حقوق اسلامی

نوشته‌ها

مطالعات اسلام شناسی و شیعه شناسی در دانشگاه های ایالات متحده آمریکا+

اشاره:

این دانشگاه یکی از بزرگ ترین و مهم ترین دانشگاه های سراسر ایالات متحده آمریکا است. برنامه مطالعاتی حقوق اسلامی، که در دانشکده حقوق از سال ۱۹۹۱ فعّال شده، مقدّمات تشکیل یک مرکز فراگیر مطالعات اسلامی را در دانشگاه «هاروارد» فراهم آورده است. هم اکنون برنامه مطالعات حقوق اسلامی به دنبال لایه های درونی حقوق اسلامی به عنوان یکی از نظام های حقوق اساسی در جهان مطرح است و سعی دارد دانشجویان را با حقوق اسلامی آشنا سازد. تمرکز اصلی برنامه مطالعات حقوق اسلامی در عصر معاصر قرار دارد و این تمرکز، علایق و شرایط مناسب این مطالعه را در بستر تاریخی ایجاد می کند.

اهداف اصلی مطالعات حقوق اسلامی از طریق استادان و اعضای هیأت علمی متخصص، استادان میهمان، تحقیق و پژوهش، سخنرانی و برنامه های انتشاراتی دانشگاه هاروارد محقق می شود و به این وسیله، سطح تخصصی و مورد نیاز را برای دانشجویان دانشکده حقوق، بخصوص آن دسته از دانشجویانی که از کشورهای اسلامی آمده اند، فراهم می آورد. تربیت محققان غربی در زمینه حقوق اسلامی، تربیت محققان جوان و ارائه تحقیقات و پژوهش هایی در باب حقوق اسلامی از اهداف اصلی برنامه این دانشگاه است.

دانشکده حقوق درسه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا برنامه مطالعات حقوق اسلامی را دنبال می کند.

پژوهش نیز در این برنامه از جایگاه خاصی برخوردار است که عموما از جانب اعضای هیأت علمی ارائه می شود که در این بین، می توان به «حقوق اسلامی و نظام حقوقی مطالعه ای در عربستان سعودی»، «حرکت به سمت نظام مالی اسلامی در پاکستان»، «حقوق اسلامی و اقتصاد» و «تفاسیر فقهی اسلامی، مراجع و فتاوا» اشاره کرد. همچنین استادان بنامی از جهان اسلام به صورت ثابت و میهمان در برنامه های اسلامی دانشگاه به عنوان مدرّس و یا سخنران شرکت دارند. فرانک ووگل (Franke Vogel)(مدیر برنامه مطالعات حقوق اسلامی و استاد حقوق)، پری بیرمن (Peri Bearman)، عبدالکریم سروش، لسلی ویلکینز (Lesley Wilkins)، حسن عبّاسی، لعیا جنیدی و محسن کدیور از استادان کنونی و سال های گذشته دانشکده حقوق هستند. در اینجا، به نام برخی از دروس ارائه شده و همچنین همایش ها و سخنرانی های برگزار شده و همچنین نام برخی از استادان و سخنرانان آن ها اشاره می کنیم:

۱. حقوق مقایسه ای: نظام حقوقی اسلام / مدرّس: فرانک ووگل؛

۲. اندیشه حقوقی اسلام معاصر: حقوق، دولت و نظم جهانی / مدرّس: فرانک ووگل؛

۳. نظریه حقوقی اسلام / مدرّس: آرون زیسوف (Aron Zysow)؛

۴. تمدن های اسلامی؛ مطالعه ای در حقوق اسلامی: دکترین حقوقی اولیه سنّتی / مدّرس: رضوان السعید؛

۵. فمینیسم در اسلام / مدرّس: کریستینا جونز پاولی (Christina Jones-Pauly)؛

۶. حقوق مقایسه ای: خاورمیانه عرب؛

۷. نظام های قانون اساسی اسلامی؛

۸. حقوق بشر و اسلام؛

۹. حقوق اسلامی؛

۱۰. نظام فقهی اسلام؛

۱۱. حقوق، دولت و نظم جهانی؛

۱۲. شکل گیری مجدّد اخلاق، حقوق و اختیارات مذهبی در مصر در اوایل قرن ۱۹ / سخنران: طلال اسد؛

۱۳. بن لادن از کجا آمد؟ تقاطع بین بنیادگرایی اسلامی سنّتی و مبارزات ضد امپریالیسم معاصر / سخنران: الیور روی (Olivier Roy)؛

۱۴. واکنش ایران به حادثه ۱۱ سپتامبر / سخنران: ناصر هادیان، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران؛

۱۵. فتوا به عنوان راه کاری در جهت استحکام حکومت و جامعه در عربستان سعودی / سخنران: محمّد العتونه؛

۱۶. اولین همایش مطالعات علوم اسلامی در دانشگاه هاروارد: مفهوم شیعی تجربی / سخنران: عبدالکریم سروش؛

۱۷. معرفی مجدّد حقوق جزایی اسلام در نیجریه شمالی / سخنران: رودلف پیترز(Rudolph Peters) ؛

۱۸. زنان و بازار کار: جهان اسلام، گذشته و حال / سخنران: امیره سنبل؛

۱۹. تداوم و تحوّل در حقوق اسلامی: مفهوم مذهب و ابعاد عدم توافق حقوقی در مذهب حنفی در قرن دهم / سخنران: ایّوب سایت کایا.

دانشگاه ییل

این دانشگاه در ایالت ییل آمریکا قرار دارد و به عنوان یکی از مهم ترین دانشگاه هایی محسوب می شود که در رابطه با مسئله تشیّع فعالیت می کند. بخش مطالعات علوم اسلامی این دانشگاه در مقطع دکترا دانشجو می پذیرد. دوره دکترای مطالعات علوم اسلامی برای تربیت دانشجویان در سطوح عالی در رابطه با اسلام راه اندازی شده است.

این دوره یکی از ده دوره دپارتمان علوم مذهبی دانشگاه «ییل» به حساب می آید که دانشجویان، محققان، و استادان شاخه های گوناگون اسلام و از جمله تشیّع را مورد تحقیق و پژوهش قرار می دهند. در کنار استادان ثابت این دوره، استاد گرهارد بورینگ(Gerhard Bowering) ، استادیار فرانک گریفل(Frank Griffel) ، استاد عادل الوچه و استاد عبّاس امانات، دانشجویان از استادان برجسته ای در دپارتمان های تاریخ، علوم سیاسی و خاورنزدیک با گرایش اسلامی بهره مند می شوند.

دانشجویان دوره دکترای علوم اسلامی باید در فراگیری کامل تاریخ و افکار مذهبی اسلامی به سطح کامل رسیده و همچنین ابزار و راه کارهای مورد نیاز را برای معرفی اسلام به دست آورند. آنان باید در زمینه فلسفه اسلامی، الهیّات، شیعه شناسی، تصوّف، تمدن، حقوق، جامعه و مؤسسات اسلامی اطلاعات لازم و کافی را کسب کنند.

همایش ها، سخنرانی ها و میزگردهایی نیز در این بخش برگزار می گردند که از جمله می توان به همایش «ریشه های اسلام در آمریکا» با سخنرانی دکتر جیمز جونز از دانشگاه «منهتن» با موضوع «نیاز هویّت آمریکاییان مسلمان» و سخنرانی عمر فاروغ از بنیاد «نواوی» با موضوع «اسلام و فرهنگ ذاتی؛ چالش های فرهنگی اجتماعی در پیش روی مسلمانان و آمریکا»، همایش «جوانان مسلمان، امیدها و حقایق» با سخنرانی امام سراج وهّاج از «مسجد التقوی» نیویورک، امام شعیب از مرکز اسلامی دانشگاه آمریکن، امام عبدالمالک، شیخ یوسف استاس، شیخ شاکر السید، همایش «اسلام سیاسی و نقش آن در سیاست خارجه آمریکا بعد از حادثه ۱۱ سپتامبر» با سخنرانی فرانک گریفل؛ میزگرد «اسلام؛ دینی به عنوان خشونت یا تهدید» با حضور عباس امانات استاد تاریخ خاورمیانه، گرهارد بورینگ، استاد علوم سیاسی، گرهارد گریفل استادیار، کوثر رضوی، استاد تاریخ عصر اسلامی و ویلز جمیز، اشاره کرد.

پژوهش های مهمی در رابطه با اسلام، تشیّع و انقلاب اسلامی ایران در این بخش انجام می شوند که «درآمدی بر تشیّع (تاریخ و دکترین شیعیان دوازده امامی)» اثری از مژگان مؤمن، «اسلام تندرو» اثری از امانوئل سیوان در رابطه با تندروی شیعیان پس از انقلاب ایران و اصول مورد اختلاف بین مسلمانان شیعه و سنّی، نام برد.

دروس ارائه شده در دانشگاه با ذکر اسامی استادان آن ها عبارتند از:

۱. شیعیان سنّتی / عادل الوچه؛

۲. محمد و قرآن / بورینگ؛

۳. اسلام / بورینگ؛

۴. درآمدی بر الهیّات / گریفل؛

۵. توسعه افکار شیعی / عادل الوچه؛

۶. جهاد و بنیادگرایی اسلامی / گرهارد بورینگ و گریفل؛

۷. افکار مذهبی اسلام / بورینگ؛

۸. قرآن و تفاسیر آن / گرهارد بورینگ؛

۹. الهیّات اسلامی / گریفل؛

۱۰. اسلام و مدرنیته / گریفل؛

۱۱. اسلام درجهان امروز / فرانک گریفل؛

۱۲. تعامل اسلام با یهودیت و مسیحیت / گریفل؛

۱۳. اسلام میانه / گرهارد بورینگ؛

۱۴. تعقّل اسلامی و تأثیر آن بر اروپا / فرانک گریفل؛

۱۵. ساختن ایران نوین / عباس امانات.

شایان ذکر است که درس «اسلام در جهان امروز» از دروس جدید این دوره محسوب می شود و گرایش های مذهبی معاصر در دنیای اسلامی از جمله اصلاح گرایی و تجدّدگرایی، مدرنیته و بنیادگرایی اسلام (به عنوان مثال [آیه الله [خمینی) و جهاد که برادران مسلمان و گروه های اسلامی طرفدار آن هستند (به عنوان مثال، مودودی، سید قطب و ترابی) و زمینه های تاریخی بنیادگرایی اسلامی در دنیای پلورالیست، از محورهای درس به شمار می روند.

دانشگاه کالیفرنیا

«مرکز مطالعات خاور نزدیک گوستاو وون گرانبوم» در دانشگاه کالیفرنیا، لوس آنجلس، در رابطه با مسائل آموزشی و پژوهشی در شاخه علوم انسانی فعالیت می کند. این مرکز در رابطه با مسائل فرهنگستانی خاورمیانه پیش قدم بوده، به عنوان یکی از بزرگ ترین مراکز فرهنگستانی در ایالت متحده آمریکا به دنبال تقویت برنامه های آموزش عمومی و طرح های پژوهشی درر زمینه های فرهنگستانی و عمومی در لُس آنجلس و سراسر کالیفرنیای جنوبی شناخته می شود.

«مرکز گوستاو وون گرانبوم» به عنوان مجرای اصلی تماس با محققان و دانشمندان خاورمیانه و جهان اسلام از طریق برنامه اقامت آن ها در آمریکا نیز فعّال است. استادان میهمان و خارجی در این مرکز به طور گسترده از امکاناتی از قبیل کتابخانه وسیع و مجهّز شامل مجموعه ای از کتب خطی دوران صدر اسلام، که از حیث تنوّع کتاب، در آمریکای شمالی رتبه دوم را داراست، استفاده می کنند.

مرکز خاور نزدیک همچنین به عنوان محل مناسب اقامت برای اسلام شناسان و استادان گوناگون سراسر دنیا محسوب می شود که در برنامه های منظم و گوناگون مرکز از جمله کارگاه های آموزشی و تحقیقی، سخنرانی، گفتگو، میزگرد و بخش وسیعی از برنامه های سالانه مرکز شرکت می کنند.

مرکز، برنامه های آموزشی را از سطح کارشناسی در مطالعات خاور نزدیک تا مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا در مطالعات علوم اسلامی اداره می کند. مقطع دکترا در دانشگاه کالیفرنیا در رشته مطالعات علوم اسلامی در نوع خود در بین دانشگاه های دولتی آمریکا منحصر به فرد است. تمرکز و اساس این برنامه بر جنبه های گوناگون جوامع، تمدن و فرهنگ های اسلامی در سطح جهان و از جمله آن هایی که در جوامع اسلامی در آمریکا در حال رشد و گسترش هستند، استوار است. در این زمینه، علایق آموزشی و پژوهشی در «مرکز خاور نزدیک گوستاو وون گرانبوم» به مطالعه اسلام، از آفریقای شمالی گرفته تا شبه قاره هند، از عربستان تا آسیای صغیر و بالکان، از مرکز و جنوب شرقی آسیا تا آمریکا می پردازد.

برای پذیرش دانشجو، علاوه بر نیازهای اولیه دانشگاه، متقاضیان به طور معمول، باید معادل یک درس در تاریخ صدر اسلام و سه درس در فرهنگ و نهادهای اسلامی را بگذرانند. همچنین دست کم آشنایی با یکی از چهار زبان عمده کشورهایی با اکثریت مسلمان، مورد نیاز است که این زبان ها عبارتند از:

عربی، بربری، هاوسا، اندونزیایی، فارسی، مالایی، سواحلی، ترکی، اردو، ولوف و یوروبا.

حوزه های مطالعاتی مرکز شامل مردم شناسی، تاریخ، هنر، معماری، ادبیات تطبیقی، اقتصاد، علوم تربیتی، جغرافیا، تاریخ، حقوق، فلسفه، علوم سیاسی، روان شناسی، جامعه شناسی، مذهب و دین می شود.

«انجمن فارغ التحصیلان ایرانی» و همچنین مؤسسه آمریکایی «مطالعات ایران» نیز در دانشگاه کالیفرنیا به مطالعات ایران شناسی و اسلام شناسی می پردازند.

درس های گوناگونی در بخش آموزشی مرکز ارائه می شوند که از جمله مهم ترین آن ها می توان به درس «مقدّمه ای بر اسلام» توسط استاد پونا والا اشاره کرد.

در حال حاضر، برای دست یابی به منابع و اطلاعات ارزشمند در رابطه با خاورمیانه، به صورت مستقیم از طریق شبکه جهانی اطلاع رسانی، بخش میارو (MEARO)، اولین پایگاه اینترنتی خاورمیانه در آمریکا در دانشگاه کالیفرنیا فعّال است که برای دست رسی علاقه مندان، دانشجویان و استادان، منابع چند رسانه ای متعددی راه اندازی کرده است.

عناوین پژوهشی مهمی که در دانشگاه کالیفرنیا انجام شده و نام محققان آن ها به شرح ذیل هستند:

۱. علوم اسلامی؛ سنّت و مسائل آن / مالکوم کر(Malcom H. Kerr)؛

۲. تاریخ اسلامی، تاریخ خاورمیانه، تاریخ نوین / آلبرت حورانی (Albert Hourani)؛

۳. از وال هاوزن تا بکر: ظهور کولت گیشته در مطالعات اسلامی / جوزف وان اس(Josef Van Ess) ؛

۴. اسلام، مسئله تاریخ نگاری و فرهنگ فرانسوی / ادوارد سیّد؛

۵. اسلام و تجارب تاریخی مردم مسلمان / ارا لاپیدوس (Ira M. Lapidus)؛

۶. شعر عربی و شاعران همه فن حریف / یاروسلاف استکویچ (Jaroslav Stetkevych)؛

۷. مطالعات اسلامی و آینده اسلام / فضل الرحمن؛

۸. اسلام در آیینه آداب / ویلیام گراهام(Willian A. Graham) ؛

۹. تصوّف و شهادت / آن ماری شیمل (Annemarie Schimmel)؛

۱۰. اسلام در اروپای نوین / دیوید کر (David Kerr)؛

۱۱. اخلاق در اسلام / ریچارد هوانیسیان(Richard G. Hovannisian) ؛

۱۲. اخلاق در دکترین سنّتی اسلام / جرج مک دیس(George Makdisi) ؛

۱۳. کاربردهای قانونی و امروزین احکام فقه / کمال فرضی

از استادانی که در این مرکز و سایر دانشکده های دانشگاه کالیفرنیا مشغول به فعالیت در این زمینه هستند، تعدادی با تمرکز بیشتر در موضوعات اسلامی تدریس و تحقیق می کنند که در این بین، می توان از حسین ضیایی، لطیفه حقیقی، لئونارد بیندر(Leonard Binder) ، جانان فرید لندر(Jonathan Fried Lander) ، ساندرا هیل(Sondra Hale) ، عزیزه خزوم، جرجز صبّاغ، ابوالفضل خالد و نیکی کدی نام برد. شایان ذکر است که بخش سخنرانی و همایش های دانشگاه کالیفرنیا در باب مسائل اسلامی و ایران فعّال است که از جمله آن ها عبارتند از:

۱. استیلای اسلامی و تاریخ نگاری اسلامی: بُعدی جدید از منابع کهن / سخنران: چیس رابینسون(Chase Robinson)، از دانشکده شرق شناسی دانشگاه آکسفورد انگلستان؛

۲. سیاست جناحی در ایران معاصر: کاربردی برای سیاست آمریکایی / سخنران: مارک گاسیوروسکی (Mark Gasiorowski)، استاد علوم سیاسی دانشگاه لوییزیانا آمریکا؛

۳. نقش ایران در جنگ علیه تروریسم / سخنران: جلیل روشندل، استاد دانشگاه تهران؛

۴. بعد از طالبان، آمریکا و آینده سیاسی جنوب شرقی/سخنران:محمدایّوب.

پی نوشت:

۱. مسئول روابط بین الملل مؤسسه شیعه شناسی

منبع:فصلنامه شیعه شناسی، شماره ۳ و ۴.

محمد روحانی (۱)

مهدى مجدالاسلام نجفى(ره)

اشاره:

حاج شیخ مهدى مجدالاسلام نجفى اصفهانى یکى از عالمان اصفهان بود. فقید سعید در ۲۲اردیبهشت ۱۳۱۵ش (۱۳۵۶ق) در اصفهان در بیت علم و تقوا زاده شد. پدرش آیهاللّه حاج شیخ مجدالدین (م۱۴۰۳ق) صاحب (الیواقیت الحسان فى تفسیر سوره الرحمن)، و او فرزند علامه بزرگ آیهاللّه شیخ ابوالمجد محمدرضا اصفهانى (م۱۳۶۲ق) صاحب (وقایهالاذهان) و او فرزند آیهاللّه شیخ محمدحسین نجفى (م۱۳۰۸ق) صاحب (مجدالبیان فى تفسیر القرآن)، و او فرزند آیهاللّه شیخ محمدباقر نجفى (م۱۳۰۱ق) صاحب (لبّ الفقه) و (لبّ الاصول) و او فرزند آیهاللّه شیخ محمدتقى رازى اصفهانى (م۱۲۴۸ق) صاحب (هدایه المسترشدین) بود.

تحصیلات

معظم له دوران کودکى را در دامان پاک پدر و مادر با کمالش گذرانید و پس از آن به تحصیل علوم دینى روى آورد.

اساتید

شرایع و شرح لمعه و مطوّل را نزد شیخ امان الله قودجانى و شرح منظومه را از ملاّ فرج الله درّى آموخت. در سال ۱۳۳۴ش براى تحصیل علوم دانشگاهى به تهران مهاجرت کرد و در کنارِ آن، رسائل و مکاسب را در مدرسه سپهسالار از مرحوم محسنى دماوندى فراگرفت و همزمان از دانشکده معقول و منقول، موفق به اخذ درجه لیسانس و استفاده از مجلس درس اساتید بزرگوار: الهى قمشه اى، مشکاه بیرجندى، راشد، محدث ارموى، میرزا خلیل کمره اى، مهدى حایرى یزدى، سید محمدباقر سبزوارى و دیگران گردید.

بازگشت به وطن

در سال ۱۳۳۸ش به زادگاهش بازگشت و به تدریس در دبیرستان ها و مراکز تربیت معلم و پرورش شاگردان فراوان و همزمان شرکت در درس هاى فقه و اصول حضرات آیات: میر سید على بهبهانى و پدرش شیخ مجدالدین نجفى اصفهانى پرداخت و بهره هاى بسیار برد. پس از درگذشت پدر بزرگوارش در مهرماه ۱۳۶۲ش، به جاى ایشان در دو مسجد مهم اصفهان،مسجد نو بازار و مسجد جامع عباسى به اقامه جماعت و بیان احکام الهى و تفسیر قرآن پرداخت و علاوه بر آن به تجدیدِ ساختمان مسجد نو ـ که از یادگارهاى ارزنده جدّش آیهاللّه شیخ محمدباقر اصفهانى است ـ و بنیاد کتابخانه اى آبرومند در کنار آن همت گماشت. از اقدامات ارزنده اش، تجدید چاپ و تحقیق کتاب هاى نیاکانش بود که بدان اشاره خواهد شد.

تالیفات

برخى از تألیفات معظم له عبارتند از:

۱. ادبیات عرب در صدر اسلام;

۲. درس هایى از جهان بینى اسلامى;

۳. دستور زبان فارسى;

۴. حقوق اسلامى;

۵. حاشیه بر تلخیص المفتاح خطیب قزوینى (در علوم بلاغت);

۶. فیض البارى الى قره عینى الهادى (اجازه روایتى مفصلى است که به فرزندش عطا نموده است);

۷. مجموعه مقالات;

۸. مقدمه بر رساله امجدیه، وقایهالاذهان، دیوان ابى المجد (هر سه از تألیفات جدش آیهاللّه شیخ (ابوالمجداصفهانى)، الیواقیت الحسان (از تألیفات پدرش شیخ مجدالدین نجفى اصفهانى)، هدایه المسترشدین (از تألیفات جدّ اعلایش شیخ محمدتقى رازى اصفهانى)، الف حدیث فى المؤمن(از تألیفات فرزندش شیخ هادى نجفى) تاریخ علمى و اجتماعى اصفهان (از تألیفات سید مصلح الدین مهدوى).

وفات

آیت الله شیخ مهدى مجدالاسلام نجفى در ظهر روز پنجشنبه ۲۳ ماه صفر ۱۴۲۲ق (۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۰ش) در ۶۵سالگى به هنگام رفتن به مسجد زندگى را بدرود گفت، پیکر پاکش صبح روز جمعه پس از تشییع شایسته در کتابخانه مسجد نو بازار اصفهان به خاک سپرده شد.

آشنایی با دانشگاهها و مراکز علمی غربی در حوزه شیعه شناسی

اشاره:

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران مذهب شیعه در جهان غرب مورد توجه قرار گرفت. از این‌رو پژوهشگران غربی و موسسات فرهنگی و علمی کشورهای غربی برای آشنایی با مذهب شیعه مراکزی را ایجاد کرده اند. برخی از مهم ترین دانشگاه ها و مراکز علمی جهان غرب که دارای کرسی تخصصی شیعه شناسی هستند و یا دروس مربوط به تشیع، از جایگاه و اهمیت خاصی در آنها برخوردارند، در این مقاله معرفی شده اند:

 

۱. دانشگاه_عبری_اورشلیم (بیت المقدس/ رژیم اشغالگر قدس)

www.ol.huji.ac.ir

دانشگاه عبری اورشلیم دارای کرسی تخصصی شیعه شناسی است. «تشیع(ساختار سنتی دنیای اسلام)» و «اندیشمند مسلمان مؤثر سده های میانه: ابن طاووس و کتابخانه اش» و «کلام و فقه در شیعه امامیه» به قلم «اتان کولبرگ» و «کتاب مقدس و تفاسیر آن در شیعه امامیه اولیه» به قلم براشر، از جمله آثار منتشر شده توسط انتشارات این دانشگاه است.

۲. دانشگاه_حیفا (رژیم اشغالگر قدس)

www.haifa.ac.il

توجه این دانشگاه بیشتر بر زبان و ادبیات عرب است و در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری دانشجو می پذیرد. یکی از دروس آن «ابوالفرج اصفهانی»(صاحب الاغانی) است.

جهت گیری مقالات و اخبار این دانشگاه به سمت ایران، عراق، لبنان و شیعیان این مناطق است که عناوین بعضی از آنها عبارتند از: حزب الله کیست؟، قبایل عراقی و نظام پس از صدام.

۳.دانشگاه_بارایلان (رژیم اشغالگر قدس)

www.biu.ac.il

تمرکز تحقیقات بخش مطالعات عربی ـ اسلامی این دانشگاه و دانشکده زبان عربی، بر مسائل مربوط به ایران به عنوان مدل عینی حکومت شیعه است. در این دانشگاه مجله «مریا» در حوزه مذهب، فلسفه، کلام و عرفان منتشر می شود. از جمله طرح های مطالعاتی این دانشگاه عبارتند از: انتخابات سال ۲۰۰۰م (۲ خرداد ۱۳۷۶) ایران؛ انتقال نظام سیاسی ایران به سمت مدلی جدید؛ تلاش برای ایجاد دموکراسی در جمهوری اسلامی ایران؛ ارزیابی نیروهای مسلح و نظامی جمهوری اسلامی ایران؛ مطالعه بر عکس العمل ایران نسبت به تحریم اقتصادی؛ ایران حل معما(نیکی کدی).

۴.دانشگاه_هاروارد (آمریکا)

www.harvard.edu

تمرکز این دانشگاه بر حقوق اسلامی در عصر معاصر است که با افتتاح برنامه «مطالعات حقوق اسلامی» در دانشکده حقوق این دانشگاه از سال ۱۹۹۱م به صورت جدی پیگیری می شود. دروس این دانشگاه نیز عمدتاً درباره نظام قضایی و حقوقی اسلام بوده و سمینارهای آن نیز اکثراً حول موضوعات حقوق اسلامی است؛ ولی به تأثیر از وقایع ۱۱سپتامبر همایش هایی مرتبط با آن برگزار کرده اند. در این دانشگاه در باره «مفهوم سلطان عادل در جامعه چند حزبی دینی» مناظراتی میان دکتر عبدالکریم سروش و دکتر محسن کدیور در سال ۲۰۰۱م برگزار شد.

۵.دانشگاه_پرینستون (آمریکا)

www.princeton.edu

هدف بخش مطالعات اسلامی این دانشگاه توسعه و پیشرفت مطالعات در حوزه عقاید و آداب اسلامی با تأکید بر تاریخ و فرهنگ خاورمیانه است. برخی از مواد درسی این دانشگاه عبارتند از: شیعه در دوران میانه، درآمدی بر اسلام، زیارت و سفر به اماکن مقدس اسلام،. …

از کتاب های الکترونیکی درباره خاورمیانه و اسلام این دانشگاه می توان به «دشمن در آینه بنیادگرایی اسلامی و محدوده های عقل گرایی مدرن» نوشته «ایبان» اشاره کرد.

۶.دانشگاه_کالیفرنیا (UCLA آمریکا)

www.ucla.edu

«مرکز مطالعات خاور نزدیک گوستاو وون گرانبوم» این دانشگاه به مطالعات اسلامی و بررسی مسائل مختلف فرهنگی ـ اجتماعی خاورمیانه مشغول است. اولین پایگاه اطلاعاتی خاورمیانه در این دانشگاه با عنوان MEORO جهت دستیابی به منابع و اطلاعات در رابطه با خاورمیانه فعال است.

عناوین بعضی از دروس کارشناسی ارشد و دکتری عبارتند از: متون اسلامی، مشکلات موجود در هنر اسلامی، بررسی خاورمیانه، نهادهای نخستین اسلامی، مردم و حکومت در خاورمیانه، و مقدمه ای بر اسلام.

از پژوهش های انجام شده در این مرکز می توان به این موارد اشاره کرد: «مطالعات اسلامی و آینده اسلام» (فضل الرحمن) و «تصوف و شهادت» (آنه ماری شیمل).

۷.دانشگاه_ییل (آمریکا)

www.yale.edu

این دانشگاه در زمینه مطالعات اسلامی در مقطع دکتری پذیرش دارد. برخی از مواد درسی آن عبارتند از: شیعیان کلاسیک، توسعه افکار شیعی، جهاد و بنیادگرایی اسلامی (با تمرکز بر ایران، لبنان و مصر)، ساختار ایران مدرن.

از موضوعات و پروژه های تحقیقی مرتبط با تشیع در این دانشگاه می توان به این موارد اشاره کرد: درآمدی بر تشیع (تاریخ و دکترین شیعیان دوازده امامی)، ریشه های انقلاب (تاریخ تشریحی ایران مدرن)، اسلام تندرو، اسلام و انقلاب در خاور میانه. در سایت دانشگاه مقالات متعددی در مورد شیعه موجود است.

۸.مرکز_مطالعات_شرقی (دانشگاه پنسیلوانیا آمریکا)

http://mec.sas.upen.edu/studies.html

این مرکز بیشتر مطالعات خود را معطوف به جهان عرب نموده و در کنار آن، زبان های شرقی مانند: عربی، فارسی، ترکی، پشتو، ازبکی و ترکمنی نیز مطالعه و تدریس می شود. در موزه انسان شناسی و باستان شناسی این دانشگاه آثار و مطالبی درباره تشیع و تسنن وجود دارد. از تحقیقات و مقالات این دانشگاه می توان به این موارد اشاره کرد: «تسنن در برابر سفاهت تشیع(!!)»، «معماری قدرت در آیین تشیع: میان تعبد و تعقل»، «محرم و مناسک آن: آیین مذهبی برای روایت تاریخ مقدس در میان شیعیان آمریکا».

۹.دانشگاه_آریزونا (آمریکا)

www.asu.edu

تحقیقات این دانشگاه بیشتر در جهت مقایسه میان ادیان است که این قانون درباره دین اسلام نیز صدق می کند. عناوین برخی از دروس این دانشگاه عبارتند از: درآمدی بر اسلام؛ مذاهب جهان؛ بررسی دین اسلام؛ اسلام و دنیای مدرن؛ تمدن اسلامی؛ زن در اسلام؛ مذهب و حکومت در ایران.

عناوین برخی از کنفرانس های این دانشگاه عبارتند از: نقش اسلام در کشورهای مختلف؛ آیا آمریکا می تواند از اسلام بیاموزد؟؛ آیا مسیح مسلمان بود؟؛ از تراژدی تا استنباط، گفتمان علمی در ارتباط با جهان اسلام.

مقالات و تحقیقات قابل توجهی در این دانشگاه انجام شده که اکثراً به بحث شیعه و سنی در پاکستان پرداخته اند.

۱۰.مؤسسه_مطالعات_اسماعیلی_لندن (انگلستان)

WWW.iis.ac.uk

این مؤسسه به دنبال توسعه تحقیقات و آموزش درباره اسلام، با تأکید بر شیعه و به خصوص فرقه اسماعیلیه، متمرکز شده است. برنامه های مؤسسه مطالعات اسماعیلی، توجه خاصی به موضوعات تجددگرایی و مدرنیسم مبذول می دارد. ترجمه «دایره المعارف بزرگ اسلامی» به زبان انگلیسی از کارهای مهم این مؤسسه است.

۱۱.دانشگاه_بریستول (انگلستان)

www.bristol.ac.uk

بخش اسلام شناسی این دانشگاه زیر نظر رابرت گلیو متخصص تشیع اداره می شود که هر سه پایان نامه خود را در مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری درباره تشیع نگاشته است. دروس اصلی و مهم مرتبط با تشیع در این دانشگاه عبارتند از: اندیشه کلاسیک اسلامی، مذهب و آیین اسلام، جنبش های مذهبی مدرن در ایران، فلسفه اسلامی، شیعه (که در این درس فرق شیعی به ویژه اثنی عشریه، اسماعیله و زیدیه، مورد مطالعه عمیق قرار گرفته و دکترین رفتار افراطیون شیعه بازنگری می شود).

۱۲.مرکز_مطالعات_اسلامی_دانشگاه_کمبریج (انگلستان)

www.cam.ac.uk

این دانشگاه دارای «کرسی تخصصی شیعه شناسی جان (یحیی) کوپر» است. کنفرانس های این دانشگاه بیشتر درباره مسائل جهان عرب و حوزه ادبیات است که برای نمونه می توان به کنفرانس هایی در مورد «نظامی گنجوی» و «شاهنامه فردوسی» اشاره کرد.

از مهم ترین مقالات ارائه شده در این دانشگاه عبارتند از: «بررسی تشیع دوازده امامی در دوره جدید: فرهنگ دینی و تاریخ سیاسی»، «عوامل مؤثر بر سیاسی شدن تشیع لبنان و ظهور حزب الله»، «شیعیان اثنی عشری به عنوان یک اقلیت مسلمان در هند»، «خطابه اشک».

۱۳.مرکز_مطالعات_اسلامی_دانشگاه_شفیلد (انگلستان)

www.sheffield.ac.uk

موضوع اصلی مرکز مطالعات اسلامی این دانشگاه «فقه اسلامی» است که البته هم در ضمن تحقیقات فقهی و هم غیر آن به تشیع نظر دارند؛ از این جمله می توان به پژوهش کاملی که درباره تشیع در این دانشگاه و توسط مرکز مطالعات دینی انجام شد، اشاره کرد.

۱۴.مدرسه_مطالعات_آسیایی_و_آفریقایی_سوآس (دانشگاه لندن)

www.soas.ac.uk

مرکز مطالعات اسلامی این دانشگاه به مدیریت پروفسور عبدالحکیم از سال ۱۹۹۵م شروع به کار نمود. در زمینه قرآن پژوهی، این مدرسه نشریه ای را با عنوان «مجله مطالعات قرآنی» منتشر می کند. بعضی از دروس این مرکز نظیر درس «عصر فاطمیان در قرون ۱۰ تا ۱۲میلادی» با تشیع مرتبط است.

«مباحث مذهبی در تشیع معاصر» و «عناصر شیعی در معماری پاکستان» از طرح های تحقیقاتی این مدرسه مطالعاتی است.

۱۵.دانشگاه_منچستر (انگلستان)

www.mmu.ac.uk

مستشرق مشهور «نورمن کالدر» استاد فقه شیعی و درگذشته در سال ۱۹۹۸م، دارای کرسی در این دانشگاه بود.

دروس مقطع کارشناسی این دانشگاه در دو بخش ۱۲۰واحدی ارائه می شود و یکی از دروس بخش دوم، درسی است با عنوان «تشیع». از جمله پایان نامه های دفاع شده در این دانشگاه می توان به «ظهور شیعه در ایران در عصر صفوی» اشاره کرد.

۱۶.دانشگاه_لنکستر (انگلستان)

Relstud@lancaster.ac.uk

این مرکز اولین مرکز مطالعات دینی در انگلستان بوده و تحقیقات، دروس و مطالعات آن متمرکز بر ادیان اصلی و زنده جهان از جمله اسلام است. دوره اسلام شناسی این دانشگاه با عنوان «اسلام کلاسیک» در تابستان ۲۰۰۵م برگزار شد که بخشی از آن به طور خاص به «تشیع و فرقه های آن» پرداخته است.

از جمله اهداف برگزاری این دوره می توان به آشنایی با «شریعت و کلام در تفکر اهل سنت، شیعه و صوفیه» اشاره کرد.

۱۷. دانشگاه_گلاسکو (انگلستان)

www.gla.ac.uk

جهت گیری مرکز مطالعات اسلامی دانشکده الهیات و مطالعات دینی این دانشگاه در راستای اسلام شناسی است.

در میان مقالات ارائه شده در کنفرانس های برگزار شده در این دانشگاه و تحقیقات و پایان نامه های دفاع شده و رویکردهای فارغ التحصیلان آن «گرایش های شیعی» دیده می شود که از آن جمله می توان به موارد ذیل اشاره کرد: «وارثان محمد نبی(ص) و ریشه های افتراق تشیع و تسنن» و «اخطارهای رهبر تشیع».

۱۸.مؤسسه_مطالعات_اسلامی_دانشگاه_مک_گیل (کانادا)

این مؤسسه زیرمجموعه دانشکده هنر این دانشگاه بوده و تمرکز اصلی آن بر فرهنگ و تمدن اسلامی با توجه به محدوده جغرافیایی آن است. «ولیفرد کنت ول اسمیت» مؤسس این مرکز معتقد است تاریخ اسلام بدون در نظر گرفتن «مذهب» به عنوان یک عامل مهم و اثر گذار در رشد و شکل گیری تمدن اسلامی قابل فهم نخواهد بود.

برخی از دروس در حال تدریس و مرتبط با مذهب تشیع در این مرکز عبارتند از: تفکر شیعه در ایران، اسلام و سیاست: ایران، مشکلات تفکر شیعه. از جمله آثار منتشر شده این مرکز می توان از «دین و قدرت در صفویه» و «محمدباقر مجلسی» را نام برد.

۱۹.دانشگاه_تورنتو (کانادا)

www.utoronto.ca

این دانشگاه دارای مواد درسی و دوره های آموزشی مرتبط با تشیع است؛ مانند: «اسلام شیعی» (که در این درس توجه خاصی به شیعه گری سیاسی، فاطمیان، صفویه و ایران معاصر می شود)، «مباحثی درباره اندیشه عرفانی در اسلام»، «درآمدی بر دین اسلام»، «تاریخ اسلامی تا زمان سقوط بغداد».

در این دانشگاه یک طرح تحقیقاتی در مورد فتوای امام خمینی(ره) در مورد اعدام سلمان رشدی انجام شد که حاصل آن مقاله ای است با عنوان «فتوا همچنان باقی است».

۲۰.دانشگاه_کونکوردیا (کانادا)

www.concordia.ca

در این دانشگاه طرح های تحقیقاتی در زمینه شیعه صورت گرفته است؛ مانند: «تفسیر نوین از حقوق شیعه در ایران، عراق و لبنان»، «سفرنامه جمهوری اسلامی ایران»، «شیعه نوین و پیشین».

«لیندا کلارک» از شیعه پژوهان برجسته غرب، از اساتید این دانشگاه است.

۲۱.دانشگاه_ملبورن (استرالیا)

www.unimelb.edu.au

این دانشگاه بیشتر مطالعات اسلام شناسی دارد. با توجه به آنکه این دوره در زیرمجموعه دوره های تاریخی گنجانده شده، در ضمن فرقه ها، به مذهب «تشیع» پرداخته می شود.

https://t.me/Allah4all

منبع: مجله معارف، مهر و آبانماه سال ۱۳۹۱ ، شماره ۹۴.

تروریسم و جهاد- جهاد در اسلام

اشاره:

کسانی که اطلاعات کافی از آموزه ههای دین اسلام ندارند تروریسم را مترادف با جهاد گرفته اند در حالی که این دو واژه با هم مترادف نیست و گفتنی است که مرز بین تروریسم و جهاد، مبتنى بر عدم مشروعیت تروریسم و مشروعیت جهاد از دیدگاه اسلام مى باشد. براى دستیابى به پاسخى صریح و شفاف، ابتدا لازم است به صورت جداگانه یک بحث مفهوم شناختى در مورد این مفاهیم ارائه و جایگاه هر کدام را در متون و منابع اسلامى مورد بررسى قرار دهیم.

 

بخش اول- بررسى تروریسم از دیدگاه اسلام:

دیوید آرون شوارتز در مقاله ى نخست عنوان «تروریسم بین الملل و حقوق اسلامى» مى نویسد: «توجه قضایى صحیح به این پدیده، نباید به یک معناى منحصرا غربى از قانونیت محدود شود. غرب براى فهم کامل و در نهایت کنترل تروریسم بین المللى، نخست باید تحقیق کند که نظریه حقوق اسلامى؛ یعنى، شریعت، چگونه ترور، خشونت را به مفهوم کشیده و به چه نحو به آن پاسخ داده است»، (مجله سیاست خارجى، سال هفتم، تابستان و پاییز ۱۳۷۲، شماره ۲ و ۳، ص ۴۳۰).

بر این اساس براى روشن شدن مطلب، ابتدا لازم است که مسأله «ترور» در ادبیات غرب و در ادبیات اسلامى، مورد بررسى قرار گیرد.

الف) ترور(Terror) در ادبیات غرب: ترور در فرهنگنامه هاى غربى عبارت است از: «رفتار اجبارآفرین فردى یا دسته جمعى با به کارگیرى استراتژى هاى خشونت بار همراه با ترس و وحشت که با یک هدف و انگیزه سیاسى و قدرت طلبى صورت مى گیرد»، (همان، ص ۴۳۱). در هر صورت مفهوم ترور در ادبیات غرب، مفهومى بسیار مبهم است که هر کشور براساس منافع خود، تعریفى از آن ارائه داده و این خود اختلاف بر سر مصادیق را پدید آورده است؛ مثلاً آیا اقدامات خشونت بارى که همه گروه هاى محروم از حق تعیین سرنوشت، مرتکب مى شوند – حتى در صورتى که این خشونت متوجه غیر نظامیان نباشد – مشمول مفهوم تروریسم است؟ آیا فلسطینى هایى که از همه حقوق خود محروم شده اند و بدین وسیله پاسخ اسرائیل را مى دهند محکوم اند و در نتیجه باید تسلیم تجاوزگران اسرائیل شوند و یا آن که منشأ این اقدامات خشونت بار را دولت متجاوز اسرائیل و کلاً دولت هایى که به ناحق مردم را از حق تعیین سرنوشت خود محروم کرده اند، دانست.

ب ) ترور در ادبیات اسلامى: در ادبیات اسلامى این واژه مترادف با کلمه «فتک» به معناى کشتن غافلگیرانه آورده شده است، (محمدى رى شهرى، میزان الحکمه، ج ۹، ص ۴۵۰۸).

از نظر فقه اسلامى مى توان گفت:

۱. کشتن انسان هاى بى گناه – از هر فرقه یا مذهب و در هر مکانى که باشد – حرام است. مقام معظم رهبرى (درخصوص حادثه ۱۱ سپتامبر نیویورک و واشنگتن و انهدام مرکز تجارت جهانى و پنتاگون – که منجر به کشتار انسان هاى بى گناه زیادى شده است) در دیدار مسؤولان نهاد نمایندگى ولى فقیه و مدیران گروه هاى معارف اسلامى دانشگاه هاى سراسر کشور، با اشاره به حوادث اخیر آمریکا و دیدگاه اسلام در محکومیت هرگونه قتل عام در کشتار انسان هاى بى دفاع اعم از مسلمان، مسیحى و افراد دیگر، در هر مکان و با هر وسیله و سلاحى اعم از بمب اتم، موشک دوربرد و سلاح هاى میکروبى و شیمیایى و یا هواپیماى مسافرى و جنگى، از جانب هر سازمان یا کشورى و یا افراد نفوذى تصریح کردند: تفاوتى ندارد که این کشتار در هیروشیما و یا ناکازاکى، در قانا و یا صبرا و شتیلا، در دیریاسین و یا بوسنى و کوزوو، در عراق و یا در نیویورک و واشنگتن باشد».

لذا روایت منقول از رسول خدا(ص) که فرمودند «الایمان قید الفتک» یا «الاسلام قید الفتک؛ ایمان یا اسلام مانع کشتن به نحو غافلگیرانه است، (محمدى رى شهرى، میزان الحکمه، ج ۹، ص ۴۵۰۹). به فرض صحت آن (زیرا روایت با توجه به لحاظ راوى آن که ابوهریره است ضعیفالسند مى باشد) مربوط به همین مورد است. البته اطلاق این روایت با توجه به ادله دیگر که خواهد آمد مقید مى شود.

۲. افرادى به دلیل جرمى که مرتکب شده اند، مهدورالدم شناخته مى شوند. کشتن این افراد براساس ضوابطى واجب مى گردد. جرم آنها ممکن است شرکت در جنگ علیه مسلمین و نظام اسلامى باشد (کفار حربى) و یا توطئه علیه مقدسات اسلامى. مثلاً ناسزا گفتن به پیامبر(ص) و ائمه(ع) و یا اذیت و آزار آنان و یا شرکت فعال در تحکیم پایه هاى حکومت طاغوتى و ستمگر که دست هاى آن به خون هزاران مسلمان بى گناه آلوده است.

این که از مسلمات تاریخ اسلام است که رسول مکرم اسلام(ص) در جریان فتح مکه پیش از آن که لشکریان اسلام وارد شاه راه هاى مکه شوند، تمام فرماندهان را احضار نموده، خطاب به آنان فرمود: تمام کوشش من این است که فتح مکه بدون خونریزى صورت گیرد، لذا از کشتن افراد غیرمزاحم باید خوددارى شود. ولى باید ده نفر ذیل را هر کجا یافتید ولو آن که به پرده هاى خانه خدا آویخته باشند، آنان را دستگیر و بلافاصله اعدام کنید. آن ده نفر عبارتند از: عکرمه ابن ابى جهل، هبار بن الاسود، عبدالله بن سعد ابى سرح، مقیس صبابه لیثى، حویرث بن نقیذ، عبدالله بن خطل، صفوان بن امیه، وحشى بن حرب (قاتل حمزه)، عبداللّه بن الزبیرى و حارث بن طلاطله و چهار زن (از جمله آنان هند همسر ابوسفیان بود) دو نفر از آنان آوازخوان بوده و در مذمت رسول خدا(ص) سخنان زشت مى گفتند. تمام این افراد به نحوى مجرم یا توطئه گر بودند و رسول خدا(ص) به حکم حکومتى دستور قتل آنان را صادر فرمودند. براى آگاهى بیشتر در این باره ر.ک:

۱. ابن هشام، السیره النبویه، ج ۴، بیروت، دارالقلم، صص ۵۱ – ۵۴

۲. الطبرسى ابن على الفضل بن الحسن، مجمع البیان فى تفسیرالقرآن، ج ۹ و ۱۰، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰ه، ص ۸۴۸ (ذیل تفسیر سوره النصر)

۳. القمى، عباس، سفینه البحار، ج ۷، پیشین، ص ۱۷

۴. واقدى، محمد بن عمر، مغازى، تاریخ جنگ هاى پیامبر(ص)، ج ۲، ترجمه: محمود مهدوى دامغانى، تهران، مرکز نشر دانشگاهى، ۱۳۶۶ ،ص ۶۳۱

۵. سبحانى، جعفر، فرازهایى از تاریخ پیامبر اسلام(ص)، تهران، نشر مشعر، چاپ هفتم، ۱۳۷۶، ص ۴۴۳

نکته اى که بسیار حائز اهمیت است، ساز و کار اجرایى این مسأله است:

اولاً، اصل این حکم، یک امر مخفى و پوشیده و سرى نیست. هرگاه ولى امر مسلمین تشخیص دهد که فردى یا افرادى توطئه گرهستند و تحت تعقیب هستند و از کیفر اسلامى مى گریزند و یا در دسترس حکومت اسلامى نیست، به طور علنى و آشکار چنین دستورى را صادر خواهد کرد، همان گونه که رسول مکرم اسلام(ص) فرمان اعدام افراد فوق الذکر را به وسیله فرماندهان به تمام سربازان اعلام نمود، (سبحانى، پیشین، ص ۴۴۳) لذا هم همه لشکریان اسلامى مى دانستند که چه کسانى باید کشته شوند و هم کفار مى دانستند که چه کسانى مهدورالدم هستند، (ر.ک: همه مدارک و منابع پیشین) لذا هرگز این قضیه به معناى سلب امنیت از شهروندان حکومت اسلامى یا دیگران نخواهد بود، بلکه قاعده اولیه همانا حرمت جان و مال و ناموس و حفظ حقوق همه انسان ها با هر مسلک و مذهب و اعتقادى است مگر آن که مرتکب خیانت یا جرمى گردیده و در این صورت نیز مسأله به روشنى بیان مى شود.

همان گونه که حضرت امام به صراحت در مورد سلمان رشدى، این حکم را صادر نموده و فرمودند: به اطلاع مسلمانان غیور سراسر جهان مى رسانم، مؤلف کتاب آیات شیطانى که علیه اسلام و پیامبر و قرآن، تنظیم و چاپ و منتشر شده است، هم چنین ناشرین مطلع از محتواى آن، محکوم به اعدام مى باشند. از مسلمانان غیور مى خواهم تا در هر نقطه که آنان را یافتند سریعا آنان را اعدام نمایند تا دیگر کسى جرأت نکند به مقدسات مسلمین توهین نماید و هر کس در این راه کشته شود شهید است «ان شاءالله». ضمنا اگر کسى دست رسى به مؤلف کتاب دارد ولى خود قدرت اعدام او را ندارد، او را به مردم معرفى نماید تا به جزاى اعمالش برسد، (ر.ک: صحیفه نور، ج ۲۱، ص ۸۶).

ثانیا، عموما در مواردى که نیاز به ضرب و جرح است، چند نکته را باید مد نظر داشت:

الف) باید به اذن و اجازه رهبرى آگاه اسلامى (پیامبر(ص) یا ائمه(ع) و یا در عصر غیبت، فقهاء عظام) صورت پذیرد، (الامام الموسوى الخمینى، السید روح الله، التحریرالوسیله، ج ۱، تهران، مکتبه  العلمیه  الاسلامیه، ص ۴۶۲ (مسأله ۱۱ ذیل: القول فى مراتب الامر بالمعروف والنهى عن المنکر).

ب ) در زمان وجود حکومت اسلامى، خود حکومت که در رأس آن فقیهى آگاه، عادل و مدیر و مدبر قرار دارد، اقدام قانونى به این امر خواهد نمود. ولى هنگامى که حکومت اسلامى و ولى فقیه نافذالرأى در سراسر بلاد وجود نداشته باشد، صدور اذن به وسیله هر یک از فقهاى عظام ممکن است.

ج ) این اجازه ممکن است به جمع یا گروه خاصى با تحدید موارد آن واگذار گردد. مثلاً اصل تلاش براى نابودى حکومت طاغوتى سابق و کارگزاران آن در رأس برنامه هاى مبارزاتى فقیه شامخ و بى بدیل عصر؛ یعنى، حضرت امام خمینى قرار داشت و قهرا گروه هاى مبارز که خود را پایبند به مسائل شرعى مى دانستند مانند هیأت مؤتلفه و فدائیان اسلام به نحوى با پایگاه مرجعیت مرتبط بوده، قطعا حکم اعدام امثال هژبر، کسروى و… با کسب اجازه از مجتهد جامع الشرایط صورت مى گرفت و فتواى مجتهد و حکم ولى امر شرعى جهان نظر قانونى و معتبر در اسلام است و لذا ترورهایى که صرفا به جهت مسایل سیاسى و بدون پشتوانه احکام فقهى و یا بدون کسب اجازه از مقام مرجعیت صورت میگرفت مانند ترورهایى که توسط سازمان مجاهدین خلق یا کمونیست ها، خارج از موازین و هنجارهاى شرع بوده، مورد قبول اسلام نبوده و نیست.

۳- اما در مسأله ناسزاگویى به رسول مکرم اسلام(ص) و ائمه(ع) و نیز حضرت صدیقه طاهره، حکمى جداگانه مقرر شده است.

براى آشنایى بیشتر با جزئیات بحث و فروع بیشتر آن از جمله دشنام دادن به انبیاء دیگر(ع) ر.ک:

۱- الفاضل اللنکرانى، آیه الله العظمى الشیخ محمد، تفصیل الشریعه فى شرح تحریرالوسیله، کتاب الحدود، قم: المطبعه العلمیه، ۱۴۰۶ه، صص ۳۱۸ – ۳۲۵٫

۲- الموسوى الاردبیلى، آیت الله العظمى السید عبدالکریم، فقه الحدود والتعزیرات، قم، مرکز النشر، مکتب الاعلام الاسلامى، ۱۴۱۳ه، صص ۵۱۱ – ۵۲۱٫

خلاصه سخن آن که اسلام با کشتار انسان هاى بى گناه با هر عنوان و نام، ترور یا غیرترور و با هر انگیزه اى سیاسى یا مذهبى و… و از هر فرقه اى که باشد مسیحى، یهودى یا مسلمان و در هر کجاى عالم که باشند و با هر وسیله اى مخالف است، بلکه این کار جنایت است و باید محکوم و عامل آن مجازات گردد.

بخش دوم – بررسى جهاد از دیدگاه اسلام:

در اسلام، جنگى مشروعیت دارد که منطبق با مفهوم جهاد باشد. جهاد در اصل به معناى تلاش و کوشش است؛ ولى در فقه اسلامى جهاد دو مفهوم عام و خاص دارد. در معناى عام، هرگونه کوشش و مبارزه در راه خدا را جهاد گویند (مانند مبارزه با نفس یا جهاد اکبر). جهاد با این معانى، فاقد جنبه هاى نظامى است و اساسا در رابطه با پاسخ مورد نظر نیست. اما جهاد در معناى خاص، جنگ مقدس و یا مبارزه به خاطر دین و در راه حق و دفاع از آزادى هاى والاى اسلامى است. در قرآن کریم براى جهاد، بیشتر از واژه «قتال» استفاده شده است. این مبارزه داراى ابعاد مختلف عقیدتى، نظامى، اقتصادى، سیاسى و… است.

قرآن کریم تنها جهاد فى سبیل الله و یا قتال فى سبیل الله را جنگ مشروع مى داند «وقاتلوا فى سبیل الله الذین یقاتلونکم ولا تعتدوا»، (بقره، آیه ۱۹۰). امام على(ع) مى فرماید: «ان افضل ما توسل به المتوسلون الى الله – سبحانه و تعالى – الایمان به و برسوله و الجهاد فى سبیله فانه ذروهُ الاسلام و کلمه الاخلاص فانها الفطره»، (نهج البلاغه، خطبه ۱۰۹).

گفتنى است که جهاد یا قتال فى سبیل الله، داراى شرایط و مقررات ویژه اى است که در آیات و روایات فراوان به آن ها اشاره شده است:

الف) فلسفه و هدف جهاد در اسلام: جهاد در اسلام جنبه تدافعى دارد و خشونت مطلقى که به اسلام نسبت مى دهند واقعیت ندارد. خداوند دستور مى دهد که با حکمت و موعظه حسنه مردم را به حق فرا خوانید: «ادع الى سبیل ربک بالحکمه والموعظه الحسنه وجادلهم بالتى هى احسن»، (نحل، آیه ۱۲۵) چرا که اصولاً اعتقاد اکراه بردار نیست: «لا اکراه فى الدین قد تبین الرشد من الغى»، (بقره، آیه ۲۵۶).

از آن جا که اسلام دین و آیین اجتماعى و عقیدتى است؛ باید پیام هاى آسمانى خود را به گوش همه جهانیان برساند خداوند از پیامبر اکرم(ص) خواسته است که: «و ما ارسلناک الاکافه للناس بشیرا و نذیرا؛ تو را به عنوان پیامبر مژده بخش و هشداردهنده تمام بشریت رسالت دادیم»، (سباء، آیه ۲۸).

اهداف نهایى اسلام در سطح جهانى عبارت است از:

۱. تبلیغ جهان بینى توحید براساس آخرین وحى الهى و آسمانى به پیامبر گرامى اسلام.

۲. اعتقاد به کرامت انسان و جانشینى او از خداوند در روى زمین.

۳. انهدام و تخریب مبانى تفکر نژادپرستى و نژادگرایى و از بین بردن تبعیضات قومى و نژادى.

۴. نابودى هرگونه ظلم و ستم و برقرارى نظام عدل و قسط و برادرى و اخوت.

۵. تأسیس حکومت واحد جهانى بر مبناى شریعت و قوانین اجتماعى اسلام.

بنابراین از آن جا که دین اسلام دین اجتماعى و سیاسى است و قصد دفاع از حقوق انسان ها را دارد، نمى تواند در مقابل ظلم و تعدى ساکت بنشینید. قرآن کریم مى فرماید: «اُذن للذین یقاتلون بانهم ظلموا و ان الله على نصرهم لقدیر * الذین اخرجوا من دیارهم بغیر حق الا ان یقولوا ربنا الله ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع و بیع و صلوات و مساجد یذکر فیها اسم الله کثیرا و لینصرن الله من ینصره ان الله لقوى عزیز. الذین ان مکناهم فى الارض اقاموا الصلوه و آتوا الزکوه و امروا بالمعروف و نهو عن المنکر و لله عاقبه الامور»، (حج، آیات ۴۱ – ۳۸).

بنابراین اگر دین تمام عیار و کامل باشد و بخواهد اهداف فرهنگى خود را محقق سازد، چاره اى جز پرداختن به دیگر شؤون اجتماعى (از قبیل شؤون سیاسى، نظامى، اجتماعى و اقتصادى) ندارد. بنابراین اسلام هیچ گاه افراد را مورد تهاجم قرار نمى دهد تا خود را به اجبار بر آنان تحمیل کند. بلکه تنها نظام هاى کفر و شرک را که نگهبانان ضوابط طبقاتى، عامل اصلى نابسامانى هاى اقتصادى و اجتماعى و مانع آگاهى انسان ها مى باشند مورد تهاجم قرار مى دهد تا همه مردم را از تأثیرات گمراه کننده اى که فطرت آنان را فاسد ساخته و آزادى را از آنان مى گیرد برکنار سازد»، (سید قطب، سیماى جهاد اسلامى، فلسفه جهاد در اسلام، ص ۱۱۱).

ب ) بررسى شرایط و مقررات جهاد در اسلام: جهاد و جنگ در اسلام، شرایط و مقررات ویژه اى دارد که مجاهدان اسلام باید آنها را فرا گرفته و مراعات کنند، از جمله:

۱. مبادرت به جنگ ابتدایى مستلزم وجود امام یا نایب خاص او است.

۲. ممنوعیت جنگ ابتدایى در ماه ها و مکان هاى حرام. اسلام جنگیدن در ماه هاى حرام یا ماه هاى مقدس (رجب، ذیقعده،ذیحجه و محرم) و نیز جنگیدن در مسجد الحرام را منع کرده و مسلمانان را از مبادرت به جنگ در آنها برحذر داشته است، (توبه، آیه ۵ وآیات ۱۹۱ و ۱۹۴ بقره).

۳. دعوت به اسلام قبل از جنگ ابتدایى. حضرت رسول اکرم(ص) در هر یک از لشکرکشى هاى خود، به جنگجویان توصیه مى فرمود که پیش از آن که دشمن را به دین اسلام دعوت نکرده اند از هرگونه حمله اى خوددارى کنند و همیشه از صلح و آشتى درآیند. حضرت على(ع) در این باره مى فرماید: «پیامبر مرا روانه یمن کرد و فرمود: اى على! تا کسى را دعوت به اسلام نکرده اى با او نجنگ؛ به خدا قسم اگر خدا یک تن را به دست تو هدایت کند، بهتر از چیزهایى است که خورشید بر آن طلوع و غروب مى کند و

وظیفه تو اى على دوست داشتن و سرپرستى اوست»، (اصول کافى، ج ۱، ص ۳۳۵).

۴. شخص مجاهد قبل از پرداختن به جهاد با دشمن، باید با نفس خود جهاد کند؛ یعنى، خودسازى نماید و خود را از هرگونه هواهاى نفسانى و انگیزه هاى شخصى و… تزکیه کند. اهمیت این مطلب تا حدى است که در کتاب هاى فقهى و حدیثى مباحث جهاد نفس بیشتر از جهاد با دشمن مى باشد.

۵. مجاهدان باید از امام معصوم و یا نایب او فقیه جامع الشرایط اطاعت کنند و رهنمود بگیرند.

۶. آموزش نظامى و جنگى. مجاهدان باید آموزش دیده باشند.

۷. مجاهدان باید به قصد تقرب پیدا کردن به خدا و جلب رضایت الهى، جهاد کنند و مبارزه با هر قصد و نیت دیگرى باطل است و اگر کشته شود شهید نیست.

۸. اعطاى تأمین؛ یعنى، اگر فردى از کافران به مسلمین پناهنده شود، همه مى توانند به او پناهندگى بدهند.

۹. اگر یکى از کافران، به خیال این که به او امان داده اند، وارد حدود مسلمین شود، او را نباید کشت و باید به محل اولش مراجعت داد.

۱۰. کشتن زنان، اطفال، معلولان و نابینایان حرام است.

۱۱. کشتار حیوانات اهلى دشمن مجاز نیست؛ مگر گاو، گوسفند و شتر (به اندازه رفع گرسنگى).

۱۲. مثله کردن جنازه هاى دشمن. یعنى بریدن بینى، لب، چشم و گوش آنان حرام است.

۱۳. غدر کردن حرام است؛ یعنى کشتن کافران بعد از آن که آنها را مطمئن سازى که در امان هستند.

۱۴. تخریب و انهدام هدفهاى غیراستراتژیکى و غیرنظامى دشمن جایز نیست.

۱۵. زهر و سم در آب آشامیدنى ریختن حرام است.

و بسیارى از شرایط دیگر که تفصیل آنها در کتب روایى و فقهى موجود مى باشد.

بخش سوم – نتیجه گیرى:

با توجه به توضیحاتى که در مورد تروریسم و جهاد، مفهوم و شرایط هر کدام در متون اسلامى ارائه شد، مى توان به تفاوت هاى اساسى و بنیادى میان تروریسم و جهاد پى برد. حاصل سخن آن که، تروریسم در دیدگاه اسلام عمل نامشروع، غیرانسانى و مخالف با اهداف و ارزش هاى والاى الهى بوده و هیچ گونه سنخیتى با فریضه جهاد – که یکى از استراتژى هاى مهم اسلام براى اصلاح جامعه بشرى براساس مکانیزم هاى اخلاقى و انسانى و بشردوستانه است – ندارد.

براى آگاهى بیشتر ر.ک:

۱. مرتضى مطهرى، جهاد

۲. ابوافضل شکورى، فقه سیاسى اسلام، ص ۴۳۰

۳. دکتر محمد رضا ضیائى بیگدلى، اسلام و حقوق بین الملل، ص ۱۱۷

۴. سید صادق حقیقت، مسؤولیت هاى فرا ملى در سیاست خارجى دولت اسلامى، ۲۹۵

۵. جعفر سبحانى، پیامبر در میدان نبرد، مجله درسهایى از مکتب اسلام، شماره ۱۰، سال ششم

۶. مجید خدورى، جنگ و صلح در قانون اسلام، ص ۱۹۶

۷. جلال الدین فارسى، حقوق بین الملل اسلامى

۸. محمد دشتى، امام على(ع) و امور نظامى (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد رهبری، کد: ۳/۲۰۰۷۱۷)

منبع: پرسمان دانشجویان