جحفه

نوشته‌ها

جغرافیای غدیر

نگاهی به تاریخچه مسجد غدیر

ائمه علیه السلام به اصحابشان سفارش اکید می فرمودند که از زیارت مسجد غدیر غفلت نکنند. امام حسین علیه السلام در مسیر مکه به کربلا توقفی در غدیر داشتند. امام باقر و امام صادق علیه السلام به مسجد غدیر آمدند و جای جایِ مراسم غدیر را برای اصحابشان تشریح کردند.

محدثان و علمای بزرگ نیز در غدیر حضور می یافتند و ادای احترام می کردند. علی بن مَهْزِیار اهوازی (قرن سوم) در سفر حج خود به مسجد غدیر آمده است.

در کلام شیخ طوسی (قرن ششم) و ابن حَمزه (قرن هفتم) و شهید اول و علامه حلی (قرن هشتم) از مسجد غدیر یاد شده که بر باقی بودن آثار آن در زمانشان دلالت دارد.

سید حیدر کاظمی در سال ۱۲۵۰ ق از وجود آن خبر داده. در آن روز مسیر رفت و آمد از غدیر فاصله داشته ولی مسجد آن مشهور بوده است. محدث نوری نیز از وجود آن در سال ۱۳۰۰ ق خبر داده و شخصا در آن حضور یافته و اعمال آن را به جا آورده است.

موقعیت جغرافیایی غدیر خم

منطقه غدیرخم در مسیر سیلاب هایی واقع شده که پس از عبور از غدیر به «جُحْفه» می رسد و سپس تا دریای سُرخ ادامه پیدا می کند و آب سیل ها را به دریا می ریزد. چنین مسیرهایی را به زبان عربی «وادی» می گویند. وادی جُحْفِه مسیر سیلی است که به دریا می ریزد. در این مسیر آبگیری طبیعی به وجود آمده که پس از عبور سیل، آب های باقیمانده در آن جمع می شود. به چنین گودال ها و آبگیرهایی در عربی غدیر می گویند. در مناطق مختلف غدیرهای زیادی در مسیر سیل ها وجود دارد که با نام گذاری از یکدیگر شناخته می شوند. این غدیر هم برای شناخته شدن از غدیرهای دیگر، به نام «خم» نامگذاری شده است.

نام غدیر خم در طول چهارده قرن تغییر نیافته و در کتاب های جغرافیایی و تاریخی و لغتِ مربوط به قرون مختلف همین نام را برای این مکان معین می بینیم که موقعیت دقیق آن را تعیین کرده اند و فواصل آن را از چهار جهت مشخص کرده اند.

نام های مختلف منطقه غدیر

گاه از یک منطقه جغرافیایی به مناسبت های مختلف با نام های متفاوت یاد می کنند. از غدیرخم هم در تاریخ با نام های مختلفی یاد شده است. در مواردی با نام «جُحْفه» از آن یاد شده؛ بدان مناسبت که غدیر خم در وادی جحفه قرار دارد. در مواردی «خَرّار» گفته شده که نام مسیل غدیر تا جحفه است که سیل را به آن جا می ریزد.

گاه با نام «غُرَبَه» از آن یاد می شود و این به مناسبت هم جواری غدیر با این منطقه است؛ چرا که هر دو در یک وادی قرار دارند.

در موقعیت غدیر و جحفه هرچه از شرق به غرب به سمت دریا پیش می رود، مسیر سیل وسیع تر می شود و کسانی که در صدد تعیین فاصله جحفه تا غدیر بوده اند از زاویه های مختلفی مسافت را اندازه گرفته اند و فاصله آن تا جحفه را گاهی سه مایل و گاهی دو مایل تعیین کرده اند.

تغییرات جغرافیایی غدیر

وضعیت جغرافیایی منطقه غدیر در طول تاریخ تغییراتی داشته است، به خصوص آن که در مسیر سیل بوده و شکل آن به راحتی تغییر یافته است. جنبه های طبیعی منطقه از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم تا کنون تغییراتی به این شرح داشته است:

ـ در نزدیک آبگیر غدیر چشمه آبی است که پس از جاری شدن به سمت غدیر آمده و در آن می ریخته است. این چشمه گاهی کم آب یا خشک می شده و گاهی بر اثر عوامل طبیعی مسیرش از غدیر عوض می شده و به سمت دیگری می رفته است.

ـ در اطراف چشمه درختانی سرسبز و انبوه وجود داشته است. گاهی بر اثر سیلاب ها این درختان از بین می رفته و در سال هایی که آبِ چشمه کم بوده یا خشک می شده، درختان نیز سرسبزی خود را از دست می دادند و می خشکیدند.

ـ کنار آبگیر درختان صحرایی کهنسالی بوده که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در سایه آنها سخنرانی فرموده است. این درختان نیز بر اثر عمر زیاد خشکیده اند و سیل نیز در از بین رفتن آنها مؤثر بوده است.

ـ خود آبگیر از نظر عمق و طول و عرض در سالیان متمادی که سیل از روی آن عبور کرده دگرگونی های بسیاری کرده، ولی محل اصلی آن تغییری نکرده است.

محل کنونی مسجد غدیر

هم اکنون غدیر بیابانی است که در آن آبگیری قرار دارد و محل مسجد ـ که اکنون اثری از آن نیست ـ بین چشمه و آبگیر بوده است. این منطقه در حدود دویست کیلومتری مکه، در نزدیکی شهر «رابِغ»، در کنار روستای جحفه ـ که میقات حجاج است ـ قرار دارد و هم اکنون به نام «غدیر» شناخته می شود و مردم منطقه به خوبی از محل دقیق و نام آن آگاهند و می دانند که شیعیان هر از چند گاهی برای زیارت آن به منطقه می آیند و پرس وجو می کنند.

گزارش سفرهای تحقیقاتیِ دو تن از اهل خبره به منطقه غدیر از بهترین تحقیقات جغرافیایی درباره غدیر به حساب می آید. این دو نفر «عاتِقِ بنِ غَیْثِ بِلادی» از جغرافی دانان کنونی اهل تسنن عربستان و دیگری «دکتر شیخ عبدالهادی فَضْلی» از علمای شیعه عربستان است.

توصیف وضعیت جغوافیایی کنونی غدیر خم

عاتق بن غیث بلادی از علمای اهل سنت، سفر خود را به منطقه غدیر خم در سال ۱۳۹۳ ق و مشاهدات جغرافیایی خود را چنین توصیف می کند:

از «جُحفه» به «قَصر عُلْیا» آمدم. در آن جا شخصی از اهل منطقه را دیدم و درباره «چشمه غدیر خم» سؤال کردم. او به درختان خرمایی در سمت مشرق اشاره کرد و گفت: آنجا «غُرَبَه» است و منظورش همان غدیرخم بود که امروزه گاهی به این نام خوانده می شود. هشت کیلومتر پس از قصر عُلیا به غدیرخم رسیدم که از شرق رابِـغ ۲۶ کلیومتر است. آبگیری در سمت غربی دشت هست که حدود ۱۵۰ درخت خرما کنار آن است. این دشت قبلاً «خَرّار» نام داشته و سیل در آن جاری می شده، ولی هم اکنون تپه هایی در آن ایجاد شده که مانع سیل است. در سمت شرقی این آبگیر دشت «خانِق» است که آب کوه های «شِراء» از ۲۵ کیلومتری در آن جاری می شود و به این آبگیر می ریزد که باعث بقای این آبگیر تاریخی شده است. این آبگیر همیشه پرآب است و هر قدر خشک سالی باشد خشک نمی شود.

سمت جنوب این آبگیر، صحرای «وَبَریّه» و کنار آن «عُوَیْرِضَه» است. در سمت غربی و شمال غربی غدیر خم آثار شهری باستانی دیده می شود که حصاری داشته و به وضوح قابل رؤیت است. از جمله این آثار، سه ساختمان بلند یا قلعه که خراب شده است.

در سمت شمال شرقی، بیابان سیاه رنگی است که «ذُوَیْبان» نام دارد. در سمت شمال غربی بیابان «رُمْحَه» است که جنگل های درخت «سَمُر» آن را فرا گرفته است. درخت «سَمُر» نوعی درخت مخصوصِ بیابان ها و شنزارها است که در حد فوق العاده ای رشد می کند و شاخ و برگ های پرپشت پیدا می کند و شباهت زیادی به درخت چنار دارد و سایه مناسبی در صحراهای خشک ایجاد می کند.

در سمت شمال، دشت وسیعی است که همان «وادی ظَهْر» است و سراسر آن را جنگل های درخت سَمُر به گونه ای پوشانده که عبور از آن را مشکل ساخته است.

آبادی غدیر در طول قرن پنجم

سه دلیل می توان بر این مطلب ذکر کرد که در گذشته در محل غدیر خم جمعی از مردم به صورت شهر یا روستای بزرگی سکونت داشته اند.

۱ . وجود چشمه غدیر؛ زیرا در حجاز، بودنِ یک چشمه مساوی با وجود روستاست.

۲ . بعد از شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام فرزندان صحابه و انصار و قریش در دشت های حجاز متفرق شدند و برای خود باغ ها و آبادی هایی ساختند که به صراحت تاریخ مناطق اطراف غدیر خم از آن مناطق بوده است. بنابراین بعید نیست که در غدیر هم وطن کرده باشند و اطراف آن را آباد ساخته باشند، به خصوص آن که سابقه حضور پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نیز در آن جا ثابت بوده است.

۳ . زمین های اطراف غدیر همه کوه پایه ای و دشت مانند هستند و اهل منطقه نقل می کنند که در گذشته سراسر آن را نخلستان پوشانده بوده است.

این سه دلیل ثابت می کند که سرزمین غدیرخم که امروزه فقط چند چادرنشین در این سو و آن سویش خیمه زده اند، روزگاری مکان آبادی بوده است.

منبع :گلبرگ – بهمن ۱۳۸۰، شماره ۲۶

مسجد غدیر

  «غدیر» و «خم» در لغت

غدیر در لغت برکه آب را گویند و نیز زمین پستی که آب باران و سیلابها در آن جمع شود و تا تابستان باقی نماند.

جمع آن، «غُدُر» (دو حرف اوّل مضموم)، «غُدْر» (به ضم اول و سکون دوّم) «اغدرة» و «غدران» است.

جوهری گوید: «خُم» غدیر معروفی است که بین مکه و مدینه، در جحفه(1) می باشد.(2) ابن درید (متوفای 321 ه . ق.) گوید: «خُم» غدیر معروفی است و آن همان مکانی است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در آنجا به ایراد خطبه پرداخت و امیرمؤمنان علی بن ابیطالب (علیه السلام) را برتری داد.(3) ابن اثیر (متوفای 606) آورده است: «غدیر خم» جایی است میان مکه و مدینه که آب چشمه ای در آن می ریزد و در آن مسجدی است برای پیامبر ص -.(4) ابن منظور نیز در لسان العرب آورده است که: «غدیر» محلّ معروفی است میان مکّه و مدینه، در جحفه، و آن غدیر خم است.

takhribemasjedeghadirekhom3

و سرانجام بکری در معجم می نویسد: غدیر خم در سه مایلی جحفه، در سمت چپ، ابتدای دره جحفه جایی که دره الضرار به پایان می رسد واقع شده.

البته مراد سمت چپ کسی است که از مدینه به سوی مکه در حرکت باشد.

در آنجا مسجدی است با نام «مسجد غدیر» و آن در مکانی بنا شده که پیامبر (صلی الله علیه و آله) امیرمؤمنان علی (علیه السلام) را به عنوان جانشین خود به مردم معرفی کرد.(5) به گفته شهید اوّل (شهادت 786 ه . ق.) دیوارهایش تا زمان ایشان پابرجا و نمایان بوده است.

و ما اینک مسجد غدیر را از دو دیدگاه؛ روایات اهلبیت – علیهم السلام – وفقها مورد بررسی قرار می دهیم:

مسجد غدیر در روایات

شیخ کلینی – ره – (متوفای 329 ه . ق.) در کتاب شریف کافی فصلی با عنوان «مسجد غدیر خم» آورده و چنین گفته است:

1 – … عن عبدالرحمن بن الحجاج، قال: «سألت ابا ابراهیم (علیه السلام) عن الصلاة فی مسجد غدیر خم بالنهار و انا مسافر، فقال: صلّ فیه فانّ فیه فضلاً و قد کان أبی یأمر بذلک.»(6)

عبدالرحمن بن حجاج می گوید: «روز بود و من مسافر بودم از حضرت موسی بن جعفر (علیه السلام) درباره خواندن نماز در مسجد غدیر خم پرسیدم.

takhribemasjedeghadirekhom2

در پاسخ فرمود: در آن مسجد نماز بگزار، زیرا نماز در آن فضیلت بسیار دارد و پدرم همیشه به آن سفارش می کرد.» علامه مجلسی (متوفای 1110 ه . ق.) در کتاب ملاذ الاخیار، ج 9، ص 46 روایت پیشگفته را صحیح می داند.

2 – … عن حسان الجمال قال: «حملت ابا عبداللَّه من المدینة الی مکة فلما انتهینا الی مسجد الغدیر نظر الی میسرة المسجد فقال: ذلک موضع قدم رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) حیث قال: من کنت مولاه فعلی مولاه.»(7)

حسان جمال می گوید: «امام صادق (علیه السلام) را از مدینه به مکه همراهی می کردم، وقتی به مسجد غدیر رسیدیم حضرت نگاهی به سمت چپ مسجد کرد و فرمود: آنجا جای پای رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است جایی که فرمود: من کنت مولاه فعلی مولاه …» 3 – … عن ابان، عن ابی عبداللَّه – علیه السلام – قال: «یستحب الصلاة فی مسجد الغدیر لانّ النبی (صلی الله علیه و آله) أقام فیه امیرالمؤمنین – علیه السلام – وهو موضع اظهر اللَّه – عزوجل – فیه الحق.»(8)

ابان از امام صادق (علیه السلام) چنین روایت می کند: «نماز خواندن در مسجد غدیر مستحب است، زیرا که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در آن مکان امیرالمؤمنان (علیه السلام) را به پا داشت (و او را به عنوان جانشینی خود به مردم معرفی کرد) و آن همان جایی است که خداوند حق را ظاهر ساخت.»

مسجد غدیر در کلام فقها

فقها – رضوان اللَّه علیهم – در دو کتاب فقهی نماز و حج، به اهمیت مسجد غدیر و فضیلت خواندن نماز و دعا در آن پرداخته اند که به بیان برخی از آنان اشاره می کنیم:

1 – شیخ طوسی (متوفای 460 ه . ق.) می گوید: «هنگامی که انسان از مکه به سوی مدینه حرکت می کند وقتی به مسجد غدیر رسید، داخل مسجد شود و دو رکعت نماز بخواند.»(9)

2 – ابن حمزه (متوفای قرن ششم ه . ق.): «هرگاه کسی تصمیم به حج و زیارت خانه خدا دارد، ابتدا به مدینه رود و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را زیارت کند، سپس در طریق مدینه به مکه وقتی به «مسجد غدیر» رسید، دو رکعت نماز در آن بخواند.»(10)

3 – ابن ادریس (متوفای 598 ه . ق.) می نویسد: «هنگامی که انسان جهت زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله) از مکه به سوی مدینه حرکت می کند، همینکه به «مسجد غدیر» رسید، داخل آن شود و دو رکعت نماز بجا آورد.»(11)

4 – یحیی بن سعید (متوفای 690 ه . ق.) گوید: «هنگامی که حاجیان از مکه به سوی مدینه به جهت زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله) حرکت می کنند، وقتی به مسجد غدیر رسیدند، داخل آن شده و در آنجا نماز بگزارند.»(12)

5 – علامه حلّی (متوفای 726 ه . ق.): «مسجد غدیر مکانی است شریف که در آنجا پیامبر (صلی الله علیه و آله) علی (علیه السلام) را به عنوان امامِ مردم به جانشینی خود منصوب کرد، و شرافت او را برای همگان روشن ساخت و مقام و منزلت و قرب وی را در پیشگاه الهی بیان داشت، و در حجةالوداع از تمامی مسلمانان برای آن حضرت بیعت گرفت.

پس نماز و دعای فراوان در آن مسجد مستحب است.»(13)

6 – شهید اول (شهادت: 786 ه . ق.): «از جمله مساجد شریف، مسجد غدیر است که در نزدیکی جحفه می باشد، و دیوارهای آن تا به امروز باقی است، و آن مسجد مشهور و آشکار است، و غالباً راه حجاج از آن طرف می گذشت.»(14)

و همچنین در کتاب «دروس» می نویسد: «وقتی زائر خانه خدا به سوی مدینه حرکت می کند و به مسجد غدیر می رسد، داخل مسجد شود و در آن نماز گزارد و بسیار دعا کند.

این مسجد، همان مکانی است که رسول اللَّه (صلی الله علیه و آله) علی امیرالمؤمنین را به جانشینی خود منصوب کرد.

و دیوارهای مسجد تا امروز باقی است.»(15)

7 – مرحوم حر عاملی (متوفای 1104 ه . ق.) می نویسد: «مستحب است خواندن نماز در مسجد غدیر خم، از امام کاظم (علیه السلام) روایت شده است: در آن مسجد نماز بخوان، همانا نماز در آن فضیلت بسیار دارد و پدرم بدان امر می کرد.»(16)

8 – شیخ یوسف بحرانی (متوفای 1186 ه . ق.) می نویسد: «کسی که قصد مدینه مشرفه را کرده مستحب است از مسجد غدیر گذر کند، داخل مسجد شود و در آن نماز گزارد و زیاد دعا کند چرا که آن مسجد همان مکانی است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به امامت و خلافت امیرمؤمنان (علیه السلام) بعد از خود تصریح کرده است.

گرچه پیش از آن روز (غدیر) ادله و نصوص بر امامت آن حضرت از جانب پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بسیار نقل شده است، جز اینکه تکلیف الهی و ضرورت شرعی (در اعلان ولایت امیر مؤمنان) در آن مکان حتمی شد.

و آن همه نصوص و دلایل (که پیامبر (صلی الله علیه و آله) قبل از غدیر خم در مجالس و محافل می فرمود، همه آنها) مقدمه ای بود جهت آمادگیِ مردم برای چنین روزی و قبول خلافت آن حضرت.»(17)

9 – مرحوم کاشف الغطا (متوفای 1228 ه . ق.): «و از آن مساجد مسجد غدیر است.

takhribemasjedeghadirekhom1

امام موسی بن جعفر (علیه السلام) فرمود: «صلّ فیه فانّ فیه فضلاً و کان أبی یأمر بذلک» و امام صادق (علیه السلام) فرمود: نماز در مسجد غدیر مستحب است؛ زیرا پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در آن مکان امیرمؤمنان را به جانشینی خود معرفی کرد و حق را ظاهر ساخت.

و سمت چپ مسجد افضل است چون وقتی امام صادق (علیه السلام) نگاه به سمت چپ مسجد کرد فرمود: این جای پای رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است.»(18)

10 – مرحوم صاحب جواهر (متوفای 1266 ه . ق.) می نویسد: «کسی که از مکه به مدینه بازمی گردد، مستحب است در مسجد غدیر خم نماز بخواند و زیاد دعا نماید، و آنجا همان محلی است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) امیرمؤمنان (علیه السلام) را به جانشینی خود معرفی کرد.»(19)

در میان نویسندگان عامه نیز صاحب خلاصةالوفاء باخبار دارالمصطفی آورده است که: «… مسجد بعد الجحفة و أظنّه مسجد غدیر خم.

قال الاسدی و علی ثلاثة أمیال من الجحفة یسرة عن الطریق حذاء العین مسجد لرسول اللَّه – صلی اللَّه علیه و [آله] و سلم – و یلیها الفیضة و هی غدیر خم و هی علی أربعة أمیال من الجحفة.» از جمله مساجدی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در آن نماز خواند، مسجدی است بعد از جحفه و به گمان من همان مسجد غدیر خم است …»(20)

11 – مرحوم سید محسن امین می گوید: «وهو قریب من الجحفة المسماة فی هذا الزمان رابغ بین مکة و المدینه فی منتصف الطریق تقریباً و هو عامر مشهور، و قد جدد عمارته بعض ملوک الهند من الشیعه فی عصر الشیخ مرتضی الانصاری.»(21)

«و مسجد غدیر خم در نزدیکی جحفه که در این زمان آن را رابغ میان مکه و مدینه تقریباً در وسط راه قرار داد.

و این مسجد عامر و مشهور است، و بنای آنرا بعضی از پادشاهان هند از شیعیان در زمان شیخ مرتضی انصاری انجام داده است.»

پی نوشتها:

1 ـ جحفه روستای بزرگی است که در راه مدینه ـ مکه، در چهار منزلی قرار دارد، معجم البلدان، ج2، ص111. مسافت بین مکه و جحفه حدود 220 کیلومتر است.

2ـ صحاح اللغه، ج5، ص19163ـ

3.جمهرة اللغه، ج1، ص1084 ـ

4.النهایه فی غریب الحدیث و الأثر، ج2، ص81؛ به لسان العرب، ج4، ص223 مراجعه شود.

5 ـ کیهان فرهنگی، ص47، سال یازدهم مرداد ماه 13736 ـ

6.کافی، ج4، ص566، ح1؛ الفقیه، ج2، ص335، ح6؛ تهذیب الاحکام، ج6، ص18، ح417 ـ کافی، ج4، ص566، ح2؛ بحارالانوار، ج37، ص172، ح5؛ و ج100، ص225، ح21؛ و مرحوم استرآبادی در تاویل الایات الطاهرة، ص688 قضیه را با اندک تفاوتی از حسین جمال نقل می کند.

7.به تفسیر کنز الدقائق، ج10، ص578 مراجعه شود.

8 ـ کافی، ج4، ص567، ح39 ـ

9.النهایه فی مجرد الفتوی، ص28610 ـ

10.الوسیلة الی نیل الفضیله، ص19611 ـ

11.السرائر، ج1، ص65112 ـ

12.الجامع للشرائع، ص23113 ـ

13.تحریر الأحکام، ج1، ص131؛ تذکرة الفقهاء، ج1، ص403؛ منتهی المطلب، ج2، ص88914 ـ

14.ذکری الشیعه، ص155؛ بحارالانوار، ج100، ص22515 ـ

15.الدروس الشرعیه، ج2، ص1916 ـ

16.بدایة الهدایه، ج1، ص39117 ـ

17.الحدائق الناظره، ج17، ص40618.

18.کشف الغطاء، ص21119 ـ

19.جواهر الکلام، ج20، ص7520 ـ

20.خلاصة الوفاء باخبار دارالمصطفی، ص42521

21ـ مفتاح الجنات، ج1، ص328

منبع :میقات حج – تابستان 1374، شماره 12 –