تفريح

نوشته‌ها

اهتمام اسلام به تفریح

 تفریح در لغت

در لغت تفریح به معنى شادمانى کردن، شادمانى و خوشى است[۱] و با واژه‌هاى نزهت، تفرّج، فرح، راحتى و آسایش هم خانواده است.

تفریح در فرهنگ اسلامى

در واقع در فرهنگ غنى اسلام، تفریح از مراحل و اجزاء سیر تکاملى و رشد شخصیت فردى و اجتماعى انسان به حساب مى‌آید. به گونه‌اى که هر کسى از این قسمت(تفریح) استفاده نکند، در بُعدى از ابعاد تکاملى شخصیت خود کوتاهى کرده است و این قصور، باعث کندن سیر رشد و تکامل ابعاد دیگر شخصیت او مى‌گردد. تفریح، نشاطى است که انسان پس از تلاش و فعالیت‌هاى سنگین جسمى و روحى بر مى‌گزیند تا رنج و اندوه و همّ و غم را از خود دور کند.[۲]

از آن جایى که انسان داراى دو بعد جسمانى و روحانى است و این دو بعد، بر همدیگر اثر مى‌گذارند(مثبت و منفى)، باید بداند که تفریح، براى بازپرورى و نشاط در کار، رغبت و رشد در تمام جهات زندگى یک ضرورت است که مورد تأکید و تأیید ائمه معصومین(علیهم السلام)(در عمل توصیه به آن‌ها و تأیید افرادى که به تفریحات سالم مى‌پرداختند) بوده است. در بحث فعلى، تفریح به معنى هر چیزى است که باعث شادى، نشاط، رفع خستگى و غم، اعم از تفریح حرکتى(ورزش) و غیر حرکتى است.

ویژگى‌هاى تفریح اسلامى

۱- در راستاى فرآیند تکامل و رشد شخصیت اسلامى و انسانى است؛

۲- نشاط‌‌آور؛

۳- در چهارچوب قوانین شرع(واجب، حرام، مباح، مکروه و مستحب)؛[۳]

۴- تعادل در آن مهم است(نه افراط نه تفریط)؛

۵- فواید عقلى، جسمى و روحى دارد؛[۴]

۶- بعد اجتماعى در آن لحاظ شود مثل ادخال سرور در قلب مؤمنین.[۵]

۷- فقط وقت پر کنى و تضییع وقت نیست.[۶]

۸- هر تفریحى که انسان را یک پله از رشد الهى پایین آورد، مذموم(حرام یا مکروه) است؛

۹- فعال و پرتحرک بودن مثل اسب‌سوارى، کشتى و ….؛

۱۰- هر تفریحى که باعث خفت و سبکى عقل شود و یا عقل را تعطیل کند حرام است(توجه به عقل و تفکر در نظام اسلام) مثل شرب خمر، موسیقى مبتذل، مواد مخدر، قمار؛

۱۱- برد و باخت در بازى حرام است(غیر از تیراندازى و اسب‌سوارى)؛

۱۲- آزار و اذیت حرام است(تحقیر، مسخره کردن، آزار دادن همسایه و مردم و…)؛

۱۳- ضررى به خود یا دیگران نرسد؛

۱۴- لذت آن پایدار باشد(کمک کند به شادى در آخرت)؛[۷]

۱۵- تقویت‌کننده بُعد جسمانى و روحى(شجاعت و ….) باشد.

نکته: با توجه به ویژگى‌هاى تفریح اسلامى، باید متذکر شویم که اسلام ما را در تفریحات محدود نمى‌کند، امّا آن چه که مهم است میزان حرکت است یعنى باید در هر تفریحى اول دقت کنیم و ببینیم که آیا با معیار اسلام سازگار است یعنى آیا کمال‌آور، لذت‌آور و آخرت‌آور هست یا نه، هر چه به عنوان لذت، تفریح، شادى باشد و انسان را از مسیر بندگى و کمال دور سازد به تعبیر على(علیه السلام) آخرش به هلاکت ختم خواهد شد.

تفریحات اسلام

همان طور که ذکر شد، اسلام براى هر کارى، ملاک معرفى کرده است. اسلام در تفریح، ما را محدود نکرده است، اما چیزى که مهم است باید خارج از مسیر بندگى نباشد و ویژگى‌هاى تفریح اسلامى مذکور در آن رعایت گردد. اینک به برخى از تفریحات مورد توجه اسلام اشاره مى‌کنیم. لازم به ذکر است که با توجه به تعریف لغوى تفریح باید گفت که دایره تفریح خیلى وسیع‌تر از آن است که غالباً تصور مى‌شود چون تفریح به معنى شادى و شادمانى است و هر چه باعث زایل شدن همّ، غم، خستگى و رنج شود به نوعى تفریح محسوب مى‌شود.

۱- کار و تلاش:[۸] حضرت على(علیه السلام) فرمودند: کار، بزرگترین تفریح است. کار باعث شکوفا شدن استعداد و خلاقیت انسان مى‌گردد و انسان را از همّ و غصه نجات مى‌دهد، بسیارى از اضطراب‌ها و نگرانى‌هاى جهان امروزى، به خاطر بى حرکتى و عدم فعالیت‌هاى جسمانى است. امروزه کاردرمانى براى زدودن یأس، نگرانى و اضطراب براى بیماران روانى هم تجویز شده است.

برنارد شاو نویسنده معروف انگلیسى مى‌گوید: راز بدبختى و بینوایى ما، داشتن اوقات فراغتى است که صرف فکر کردن درباره خوشبختى و بدبختى مى‌شود.[۹]

۲- تیراندازى.[۱۰]

۳- اسب‌سوارى.[۱۱]

۴- کشتى:[۱۲] در متون دینى داریم که پیامبر(صلى الله علیه و آله و سلم) از امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) خواستند که با هم کشتى بگیرند و یا این که ایشان، خودشان با شتر خودشان با دیگران مسابقه مى‌دادند.

۵- شنا:[۱۳] پیامبر اکرم(صلى الله علیه و آله و سلم) والدین را توصیه نموده‌اند که به فرزندان خود شنا یاد دهند و زمینه یادگیرى شنا را برایشان فراهم کنید.

۶- صله‌رحم و معاشرت با نزدیکان: این امر بسیار مورد توجه اسلام شده است. انسان وقتى نزدیکان خود را مى‌بیند، باعث سرور و شادى مى‌شود و دورى از آن‌ها غم و غصه به بار مى‌آورد، مثلا افرادى که براى تحصیل از محیط خود فاصله مى‌گیرند این امر را تجربه کرده‌اند.

۷- خوشرویى و خوشگویى.

۸ نظافت(بدن، لباس، موى سر و صورت) و زدودن موهاى زائد بدن، آرایش مرد براى همسر و زن براى همسر، غسل‌هاى مستحبى.

۹- یاد خدا(دعا، نیایش، تلاوت قرآن)؛ کمک به دیگران، یتیم‌نوازى، احسان، رضایت خاطر براى انسان به بار مى‌آورند.

۱۰- توجه به اعیاد مذهبى(جمعه‌ها، فطر، غدیر، قربان)؛ پوشیدن لباس‌هاى روشن و شاد.

۱۱- انگشتر فیروزه: حضرت على(علیه السلام)، انگشترهاى متعددى داشتند که هر کدام خاصیتى داشت و انگشتر فیروزه، باعث زدودن غم و پیروزى و شادابى است.

۱۲- شاد کردن مؤمنین مستحب مؤکد است(عبادت). در بین مؤمنین، یتیمان و فقرا نیاز بیشترى به شاد شدن دارند و ائمه به همین جهت(جبران نیاز روحى آن ها) به آن‌ها اهتمام زیادى داشتند.

۱۳عطر: بوى خوش، باعث شادابى روحى و در نتیجه آن خرمى جسم مى‌شود؛ انسان را محبوب دیگران مى‌کند؛ به همین جهت بود که در مورد پیامبر(صلى الله علیه و آله و سلم) مى‌خوانیم که ایشان، توجه زیادى به استفاده و خریدن عطر مى‌نمودند. امام خمینى(رحمه الله) که زندگى ساده‌اى داشتند تنها جایى که دنبال مرغوب‌ترین بودند، همان وقت انتخاب عطر و ادکلن بود.

۱۴- هدیه دادن و هدیه گرفتن.

۱۵- داشتن دوست صالح: انسان، موجودى است اجتماعى، افرادى که مشکلات و حتى شادى‌هاى خود را به شکل کلامى و غیر کلامى با دوستان و آشنایان خود در میان مى‌گذارند و در دل خود، ذخیره و انبار نمى‌کنند، از نشاط و خرمى بیشترى برخوردارند. در روایت داریم عاجزترین مردم، کسى است که از انتخاب دوست مؤمن ناتوان باشد و ناتوان‌تر از او، کسى است که دوست خود را از دست بدهد.

۱۶- لطائف و حکمت آموختن:[۱۴] حضرت على(علیه السلام) مى‌فرمایند: قلب‌ها مثل بدن‌ها خسته و ملول مى‌شوند، پس شما باید با (شنیدن، خواندن) حکمت‌هاى دقیق و لطیف آن‌ها را شاداب کنید.

۱۷- سفر و رفتن به مناطق سرسبز، دیدن جریان آب: سفر باعث با تجربه شدن انسان، آشنایى او با نشانه‌هاى مختلف خدا (فرهنگ‌هاى مختلف، زبان‌هاى گوناگون و ….) و توجه به آثار گذشتگان و عبرت از آن‌ها مى‌شود. علاوه بر آن‌ها، سفر موجب سلامتى روح مى‌گردد.(سافروا تصحّوا: مسافرت کنید تا سالم و شاداب شوید.) سفر و اردوهاى دسته جمعى، براى جوانان لذت بسیار بیشترى دارد چرا که با همسالان خود هستند. در سفر دوستیابى، ایثار، گذشت، تعاون …. را یاد مى‌گیرند. در روایات مى‌خوانید که در سفر مزاح را کمى بیشتر کنید ولى افراط نشود.

نکته: در تفریحات، سنین مختلف نقش مهمى را به خود اختصاص مى‌دهد مثلا تفریح کودک با نوجوان و یا زن و مرد بسیار با هم فرق دارد. یک جوان از آنجایى که ابعاد روحى او رشد کرده، نیاز به احترام، شخصیت، عزت نفس و …. در خود احساس مى‌کند، هرگاه نیازهاى معنوى، جسمانى و عقلانى او ارضاء مى‌گردد. احساس شادابى و خرمى بیشترى مى‌کند و هرگاه این‌ها از طرف دیگران در خطر باشد، او احساس افسردگى، خمودى و غم مى‌کند.

بهترین تفریح در دیدارهاى دسته‌جمعى

در دیدارهاى دسته جمعى برخى تفریحات هستند که جنبه گروهى و عمومى پیدا مى‌کنند و برخى دیگر جنبه خصوصى تر. البته بستگى دارد این گروه در چه جایى باشند(منزل، مدرسه، تأتر، مسجد، اردو، خارج از منزل). به هر حال بهترین تفریح در این موارد، چیزى است که هر سنى و جنسى(مذکر یا مؤنث) به سهم خودشان از آن استفاده کنند یعنى باید طورى برنامه‌ریزى شود که جنبه همگانى آن رعایت گردد. البته گاهى هم ایجاب مى‌کند که هر دسته‌اى جداگانه با هم باشند، مثل زمانى که بزرگترها مشغول بحث‌هاى جدى و مهم خود هستند. در ذیل برخى از تفریحات دسته جمعى ذکر مى‌شود:

۱- اجراى مسابقه و تهیه جایزه از طرف بزرگترها، مشاعره، کشتى، مسابقه معلومات عمومى، لطیفه گویى؛

۲-معاشرت‌هاى سازنده و صله‌رحم؛

۳- مسافرت‌هاى کوتاه و بلند مدت، رفتن به پارک و مناطق سرسبز، دیدن جریان آب رودخانه، دریا و …؛

۴- آزاد کردن ذهن از مسائل کارى و مشکلات زندگى: امام محمد غزالى مى‌گوید بهتر است شاگردان پس از مدتى تعلیم رها گردند تا بازى و تفریح کنند، چون تعلیم و درگیرى جدى ذهن با مسائل علمى آنها را از درس دلزده و فرارى مى‌کند، امّا در تفریح نباید افراط گردد[۱۵] و …. با توجه به مطالب گذشته باید بگوییم بهترین تفریح از نظر اسلام این است که سنین مختلف در آن رعایت شود.(کودک با یک شکلات دل خوش است، ولى جوان نیازها و خواسته هایش بیشتر است و …. .) دیگر این که شادى و تفریح نباید به اصل حرکت در مسیر رشد و بالندگى انسانى و اسلامى فرد ضرر برساند و در آن افراط نشود و از سویى دیگر زمینه‌ساز بازگشت به کار و اعمال زندگى بانشاط بیشتر مى‌گردد.(در اسلام محدودیت در تفریح نیست مگر این که امر خلاف شرع و اخلاق در آن رخ دهد).

نکته پایانى: در این بحث بیان داشتیم که اسلام هر تفریحى را نمى‌پسندد؛ تفریحى مناسب است که با اصول تربیت و تعلیم اسلامى و رشد استعدادهاى روانى و شخصیتى مغایرت نداشته باشد، باعث آزار و اذیت دیگران نشود. به دیگران و خود زیان مالى، آبرویى، جانى نرساند، جزء تفریحاتى نباشد که انسان را از دایره بندگى خدا بیرون مى‌کند(قمار، شراب خوارى، مجالس لهو و رقص، مواد مخد، موسیقى‌هاى لهوى و ترانه‌هاى مبتذل، مسابقه‌هایى که برد و باخت در آن‌ها حرام است[۱۶] مثل فوتبال، دو میدانى و…) البته دامنه تفریحات به موارد یاد شده خلاصه نمى‌شود. هر چیزى که در آن گناه صورت نگیرد و افراط نشود را مى‌تواند شامل گردد(رعایت ویژگى‌هاى تفریح اسلامى). مثل فوتبال، کشتى، شمشیربازى، دو، اسب‌سوارى، کوهنوردى، شنا، گردش در دشت و صحرا، رفتن به پارک‌ها، شنیدن موسیقى‌هاى غیر حرام، دیدن فیلم‌هاى سینمایى مفید(مستند، کمدى، رزمى و….) خواندن مطالب طنز، شعر، حل جدول، مشاعره، لطیفه‌گویى، مسابقه علمى، مهمانى رفتن، پذیرفتن مهمان، لباس نو خریدن، عطر زدن و …. لازم به ذکر است که در تفریح باید به معنى لغوى آن و اصطلاحى توجه داشته یعنى دایره تفریح و شادمانى خیلى وسیع است تا آنجایى که خلاف رشد و کمال و مسائل شرعى نباشد.

پی‌نوشت‌ها

[۱] . فرهنگ عمید.

[۲] . احمد عبدالعزیز ابو سمک، التربیه الترویحیه فى الاسلام، دار النفائس للنشر و التوزیع، الاردن، ص ۴۰

[۳] . همان، ص ۸۰

[۴] . همان، ص ۵۹

[۵] . همان.

[۶] . همان.

[۷] . مصباح یزدى، محمد تقى، پندهاى امام صادق، موسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره)، ۱۳۸۱، ص ۱۰۴ـ ۱۰۷

[۸] . صادقى اردستانى، احمد، نیازهاى جوانان، قم، نشر خرم، ۱۳۷۹، ص۱۸۵

[۹] . دیل کارنگى، آیین زندگى، جهانگیر افخمى، ارمغان، ۱۳۷۶، ص ۶۹ ـ ۷۰

[۱۰] . نیازهاى جوانان، ص ۱۸۵ـ ۱۹۲

[۱۱] . همان.

[۱۲] . همان.

[۱۳] . همان.

[۱۴] . نهج البلاغه، محمد دشتى، حکمت ۳۹

[۱۵] . التربیه الترویحیه فى الاسلام، ص ۴۴

[۱۶] . در استفتاء از امام خمینى(ره): ۱-در مسابقات علمى مثل حل جدول و پاسخ به سوالات چون قمار و برد و باخت پیدا نمى‌کند و چیزى به عنوان جایزه براى تشویق افراد پرداخته مى‌شود اشکالى ندارد؛ ۲-در مسابقاتى مثل فوتبال و والیبال و این گونه بازى‌ها، اگر شرط بندگى در کار نباشد و شخص سومى به افراد به عنوان جایزه چیزى پرداخت کند، مانعى ندارد(مثل برگزارى مسابقه از طرف مدیر مدرسه).

منبع: محمد حسین قدیرى؛ سایت مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه علمیه

تفریح از دیدگاه اسلام

قرن‌هاى متمادى به استناد برخى از روایات صوفیانه که نمى‌تواند هیچ ارتباط اصیلى با قرآن کریم و با پیشوایان اسلام داشته باشد، تفریح کردن، نشاط در زندگى داشتن و امثال اینها را براى یک مسلمان ارزنده نقطه ضعف معرفى مى‌کرده‌اند.

راه دورى نرویم یادم مى‌آید که در آغاز دوران بلوغ، حدود چهارده – پانزده ساله بودم و تحصیلات علوم اسلامى را هم تازه شروع کرده بودم. به حکم آن نشاط و شادابى که انسان در آن سن دارد، پیش یا بعد از مباحثه و پیش یا بعد از درس‌، دوستان مى‌گفتند، مى‌خندیدند و مى‌گفتیم و مى‌خندیدیم. یکى از رفقا با من هم‌مباحثه بود ولى سن او از من چند سال بیشتر بود و شاید در آن موقع بیست و یکى دو سال داشت. او بازار را رها کرده و به تحصیلات علوم اسلامى آمده بود. بزرگ شده در جلسات مذهبى معمولى، مثل هیأت‌ها بود. ایشان وقتى ما مى‌خندیدیم مى‌گفت فلانى، حالا که آغاز دوران تحصیل علوم اسلامى است، بهتر است که خودمان را عادت بدهیم که نخندیم‌، یا کمتر بخندیم؛ گفتم: چرا؟ گفت: خوب، آیه قرآن است: «فلیضحکوا قلیلا و لیبکوا کثیراً»(۱) کم بخندند و زیاد بگیرند.

در آن موقع که ایشان این آیه و یکى دو حدیث به این مناسبت مى‌خواند، من فکر نکردم که بروم مطالعه کنم. آغاز دوران تحصیل بود و آن موقع، اصولا آدم به این فکر نمى‌افتد که هنوز مطالعات و معلوماتش خیلى محدود است. فکر نکردم که بروم مطالعه کنم‌، ریشه کار را دربیاورم، ببینم این آقا چه منظورى دارد. البته عین این جمله در قرآن هست. به او گفتم: بالاخره به من بگو ببینم، این خندیدن، کار حرامى است یا نه؟ گفت: نه! حرام نیست؛ ولى خوب، بهتر است یک مسلمان زبده ورزیده نخندد. گفتم: حالا که حرام نیست، من مى‌خندم! براى این که فطرت من نمى‌تواند این تعلیم را فعلا بپذیرد و چون تعلیم مربوط به واجب و حرام نیست، باشد تا بعد ببینم چه مى‌شود.

چند سالى گذشت؛ مطلب، از خاطر من رفته بود. این مسأله، اولین مطلبى بود که من به صورت مستقل بر اساس قرآن و کتاب و سنت، مطالعه‌اى تحقیقى را درباره‌اش شروع کرده بودم. به مناسبت آن مطلب، بنا گذاشتم یک بار قرآن را از اول تا آخر با دقت به صورت یک کتابى که مى‌خواهم براى من یک کتاب علمى باشد، بررسى کنم. تا آن موقع، قرآن و نیز این آیه را مکرر خوانده بودم‌، اما مثل این خواندن‌هاى معمولى، بى‌توجه از آن گذشته بودم. این بار که بنا داشتم به خاطر بررسى یک مسأله اسلامى، قرآن را از اول تا آخر با دقت مطالعه کنم‌، رسیدم به این آیه؛ دیدم عجب! این آیه در قرآن هست، صحیح است، اما مطلب درست در نقطه مقابل آن مطلبى است که آن آقا از آن فهمیده بود. مطلب این است که پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) دستور صادر کرده بود که باید تمام نیروهاى قابل، براى شرکت در مبارزه علیه کفار و مشرکینى که به سرزمین اسلامى هجوم آورده بودند، بسیج شوند. براى یک بسیج عمومى، فرمان صادر کرده بودند. عده‌اى با بهانه‌هاى مختلف از شرکت در این لشکرکشى خوددارى و از فرمان بسیج خدا و پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) تخلف کرده بودند. حالا این آیات قرآن مى‌گوید، لعنت خدا باد بر این کسانى که دیدند پیغمبر با انبوه مسلمان‌ها به میدان نبرد مى‌رود اما باز هم زندگى‌دوستى، آنها را وادار کرد از فرمان خدا و رسول تخلف کنند و بمانند. لعنت خدا بر آنها باد! محروم باد این گروه از رحمت حق! به دنبال آن و به عنوان یک نفرین مى‌گوید: از این پس، این گروه نافرمان کم بخندند و زیاد بگریند. این را به عنوان یک کیفر و نفرین، بر این گروه نافرمان مى‌گوید. به کیفر این تخلف از فرمان خدا و رسول، از این پس کم بخندد و زیاد بگریند. خنده در زندگى آنها کم باد و گریه در زندگى آنها فراوان باد!

حالا شما از این آیه چه مى‌فهمید؟ مى‌فهمید که از دید اسلام زندگى با نشاط، نعمت و رحمت خداست و زندگى توأم با گریه و زارى و ناله، خلاف رحمت و نعمت خداست. خدا در مقام نفرین یا در مقام نکوهش، از این تخلف مى‌گوید به کیفر این تخلف، از این پس، از نعمت خنده و نشاط فراوان کم‌بهره باشید و همواره گریان و مصیبت‌زده و غم‌زده زندگى کنید. این نوع استنباط‌هاى نابجا و تلقین آن به مسلمانان، به اضافه عوامل دیگر، سبب شد که توجه جامعه ما به مسأله تفریح کم باشد.

دوست عزیز ما، آقاى رسایی در ضمن صحبتى که در زمینه تفریحات سالم مى‌کردند، تفریح را محدود کردند به این که آدم تفریح را به این منظور بکند که قواى تازه به دست بیاورد و تازه نفس شود براى میدان‌هاى جدى زندگى. من مى‌خواهم عرض کنم، تا آنجا که من در اسلام در زمینه این مسأله مطالعه کرده‌ام ـ البته هنوز مطالعات به آن حد نصاب دلخواه نرسیده، گرچه از مطالعات معمولى خیلى وسیع‌تر است ـ اصولا تفریح، یکى از نیازهاى زندگى انسان است؛ یعنى نه فقط به عنوان تجدید قوا، بلکه اصولا به عنوان یکى از نیازهاى اصلى مطرح است. ملاحظه کنید انسان، غذا مى‌خورد. هدف از خوردن غذا از نظر طبیعت، این است که بدل ما یتحلل باشد؛ یعنى آن مقدار از کالرى و انرژى که بدن مصرف کرده مجدداً از راه خوردن غذا تولید شود. این، یک نیاز طبیعى است که هدفش تأمین قواى تحلیل رفته است؛ اما یک نیاز طبیعى است نه ارادى. تفریح براى انسانها، یک چنین حالتى دارد؛ یک نیاز طبیعى است نه یک نیاز ارادى یعنى انسان، خودبه خود، احساس مى‌کند وقتى در زندگى، آبش بجا باشد، نانش بجا باشد، کارش بجا باشد، خانه‌اش بجا باشد، زن و فرزندش بجا باشد، همه اینها بجا باشد، اصولا به یک نوع تفریح نیز نیاز دارد. تفریح، حاجتى است از حاجات زندگى. خداى آفریدگار طبیعت و نظام طبیعت، خواسته است آدمى با احساس احتیاج به تفریح همواره نشاط زنده ماندن و زندگى کردن داشته باشد. بنابراین مى‌خواهم این مسأله را مؤکدتر، جدى‌تر و اصیل‌تر تلقى کنید.

اصولا تفریح، یکى از نیازهاى طبیعى بشر است و یک نظام اجتماعى و مکتب زندگى، باید براى ارضاء این خواسته طبیعى فکرى کند. چه کسى مى‌تواند درباره اسلام بگوید اسلام، دین غم و اندوه و گریه و زارى و بى‌نشاطى است. در حالى که قرآن با صراحت مى‌گوید: «قل من حرم دینک الله التى اخرج لعباده و طیبات من الرزق، قل هى للذین آمنوا فى الحیات الدنیا خالصه عندالله یوم القیامه»(۲) اصلا درست به عکس است اسلام دین نشاط است این آیه قرآن از محکمات قرآن و صریح است .این آیه در سال‌هاى آخر بعثت، و حتى در سال‌هاى آخر هجرت نازل شده است مى‌گوید: اى پیغمبر در برابر کسانى که بسیارى از مواهب زندگى را تحریم مى‌کردند اعلام کن و بگو چه کسى زینت و آرایش و زیبایى‌هایى را که خداوند از درون طبیعت براى بندگانش بیرون کشیده حرام کرده است ؟ چه کسى روزى‌هاى پاک، مواهب پاک، مواهبى را که انسان از آنها لذت مشروع و صحیح مى‌برد حرام کرده است؟ بگو این مواهب، این روزى‌هاى پاک، این زیبایى‌ها، براى مردم با ایمان در همین زندگى دنیا است در زندگانى جاوید و آخرت هم همین زیبایى‌ها و همین مواهب براى مردم با ایمان است، با یک تفاوت و آن تفاوت این است که در این دنیا زیبایى‌ها به زشتى‌ها آمیخته و آلوده است؛ شادى‌ها به غم آلوده و آمیخته است؛ ولى در دنیاى دیگر، در روز رستاخیز، این زیبایى‌ها و این مواهب پاک براى مردم با ایمان به صورت خالص وجود دارد.

ملاحظه کنید، اگر انسان بخواهد به عنوان جهان‌بینى اسلامى بگوید اسلام در زمینه لذت و نشاط در زندگى چه نظرى دارد و این آیه قرآن کریم را جلو خود بگذارد چه مى‌فهمد؟ مى‌فهمد اسلام اصولا به بهره‌مند شدن از زیبایى‌ها، مواهب زندگى، عوامل نشاط‌آور اهمیت مى‌دهد. طبیعى است که در این دنیا، خداوند نشاط و شادى را با غم همراه قرار داده است. نشاط و شادى خالص، در دسترس هیچ کس نیست، ولى در حدودى که قوانین و حق و عدالت اجازه مى‌دهد، مردم با ایمان از آن بهره‌مند شوند و مال آنها است: «قل هى للذین آمنوا فى الحیات دنیا»(۳)؛ مال مردم با ایمان است؛ ولى به شما مردمى که علاقه به نشاط دارید مى‌گوییم که اگر نشاط خالص در این زندگى دنیا میسر نیست، در روز رستاخیز، پیش خدا، براى مردم با ایمان پاک عمل، این آرزوى دیرین که در این جهان هیچ دستى به او نمى‌رسد، در آن جهان به او مى‌رسد، به شرط ایمان و نیکوکارى.

آیا با چنین مطلبى مى‌توان گفت که اسلام، نشاط را بى‌ارزش تلقى کرده است؟ بیش از چند صد آیه از قرآن کریم، مردم مسلمان را به ایمان و راستى و درستکارى دعوت مى‌کند و به آنها مى‌گوید اگر در این دنیا، روى حساب زندگى کردید، پاک، با عدالت، با پاکى و درستى‌، با ایمان صحیح، آن وقت به شما بهشت مى‌دهیم؛ مگر صدها آیه قرآن، مردم با ایمان را به بهشت وعده و نوید نمى‌دهد؟ خوب‌، بهشت چیست‌؟ تابلویى که قرآن از بهشت ترسیم مى‌کند، یک زندگى سراسر نشاط، بهره‌مند و از تمام زیبایى‌هاى خالص و پاک را نشان مى‌دهد. مگر تابلویى که قرآن از بهشت ترسیم مى‌کند، غیر از این است؟ باغ‌هاى زیباى با صفا، پر از انواع میوه‌ها و گل‌ها، بر بستر آن باغ، جوى‌هاى روان، آب‌هاى زلال روان، بهترین آب‌هاى آشامیدنى‌، بهترین همسران‌، بهترین پذیرایى‌کنندگان‌، بهترین تخت‌هاى آرمیدن و آسایش کردن‌، زیباترین بسترها از نرم‌ترین و چشمگیرترین پارچه‌ها… «فیها ما تشتهى الانفس و تلذ الاعین»(۴) آنچه چشم‌ها از دیدنش لذت مى‌برد (با کلمه لذت)، و آنچه دل مى‌خواهد (با کلمه اشتها و شهوت).

آیا مذهبى که به مردم با ایمان و درستکار مى‌گوید سرانجام پاداش شما در دنیاى جاوید، چنین زندگانیى است‌، مى‌تواند مذهبى ضد نشاط باشد؟ همین مذهب و کتاب است که مى‌گوید این بهره‌مندى‌ها در این زندگى دنیا هم براى مردم با ایمان هست‌، گرچه خالص نیست؛ مثل همه چیزهاى دیگر به طور طبیعى آغشته است به ناکامى‌ها. من واقعاً هنوز نتوانسته‌ام به صورت علمى این را به دست بیاورم که با چه جرأتى قرن‌ها به مسلمان‌ها بى‌نشاطى در زندگى را تلقین کردند؟

از بزرگترین امتیازات اسلام، این است که بگوییم دین فطرت است فطرت یعنى چه‌؟ ارتباط فطرت را با نشاط، در این گفتارى که از مولاى متقیان امیرمومنان على(علیه السلام) در نهج البلاغه نقل شده است بیان مى‌کنم. در نهج البلاغه نقل مى‌کند که مولا روزى به خانه یکى از دوستانش قدم نهاد. دید خانه وسیعى دارد. به او فرمود؛ هان! در این دنیا چنین خانه وسیعى مى‌خواهى چه کنى؟! آیا در روز قیامت بدین خانه محتاج‌تر نبودى؟

اول امام این مطلب را مى‌گوید، بعد براى این که آن فرد اشتباه نکند، فرمود؛ هان! اشتباه نکن! تو با داشتن همین خانه وسیع، مى‌توانى در همین دنیا آن را به کار بگیرى، براى آخرت، در آن از مهمانان پذیرایى کنى، صله‌رحم کنى، این خانه را پایگاه اجتماعات براى تلاش در راه حق و عدالت قرار بدهى. دوست امام دید که نه! مطلب آن طور که او خیال مى‌کرد که امام مى‌خواهد به او زاهدمنشى و ترک دنیا تلقین بکند نیست، بلکه مى‌خواهد بگوید یادت باشد که خانه، فقط براى کامروایى نیست‌، چیزهاى دیگر هم باید باشد. لذا عرض کرد: یا على! پس، از تو خواهش مى‌کنم این برادر من را نصیحت کن. امام فرمود: موضوع چیست؟ عرض کرد: برادرم لباس‌هاى پشمینه مى‌پوشد؛ خانه را رها کرده و رفته در یک گوشه‌اى مى‌گوید من باید عبادت کنم؛ نه به زنش مى‌رسد نه به فرزندش. امام گفت‌ به او بگو نزد من بیاید. وقتى آمد، امام به او پرخاش کرد و فرمود؛ هان! تو چه خیال مى‌کنى؟ چه گمانى درباره خدا مى‌برى؟ آیا فکر مى‌کنى که خدا این همه مواهب را در این دنیا آفریده و حلال کرده ولى بعد از آفریدن و حلال کردن، دلش مى‌خواهد ما به آنها پشت پا بزنیم؟ این کار معنى دارد؟ از آنجا که روى مسلمان‌ها‌ همیشه با پیشوایان دین باز بوده و در آن زمان این گونه رو دربایستى‌هاى موهومى که الان در جامعه ما حکمرواست نبود، این مرد مسلمان واقع‌طلب عرض کرد‌:‌ یا امیرالمومنین! اگر این طور است پس شما چرا این گونه زندگى مى‌کنید؟ لباس شما از من خیلى خشن‌تر و ساده‌تر است؛ خوراکت از من خیلى ساده‌تر است؛ بى‌اعتنایى‌ات به مواهب زندگى، از من خیلى بیشتر است. مولا فرمود: مطلب بر تو اشتباه نشود. حساب من از حساب تو جداست! من زمامدار امت اسلام هستم: ان الله فرض على ائمه مسلمین، ان یعیشوا معیشه انباهم وکیلا یتبیغ بالفقیر فقره(۵) خدا بر زمامداران امت اسلام، واجب کرده است که زندگى‌شان همسطح بینواترین مسلمانان باشد، مبادا بینوایى‌، مسلمانى را از راه به در کند. من بر حسب این وظیفه، بى‌اعتنایى مى‌کنم، اما تو که مقام زمامدارى امت را نداری.

ملاحظه مى‌کنید، حساب‌ها در جهان‌بینى اسلام، کاملا از هم جدا و مشخص است. مسلمان‌ها باید همواره براى زندگى بهتر – ولى نه براى یک طبقه و یک قشر، بلکه براى عموم – کوشش کنند. این واقعیتى است که در جامعه‌اى که تقسیم ثروت غیرعادلانه است، در جامعه‌اى که گروهى از مردم از همه چیز برخور دارند و اکثریتى از بخور و نمیرى هم برخوردار نیستند، در آن جامعه، تفریح سالم مفهومى ندارد. من حتى مکرر به رفقاى بنیاد رفاه و دیگران اعلام کردم، سعى کنید برنامه‌هایتان تشریفاتى نباشد؛ در حدود متعارف زندگى باشد. برنامه‌اى باشد قابل تقدیر. من در مورد اقدام بنیاد رفاه براى برنامه‌هاى تفریح سالم عرض مى‌کنم، برنامه شما در حقیقت یک هدف روشن‌تر دارد و آن هدف روشن‌تر را در همین چند دقیقه‌اى که از وقت باقى است بیان مى‌کنم:

امروز، ما در دنیایى زندگى مى‌کنیم که هیچ انسانى نمى‌تواند به آسانى تحمل کند که او تنها است. احساس تنهایى، مشکل است. اگر این آقا پسر حس کرد که تنهاست‌، همبازى ندارد، رفیق ندارد، خودبه‌خود و به حکم طبیعت، به دنبال رفیق و همبازى مى‌رود. اگر توانستى براى او همبازى و رفیقى، لااقل متناسب با این مقدار از تعلیم و تربیت اسلامى که ما در یک محیط غیراسلامى مى توانیم تأمین کنیم، جور‌کنى، با او همبازى مى‌شود؛ و الا مى‌رود سراغ یک دوست فاسد.

امیدوارم با همت شما، زمینه‌اى فراهم آید که زمین‌ها، باغ‌ها و باشگاه‌هایى در اختیار شما باشد تا به کمک آن قشر خودتان را گسترش دهید و با سهل‌ترین شرائط در اختیار قشرهاى محروم جامعه قرار دهید. دوستان علاقه‌مند ما بدانند که خرج کردن در این راه‌، انفاق فى سبیل‌الله و خرج کردن در راه خداست ایجاد مدرسه، ایجاد وسیله سرگرمى‌، ایجاد باشگاه‌، ایجاد گردشگاه‌، تنظیم برنامه‌هاى مسافرتى دسته‌جمعى و امثال این‌ها، به صورت کوشش مشترک یک قشر هم‌سلیقه و هم‌فکر در راه تأمین آن قسمت از نیازمندى‌هاى زندگى که یک فرد و دو فرد از عهده تأمین آن برنمى‌آیند، از واحبات قشر شما است. انتظار و امید دارم که در انجام این واجب، کوتاهى نکنید.

قرآن با صراحت مى‌گوید، مردم با ایمان، مردان و زنان با ایمان، پشت و پناه اجتماعى یکدیگرند. «و المومنون و المومنات بعضهم اولیاء بعض»(۶)؛ براى این که خصلت انسان، این است که در جامعه نمى‌تواند تنها زندگى کند. همکارى و تعاون در راه تأمین نیازهاى گوناگون اجتماعى، از نیازهاى جارى متعارف گرفته تا ایجاد جامعه‌هایى که سیاست و اقتصاد و نظام ادارى سالم داشته باشد، همه داخل در دایره «بعضهم اولیاء بعض»(۷) است؛ نه تنها براى مردان، بلکه حتى براى خانم‌ها؛ نه تنها براى آقایان و خانم‌ها، بلکه براى بچه‌ها. باید براى پسران و دختران برنامه‌هایى تهیه کرد تا حس نکنند به حکم ایمان و به حکم پایبندى به دین از مواهب زندگى کلا محروم مى‌مانند. احساس این محرومیت، خطرى بزرگ براى ایده و هدفى است که شما به آن احترام مى‌گذارید. امیدوارم با این کوتاه سخن، توانسته باشم نظر اسلام را در این زمینه تا حدودى روشن کرده باشم.

پی‌نوشت‌ها

۱-توبه/۸۲

۲-اعراف/۳۲

۳-همان

۴-زخرف/۷۱

۵-نهج البلاغه؛ خطبه ۲۰۳

۶-توبه/۷۱

۷-همان

منبع: سایت شهید دکتر بهشتى

اسلام و تفریح

اهتمام اسلام به تفریح
تفریح در لغت:در لغت تفریح به معنى شادمانى کردن، شادمانى و خوشى است[۱] و با واژه هاى نزهت، تفرّج، فرح، راحتى و آسایش هم خانواده است.

تفریح در فرهنگ اسلامى: در واقع در فرهنگ غنى اسلام تفریح از مراحل و اجزاء سیر تکاملى و رشد شخصیت فردى و اجتماعى انسان به حساب مى آید. به گونه اى که هر کسى از این قسمت (تفریح) استفاده نکند، در بعدى از ابعاد تکاملى شخصیت خود کوتاهى کرده است و این قصور باعث کندن سیر رشد و تکامل ابعاد دیگر شخصیت او مى گردد. تفریح نشاطى است که انسان پس از تلاش و فعالیت هاى سنگین جسمى و روحى بر مى گزیند تا رنج و اندوه و همّ و غم را از خود دور کند.[۲]

از آن جایى که انسان داراى دو بعد جسمانى و روحانى است و این دو بعد بر همدیگر اثر مى گذارند (مثبت و منفى)، باید بداند که تفریح براى بازپرورى و نشاط در کار، رغبت و رشد در تمام جهات زندگى یک ضرورت است که مورد تأکید و تأیید ائمه معصومین ـ علیهم السلام ـ (در عمل توصیه به آن ها و تأیید افرادى که به تفریحات سالم مى پرداختند) بوده است. در بحث فعلى، تفریح به معنى هر چیزى است که باعث شادى، نشاط، رفع خستگى و غم، اعم از تفریح حرکتى (ورزش) و غیر حرکتى است.

ویژگى هاى تفریح اسلامى:

۱٫ در راستاى فرآیند تکامل و رشد شخصیت اسلامى و انسانى است؛ ۲٫ نشاط آور؛ ۳٫ در چهارچوب قوانین شرع (واجب، حرام، مباح، مکروه و مستحب)؛[۳] ۴٫ تعادل در آن مهم است (نه افراط نه تفریط)؛ ۵٫ فواید عقلى، جسمى و روحى دارد؛[۴] ۶٫ بعد اجتماعى در آن لحاظ شود مثل ادخال سرور در قلب مؤمنین.[۵] ۷٫ فقط وقت پرکنى و تضییع وقت نیست.[۶] ۸٫ هر تفریحى که انسان را یک پله از رشد الهى پایین آورد مذموم (حرام یا مکروه) است؛ ۹٫ فعال و پرتحرک بودن مثل اسب سوارى، کشتى و ….؛
۱۰٫ هر تفریحى که باعث خفت و سبکى عقل شود و یا عقل را تعطیل کند حرام است (توجه به عقل و تفکر در نظام اسلام) مثل شرب خمر، موسیقى مبتذل، مواد مخدر، قمار؛ ۱۱٫ برد و باخت در بازى حرام است (غیر از تیراندازى و اسب سوارى)؛ ۱۲٫ آزار و اذیت حرام است (تحقیر، مسخره کردن، آزار دادن همسایه و مردم و…)؛ ۱۳٫ ضررى به خود یا دیگران نرسد؛ ۱۴٫ لذت آن پایدار باشد (کمک کند به شادى در آخرت)؛[۷] ۱۵٫ تقویت کننده بعد جسمانى و روحى (شجاعت و ….) باشد.

نکته: با توجه به ویژگى هاى تفریح اسلامى باید متذکر شویم که اسلام ما را در تفریحات محدود نمى کند، امّا آن چه که مهم است میزان حرکت است یعنى باید در هر تفریحى اول دقت کنیم و ببینیم که آیا با معیار اسلام سازگار است یعنى آیا کمال آور، لذت آور و آخرت آور هست یا نه، هر چه به عنوان لذت، تفریح، شادى باشد و انسان را از مسیر بندگى و کمال دور سازد به تعبیر على ـ علیه السلام ـ آخرش به هلاکت ختم خواهد شد.

تفریحات اسلام: همانطور که ذکر شد اسلام براى هر کارى ملاک معرفى کرده است. اسلام در تفریح، ما را محدود نکرده است، اما چیزى که مهم است باید خارج از مسیر بندگى نباشد و ویژگى هاى تفریح اسلامى مذکور در آن رعایت گردد. اینک به برخى از تفریحات مورد توجه اسلام اشاره مى کنیم. لازم به ذکر است که با توجه به تعریف لغوى تفریح باید گفت که دایره تفریح خیلى وسیع تر از آن است که غالباً تصور مى شود چون تفریح به معنى شادى و شادمانى است و هر چه باعث زایل شدن همّ، غم، خستگى و رنج شود به نوعى تفریح محسوب مى شود.

۱٫ کار و تلاش:[۸] حضرت على ـ علیه السلام ـ فرمودند: کار بزرگترین تفریح است. کار باعث شکوفا شدن استعداد و خلاقیت انسان مى گردد و انسان را از همّ و غصه نجات مى دهد، بسیارى از اضطراب ها و نگرانى هاى جهان امروزى به خاطر بى حرکتى و عدم فعالیت هاى جسمانى است. امروزه کار درمانى براى زدودن یأس، نگرانى و اضطراب براى بیماران روانى هم تجویز شده است.

برنارد شاو نویسنده معروف انگلیسى مى گوید: راز بدبختى و بینوایى ما داشتن اوقات فراغتى است که صرف فکر کردن درباره خوشبختى و بدبختى مى شود.[۹]

۲٫ تیر اندازى.[۱۰]

۳٫ اسب سوارى.[۱۱]

۴٫ کشتى:[۱۲] در متون دینى داریم که پیامبر ـ صلى الله علیه و آله و سلم ـ از امام حسن و امام حسین ـ علیهم السلام ـ خواستند که با هم کشتى بگیرند و یا این که ایشان خودشان با شتر خودشان با دیگران مسابقه مى دادند.

۵٫ شنا:[۱۳] پیامبر اکرم ـ صلى الله علیه و آله و سلم ـ والدین را توصیه نموده اند که به فرزندان خود شنا یاد دهند و زمینه یادگیرى شنا را برایشان فراهم کنید.

۶٫ صله رحم و معاشرت با نزدیکان: این امر بسیار مورد توجه اسلام شده است. انسان وقتى نزدیکان خود را مى بیند باعث سرور و شادى مى شودو دورى از آن ها غم و غصه به بار مى آورد، مثلا افرادى که براى تحصیل از محیط خود فاصله مى گیرند این امر را تجربه کرده اند.

۷٫ خوشرویى و خوشگویى.

۸٫ نظافت (بدن، لباس، موى سر و صورت) و زدودن موهاى زائد بدن، آرایش مرد براى همسر و زن براى همسر، غسل هاى مستحبى.

۹٫ یاد خدا (دعا، نیایش، تلاوت قرآن)؛ کمک به دیگران، یتیم نوازى، احسان، رضایت خاطر براى انسان به بار مى آورند.

۱۰٫ توجه به اعیاد مذهبى (جمعه ها، فطر، غدیر، قربان)؛ پوشیدن لباس هاى روشن و شاد.

۱۱٫ انگشتر فیروزه: حضرت على ـ علیه السلام ـ انگشترهاى متعددى داشتند که هر کدام خاصیتى داشت و انگشتر فیروزه باعث زدودن غم و پیروزى و شادابى است.

۱۲٫ شاد کردن مؤمنین مستحب مؤکد است (عبادت). در بین مؤمنین، یتیمان و فقرا نیاز بیشترى به شاد شدن دارند و ائمه به همین جهت (جبران نیاز روحى آن ها) به آن ها اهتمام زیادى داشتند.

۱۳٫ عطر: بوى خوش باعث شادابى روحى و در نتیجه آن خرمى جسم مى شود انسان را محبوب دیگران مى کند به همین جهت بود که در مورد پیامبر مى خوانیم که ایشان توجه زیادى به استفاده و خریدن عطر مى نمودند. امام خمینى ـ رحمه الله ـ که زندگى ساده اى داشتند تنها جایى که دنبال مرغوب ترین بودند همان وقت انتخاب عطر و ادکلن بود.

۱۴٫ هدیه دادن و هدیه گرفتن.

۱۵٫ داشتن دوست صالح: انسان موجودى است اجتماعى، افرادى که مشکلات و حتى شادى هاى خود را به شکل کلامى و غیر کلامى با دوستان و آشنایان خود در میان مى گذارند و در دل خود ذخیره و انبار نمى کنند از نشاط و خرمى بیشترى برخوردارند. در روایت داریم عاجزترین مردم کسى است که از انتخاب دوست مؤمن ناتوان باشد و ناتوان تر از او کسى است که دوست خود را از دست بدهد.

۱۶٫ لطائف و حکمت آموختن:[۱۴] حضرت على ـ علیه السلام ـ مى فرمایند: قلب ها مثل بدن ها خسته و ملول مى شوند، پس شما باید با (شنیدن، خواندن) حکمت هاى دقیق و لطیف آن ها را شاداب کنید.

۱۷٫ سفر و رفتن به مناطق سرسبز، دیدن جریان آب: سفر باعث با تجربه شدن انسان، آشنایى او با نشانه هاى مختلف خدا (فرهنگ هاى مختلف، زبان هاى گوناگون و ….) و توجه به آثار گذشتگان و عبرت از آن ها مى شود. علاوه بر آن ها سفر موجب سلامتى روح مى گردد. (سافروا تصحّوا: مسافرت کنید تا سالم و شاداب شوید.) سفر و اردوهاى دسته جمعى براى جوانان لذت بسیار بیشترى دارد چرا که با همسالان خود هستند. در سفر دوستیابى، ایثار، گذشت، تعاون …. را یاد مى گیرند. در روایات مى خوانید که در سفر مزاح را کمى بیشتر کنید ولى افراط نشود.

نکته: در تفریحات، سنین مختلف نقش مهمى را به خود اختصاص مى دهد مثلا تفریح کودک با نوجوان و یا زن و مرد بسیار با هم فرق دارد. یک جوان از آنجایى که ابعاد روحى او رشد کرده نیاز به احترام، شخصیت، عزت نفس و …. در خود احساس مى کند، هرگاه نیازهاى معنوى، جسمانى و عقلانى او ارضاء مى گردد. احساس شادابى و خرمى بیشترى مى کند و هرگاه این ها از طرف دیگران در خطر باشد، او احساس افسردگى، خمودى و غم مى کند.

بهترین تفریح در دیدارهاى دسته جمعى

در دیدارهاى دسته جمعى برخى تفریحات هستند که جنبه گروهى و عمومى پیدا مى کنند و برخى دیگر جنبه خصوصى تر. البته بستگى دارد این گروه در چه جایى باشند (منزل، مدرسه، تأتر، مسجد، اردو، خارج از منزل). به هر حال بهترین تفریح در این موارد، چیزى است که هر سنى و جنسى (مذکر یا مؤنث) به سهم خودشان از آن استفاده کنند یعنى باید طورى برنامه ریزى شودکه جنبه همگانى آن رعایت گردد. البته گاهى هم ایجاب مى کند که هر دسته اى جداگانه با هم باشند، مثل زمانى که بزرگترها مشغول بحث هاى جدى و مهم خود هستند.

در ذیل برخى از تفریحات دسته جمعى ذکر مى شود: ۱٫ اجراى مسابقه و تهیه جایزه از طرف بزرگترها، مشاعره، کشتى، مسابقه معلومات عمومى، لطیفه گویى؛ ۲٫معاشرت هاى سازنده و صله رحم؛ ۳٫ مسافرت هاى کوتاه و بلند مدت، رفتن به پارک و مناطق سرسبز، دیدن جریان آب رودخانه، دریا و …؛ ۴٫ آزاد کردن ذهن از مسائل کارى و مشکلات زندگى: امام محمد غزالى مى گوید بهتر است شاگردان پس از مدتى تعلیم رها گردند تا بازى و تفریح کنند، چون تعلیم و درگیرى جدى ذهن با مسائل علمى آنها را از درس دلزده و فرارى مى کند، امّا در تفریح نباید افراط گردد[۱۵]
و …. با توجه به مطالب گذشته باید بگوییم بهترین تفریح از نظر اسلام این است که سنین مختلف در آن رعایت شود. (کودک با یک شکلات دل خوش است، ولى جوان نیازها و خواسته هایش بیشتر است و …. .) دیگر این که شادى و تفریح نباید به اصل حرکت در مسیر رشد و بالندگى انسانى و اسلامى فرد ضرر برساند و در آن افراط نشود و از سویى دیگر زمینه ساز بازگشت به کار و اعمال زندگى بانشاط بیشتر مى گردد. (در اسلام محدودیت در تفریح نیست مگر این که امر خلاف شرع و اخلاق در آن رخ دهد).

نکته پایانى: در این بحث بیان داشتیم که اسلام هر تفریحى را نمى پسندد تفریحى مناسب است که با اصول تربیت و تعلیم اسلامى و رشد استعدادهاى روانى و شخصیتى مغایرت نداشته باشد، باعث آزار و اذیت دیگران نشود. به دیگران و خود زیان مالى، آبرویى، جانى نرساند، جزء تفریحاتى نباشد که انسان را از دایره بندگى خدا بیرون مى کند (قمار، شراب خوارى، مجالس لهو و رقص، مواد مخد، موسیقى هاى لهوى و ترانه هاى مبتذل، مسابقه هایى که برد و باخت در آن ها حرام است[۱۶] مثل فوتبال، دو میدانى و…)
البته دامنه تفریحات به موارد یاد شده خلاصه نمى شود. هر چیزى که در آن گناه صورت نگیرد و افراط نشود را مى تواند شامل گردد (رعایت ویژگى هاى تفریح اسلامى). مثل فوتبال، کشتى، شمشیر بازى، دو، اسب سوارى، کوهنوردى، شنا، گردش در دشت و صحرا، رفتن به پارک ها، شنیدن موسیقى هاى غیر حرام، دیدن فیلم هاى سینمایى مفید (مستند، کمدى، رزمى و….) خواندن مطالب طنز، شعر، حل جدول، مشاعره، لطیفه گویى، مسابقه علمى، مهمانى رفتن، پذیرفتن مهمان، لباس نو خریدن، عطر زدن و …. لازم به ذکر است که در تفریح باید به معنى لغوى آن و اصطلاحى توجه داشته یعنى دایره تفریح و شادمانى خیلى وسیع است تا آنجایى که خلاف رشد و کمال و مسائل شرعى نباشد.

نویسنده:محمد حسین قدیرى

پى نوشتها:
[۱] . فرهنگ عمید.
[۲] . احمد عبدالعزیز ابو سمک، التربیه الترویحیه فى الاسلام، دار النفائس للنشر و التوزیع، الاردن، ص ۴۰٫
[۳] . همان، ص ۸۰٫
[۴] . همان، ص ۵۹٫
[۵] . همان.
[۶] . همان.
[۷] . مصباح یزدى، محمد تقى، پندهاى امام صادق، موسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، ۱۳۸۱، ص ۱۰۴ـ ۱۰۷٫
[۸] . صادقى اردستانى، احمد، نیازهاى جوانان، قم، نشر خرم، ۱۳۷۹، ص۱۸۵٫
[۹] . دیل کارنگى، آیین زندگى، جهانگیر افخمى، ارمغان، ۱۳۷۶، ص ۶۹ ـ ۷۰٫
[۱۰] . نیازهاى جوانان، ص ۱۸۵ـ ۱۹۲٫
[۱۱] . همان.
[۱۲] . همان.
[۱۳] . همان.
[۱۴] . نهج البلاغه، محمد دشتى، حکمت ۳۹٫
[۱۵] . التربیه الترویحیه فى الاسلام، ص ۴۴٫
[۱۶] . در استفتاء از امام خمینى: ۱٫ درمسابقات علمى مثل حل جدول و پاسخ به سوالات چون قمار و برد و باخت پیدا نمى کند و چیزى به عنوان جایزه براى تشویق افراد پرداخته مى شود اشکالى ندارد؛ ۲٫ در مسابقاتى مثل فوتبال و والیبال و این گونه بازى ها اگر شرط بندگى در کار نباشد و شخص سومى به افراد به عنوان جایزه چیزى پرداخت کند، مانعى ندارد (مثل برگزارى مسابقه از طرف مدیر مدرسه).
منبع :سایت مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه علمیه