش طاق، پلکان، درگاه و ایوان است. افزون بر تفاوت جنس مصالح به کار گرفته در بخش پیش طاق با سطوح مجاور (بازار) و حریم، مجموعۀ ورودی با اختلاف سطحی برابر ۹۰ سانتی متر پایین‌تر از سطح کف معبر، و به طور کامل از سطوح مجاور تفکیک شده است؛ به همین منظور ۴ پلۀ سنگی فضای پیش طاق را به بازار مرتبط می‌کند. دوسوی درگاه پیش طاق دو سکوی سنگی قرار دارد. درگاه بنا به طور مستقیم به ایوان جنوبی باز می‌شود.[۸]

وضوخانه

دالان طویل و باریکی که در غرب ایوان شمالی قرار دارد، به وضوخانه و آبریزگاه مدرسه ختم می‌شود.[۹]

نمازخانه

در جبهۀ شرقی حیاط فرعی بزرگ‌ترین فضای سرپوشیدۀ مدرسه به‌اندازۀ ۵×۱۱ متر قرار گرفته است. در جبهۀ شرقی آن یک طاق نمای بزرگ و دو طاق نمای کوچک، و در ضلع جنوبی یک محراب قرار دارد. با توجه به اینکه ایوان‌های مدرسه فاقد جنبۀ کارکردی‌اند و فقط جنبۀ نمایی و بصری دارند، از فضای نمازخانه به عنوان مَدرس و محل تشکیل حلقه‌های درس هم استفاده می‌شده است.[۱۰]

نماها و تزیینات داخلی

تنها تزیین این ایوان‌ها تلفیق بسیار ساده‌ای از آجر و کاشی در پشت بغل‌ها ست. این تزیین که با استفاده از آجر و کاشی‌های فیروزه‌ای و سیاه اجرا شده است، چند طرح سادۀ هندسی مانند لوزی و ذوزنقه را نشان می‌دهد. در گوشۀ فوقانی پشت بغل‌ها نام «‌علی‌» به شیوۀ کوفی بنایی با کاشی ساده دیده می‌شود.[۱۱] بر میانۀ اسپر یکی از طاق نماهای جبهۀ شمالی کتیبۀ بنیاد مدرسه بر لوحی از سنگ مرمر به خط ثلث در ۸ سطر نوشته شده است که عبارت پایانـی آن به خط نستعلیق است. این کتیبه حاوی نام بانی، مباشر بنا «‌ولی آقا‌» و تاریخ ماه رجب ۱۰۵۷ است.[۱۲]

نمای خارجی

مدرسه از ۳ طرف به بافت شهری پیوسته است و فقط در بخش پیش طاق ورودی در مجاورت معبر دارای نما و تزیین است. نمای پیش طاق عبارت از یک قاب مستطیل شکل که دهانه‌ای با طاق جناغی را دربر گرفته است. بخش داخلی آن با کتیبۀ بنیاد بنا که در وسط بدنۀ آن نصب شده، به دو قسمت پایین و بالا تقسیم شده است. کتیبۀ کاشی سردر به خط ثلث سفید بر زمینۀ لاجوردی، شامل دستور ساختن بنای مدرسه، وقف آن بر طالبان علم شیعۀ اثنا عشری، و راقم محمدرضا امامی و تاریخ ۱۰۵۶ق است.[۱۳]

بنای مدرسۀ جدۀ کوچک در ۲۱/۸/۱۳۱۷ش به شمارۀ ۳۱۴ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.[۱۴]

پی نوشت ها:

هنرفر، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، ص۵۵۵، ۵۵۶؛ رفیعی، آثار ملی اصفهان، صص۴۴۲، ۴۴۳.

جاوری، بررسی مدارس موجود دورۀ صفوی اصفهان، ص۵۶).برای نقشه، نک: گنج نامه، صص۳۹-۴۲.

جاوری، بررسی مدارس موجود دورۀ صفوی اصفهان ص۵۷.

جاوری، بررسی مدارس موجود دورۀ صفوی اصفهان، ص۵۷.

جاوری، بررسی مدارس موجود دورۀ صفوی اصفهان، ص۵۷.

جاوری، بررسی مدارس موجود دورۀ صفوی اصفهان، ص۵۷.

جاوری، بررسی مدارس موجود دورۀ صفوی اصفهان، صص۵۸-۵۹.

جاوری، بررسی مدارس موجود دورۀ صفوی اصفهان، صص۵۸-۵۹.

جاوری، بررسی مدارس موجود دورۀ صفوی اصفهان، صص۵۸-۵۹.

جاوری، بررسی مدارس موجود دورۀ صفوی اصفهان، ص۵۹.

جاوری، بررسی مدارس موجود دورۀ صفوی اصفهان، ص۵۹.

هنرفر، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، ص۵۵۵.

هنرفر، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، صص۵۵۵-۵۵۶.

پازوکی، آثار ثبت شدۀ ایران در فهرست آثار ملی، ص۷۱.

منابع:

پازوکی، ناصر و عبدالکریم شادمهر، آثار ثبت شدۀ ایران در فهرست آثار ملی، تهران، ۱۳۸۴ش.

جاوری، محسن، بررسی مدارس موجود دورۀ صفوی اصفهان، پایان نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، ۱۳۷۶ش.

رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم، آثار ملی اصفهان، تهران، ۱۳۵۲ش.

گنج نامه، به کوشش کامبیز حاجی قاسمی، تهران، ۱۳۷۹ش.

هنرفر، لطف الله، گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان، اصفهان، ۱۳۴۴ش.

منبع مقاله: دانشنامه بزرگ اسلامی