اخلاق

نوشته‌ها

چهل حدیث اخلاقی از حضرت علی (علیه السلام) :

اشاره:

علی بن ابی‌طالب مشهور به امام علی(ع) و امیرالمؤمنین (۱۳ رجب سال ۲۳ قبل از هجرت – ۲۱ رمضان سال ۴۰ق)، امام اول همهٔ مذاهب شیعه، صحابی، راوی، کاتب وحی و چهارمین خلیفه از خلفای راشدین نزد اهل سنت است. وی پسرعمو و داماد پیامبر اکرم(ص)، همسر حضرت فاطمه(س)، پدر و جدِّ یازده امام شیعه است. پدر او ابوطالب و مادرش فاطمه بنت اسد بوده است. به گفته مورخان شیعه و بسیاری از علمای اهل سنت، در کعبه زاده شد و نخستین مردی بود که به پیامبراسلام(ص) ایمان آورد. از نظر شیعه، علی(ع) به فرمان خدا و تصریح پیامبر(ص)، جانشین بلافصل رسول خدا(ص) است.

  1. خیر پنهانى و کتمان گرفتارى

مِنْ کُنُوزِ الْجَنَّهِ الْبِرُّ وَ إِخْفاءُ الْعَمَلِ وَ الصَّبْرُ عَلَى الرَّزایا وَ کِتْمانُ الْمَصائِبِ.
«از گنجهاى بهشت; نیکى کردن و پنهان نمودن کار[نیک] و صبر بر مصیبتها و نهان کردن گرفتاریها (یعنى عدم شکایت از آنها) است».
۲- ویژگى هاى زاهد
أَلزّاهِدُ فِى الدُّنْیا مَنْ لَمْ یَغْلِبِ الْحَرامُ صَبْرَهُ، وَ لَمْ یَشْغَلِ الْحَلالُ شُکْرَهُ.
« زاهد در دنیا کسى است که حرام بر صبرش غلبه نکند، و حلال از شکرش باز ندارد».
۳- تعادل در جذب و طرد افراد
أَحْبِبْ حَبیبَکَ هَوْنًا ما عَسى أَنْ یَعْصِیَکَ یَوْمًا ما. وَ أَبْغِضْ بَغیضَکَ هَوْنًا ما عَسى أَنْ یَکُونَ حَبیبَکَ یَوْمًا ما.
«با دوستت آرام بیا، بسا که روزى دشمنت شود، و با دشمنت آرام بیا، بسا که روزى دوستت شود».
۴- بهاى هر کس
قیمَهُ کُلِّ امْرِء ما یُحْسِنُ.
«ارزش هر کسى آن چیزى است که نیکو انجام دهد».
۵ – فقیه کامل
اَلا أُخْبِرُکُمْ بِالْفَقیهِ حَقَّ الْفَقیهِ؟ مَنْ لَمْ یُرَخِّصِ النّاسَ فى مَعاصِى اللّهِ وَ لَمْ یُقَنِّطْهُمْ مِنْ رَحْمَهِ اللّهِ وَ لَمْ یُؤْمِنْهُمْ مِنْ مَکْرِ اللّهِ وَ لَمْ یَدَعِ القُرآنَ رَغْبَهً عَنْهُ إِلى ما سِواهُ، وَ لا خَیْرَ فى عِبادَه لَیْسَ فیها تَفَقُّهٌ. وَ لاخَیْرَ فى عِلْم لَیْسَ فیهِ تَفَکُّرٌ. وَ لا خَیْرَ فى قِراءَه لَیْسَ فیها تَدَبُّرٌ.
«آیا شما را از فقیه کامل، خبر ندهم؟ آن که به مردم اجازه نـافرمانى خـدا را ندهـد، و آنهـا را از رحمت خدا نومید نسازد، و از مکر خدایشان آسوده نکند، و از قرآن رو به چیز دیگر نکنـد، و خیـرى در عبـادت بدون تفقّه نیست، و خیـرى در علم بدون تفکّر نیست، و خیرى در قرآن خواندن بدون تدبّر نیست».
۶ – خطرات آرزوى طولانى و هواى نفس
 إِنَّما أَخْشى عَلَیْکُمْ إِثْنَیْنِ: طُولَ الاَْمَلِ وَ اتِّباعَ الْهَوى، أَمّا طُولُ الاَْمَلِ فَیُنْسِى الاْخِرَهَ وَ أَمّا إِتِّباعُ الْهَوى فَإِنَّهُ یَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ.
« همانا بر شما از دو چیز مىترسم: درازى آرزو و پیروى هواى نفس. امّا درازى آرزو سبب فراموشى آخرت شود، و امّا پیروى از هواى نفس، آدمى را از حقّ باز دارد».
۷ – مرز دوستى
لاَ تَتَّخِذَنَّ عَدُوَّ صَدیقِکَ صَدیقًا فَتَعْدى صَدیقَکَ.
«با دشمنِ دوستت دوست مشو که [با این کار] با دوستت دشمنى مى کنى».
۸ – اقسام صبر
أَلصَّبْرُ ثَلاثَهٌ: أَلصَّبْرُ عَلَى الْمُصیبَهِ، وَ الصَّبْرُ عَلَىالطّاعَهِ، وَ الصَّبْرُ عَلَى الْمَعْصِیَهِ.
«صبر بر سه گونه است: صبر بر مصیبت، و صبر بر اطاعت، و صبر بر [ترک] معصیت».
۹- تنگدستى مقدَّر
مَنْ ضُیِّقَ عَلَیْهِ فى ذاتِ یَدِهِ، فَلَمْ یَظُنَّ أَنَّ ذلِکَ حُسْنُ نَظَر مِنَ اللّهِ لَهُ فَقَدْ ضَیَّعَ مَأْمُولاً.
وَ مَنْ وُسِّعَ عَلَیْهِ فى ذاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَظُنَّ أَنَّ ذلِکَ اسْتِدْراجٌ مِنَ اللّهِ فَقَدْ أَمِنَ مَخُوفًا.
«هر که تنگدست شد و نپنداشت که این از لطف خدا به اوست، یک آرزو را ضایع کرده و هر که وسعت در مال یافت و نپنداشت که این یک غافلگیرى از سوى خداست، در جاى ترسناکى آسوده مانده است».
۱۰- عزّت، نه ذلّت
اَلْمَنِیَّهُ وَ لاَ الدَّنِیَّهُ وَ التَّجَلُّدُ وَ لاَ التَّبَلُّدُ وَ الدَّهْرُ یَوْمانِ: فَیَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ فَإِذا کانَ لَکَ فَلا تَبْطَرْ،وَ إِذا کانَ عَلَیْکَ فَلا تَحْزَنْ فَبِکِلَیْهِما سَتُخْتَبَرُ.
«مردن نه خوار شدن! و بى باکى نه خود باختن! روزگار دو روز است، روزى به نفع تو، و روزى به ضرر تو! چون به سودت شد شادى مکن، و چون به زیانت گردید غم مخور، که به هر دوى آن آزمایش شوى».
۱۱- طلب خیر
ما حارَ مَنِ اسْتَخارَ، وَ لا نَدِمَ مَنِ اسْتَشارَ.
«هر که خیر جوید سرگردان نشود، و کسى که مشورت نماید پشیمان نگردد».
۱۲- وطن دوستى
عُمِّرَتِ الْبِلادُ بِحُبِّ الأَوْطانِ.
«شهرها به حبّ و دوستى وطن آباداند».
۱۳- سه شعبه علوم لازم
أَلْعِلْمُ ثَلاثَهٌ: أَلْفِقْهُ لِلاَْدْیانِ، وَ الطِّبُّ لِلاَْبْدانِ،وَ النَّحْوُ لِلِّسانِ.
«دانش سه قسم است: فقه براى دین، و پزشکى براى تن، و نحو براى زبان».
۱۴- سخن عالمانه
تَکَلَّمُوا فِى الْعِلْمِ تَبَیَّنَ أَقْدارُکُمْ.
«عالمانه سخن گویید تا قدر شما روشن گردد».
۱۵- منع تلقین منفى
لا تُحَدِّثْ نَفْسَکَ بِفَقْر وَ لا طُولِ عُمْر.
«فقر و تنگدستى و طول عمر را به خود تلقین نکن».
۱۶- حرمت مؤمن
سِبابُ الْمُؤْمِنِ فِسْقٌ وَ قِتالُهُ کُفْرٌ وَ حُرْمَهُ مالِهِ کَحُرْمَهِ دَمِهِ.
«دشنام دادن به مؤمن فسق است، و جنگیدن با او کفر، و احترام مالش چون احترام خونش است».
۱۷- فقر جانکاه
أَلْفَقْرُ الْمَوْتُ الاَْکْبَرُ، وَ قِلَّهُ الْعِیالِ أَحَدُ الْیَسارَیْنِ وَ هُوَ نِصْفُ الْعَیْشِ.
«فقر و ندارى بزرگترین مرگ است! و عائله کم یکى از دو توانگرى است، که آن نیمى از خوشى است».
۱۸- دو پدیده خطرناک
أَهْلَکَ النّاسَ إِثْنانِ: خَوْفُ الْفَقْرِ وَ طَلَبُ الْفَخْرِ.
«دو چیز مردم را هلاک کرده: ترس از ندارى و فخرطلبى».
۱۹- سه ظالم
أَلْعامِلُ بِالظُّلْمِ وَ المُعینُ عَلَیْهِ وَ الرّاضِىُ بِهِ شُرَکاءُ ثَلاثَهٌ.
«شخص ستمکار و کمک کننده بر ظلم و آن که راضى به ظلم است، هر سه با هم شریکاند».
۲۰- صبر جمیل
أَلصَّبْرُ صَبْرانِ: صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصیبَهِ حَسَنٌ جَمیلٌ، وَ أَحْسَنُ مِنْ ذلِکَ الصَّبْرُ عِنْدَ ما حَرَّمَ اللّهُ عَلَیْکَ.

«صبر بر دو قسم است: صبر بر مصیبت که نیکو و زیباست، و بهتر از آن صبر بر چیزى است که خداوند آن را حرام گردانیده است».
۲۱- اداى امانت
أَدُّوا الاَْمانَهَ وَ لَوْ إِلى قاتِلِ وُلْدِ الاَْنْبیاءِ.

«امانت را بپردازید گرچه به کشنده فرزندان پیغمبران باشد».
۲۲- پرهیز از شهرت طلبى
قالَ(علیه السلام) لِکُمَیْلِ بْنِ زِیاد:رُوَیْدَکَ لاتَشْهَرْ، وَ أَخْفِ شَخْصَکَ لا تُذْکَرْ، تَعَلَّمْ تَعْلَمْ وَ اصْمُتْ تَسْلَمْ، لا عَلَیْکَ إِذا عَرَّفَکَ دینَهُ، لا تَعْرِفُ النّاسَ وَ لا یَعْرِفُونَکَ.

«آرام باش، خود را شهره مساز، خود را نهان دار که شناخته نشوى، یاد گیر تا بدانى، خموش باش تا سالم بمانى.
بر تو هیچ باکى نیست، آن گاه که خدا دینش را به تو فهمانید، که نه تو مردم را بشناسى و نه مردم تو را بشناسند (یعنى، گمنام زندگى کنى)».
۲۳- عذاب شش گروه
إِنَّ اللّهَ یُعَذِّبُ سِتَّهً بِسِتَّه : أَلْعَرَبَ بِالْعَصَبیَّهِ وَ الدَّهاقینَ بِالْکِبْرِ وَ الاُْمَراءَ بِالْجَوْرِ وَ الْفُقَهاءَ بِالْحَسَدِ وَ التُّجّارَ بِالْخِیانَهِ وَ أَهْلَ الرُّسْتاقِ بِالْجَهْلِ.

«خداوند شش کس را به شش خصلت عذاب کند:عرب را به تعصّب، و خان هاى ده را به تکبّر، و فرمانروایان را به جور، و فقیهان را به حسد، و تجّار را به خیانت، و روستایى را به جهالت».
۲۴- ارکان ایمان
أَلاِْیمانُ عَلى أَرْبَعَهِ أَرْکان: أَلتَّوَکُّلِ عَلَى اللّهِ، وَ التَّفْویضِ إِلَى اللّهِ وَ التَّسْلیمِ لاَِمْرِللّهِ، وَ الرِّضا بِقَضاءِ اللّهِ.

«ایمان چهارپایه دارد: توکّل بر خدا، واگذاردن کار به خدا، تسلیم به امر خدا و رضا به قضاى الهى».
۲۵- تربیت اخلاقى
ذَلِّلُوا أَخْلاقَکُمْ بِالَْمحاسِنِ، وَ قَوِّدُوها إِلَى الْمَکارِمِ. وَ عَوِّدُوا أَنْفُسَکُمُ الْحِلْمَ.

«اخلاق خود را رامِ خوبى ها کنید و به بزرگوارى هایشان بکشانید و خود را به بردبارى عادت دهید».
۲۶- آسانگیرى بر مردم و دورى از کارهاى پست
لاتُداقُّوا النّاسَ وَزْنًا بِوَزْن، وَ عَظِّمُوا أَقْدارَکُمْ بِالتَّغافُلِ عَنِ الدَّنِىِّ مِنَ الاُْمُورِ.

«نسبت به مردم، زیاد خرده گیرى نکنید، و قدر خود را با کناره گیرى از کارهاى پست بالا برید».
۲۷- نگهبانان انسان
کَفى بِالْمَرْءِ حِرْزًا، إِنَّهُ لَیْسَ أَحَدٌ مِنَ النّاسِ إِلاّ وَ مَعَهُ حَفَظَهٌ مِنَ اللّهِ یَحْفَظُونَهُ أَنْ لا یَتَرَدّى فى بِئْر وَ لا یَقَعَ عَلَیْهِ حائِطٌ وَ لا یُصیبَهُ سَبُعٌ، فَإِذا جاءَ أَجَلُهُ خَلُّوا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَجَلِهِ.

«آدمى را همین دژ بس که کسى از مردم نیست، مگر آن که با او از طرف خدا نگهبان هاست که او را نگه مى دارند که به چاه نیفتد، و دیوار بر سرش نریزد، و درنده اى آسیبش نرساند، و چون مرگ او رسد او را در برابر اجلش رها سازند».
۲۸- روزگار تباهى ها
یَأْتى عَلَى النّاسِ زَمانٌ لا یُعْرَفُ فیهِ إلاَّ الْماحِلُ وَ لا یُظَرَّفُ فیهِ إِلاَّ الْفاجِرُ وَ لا یُؤْتَمَنُ فیهِ إِلاَّ الْخائِنُ وَ لا یُخَوَّنُ إِلاَّ المُؤتَمَنُ، یَتَّخِذُونَ اْلَفْئَ مَغْنًَما وَ الصَّدَقَهَ مَغْرَمًا وَصِلَهَ الرَّحِمِ مَنًّا، وَ الْعِبادَهَ استِطالَهً عَلَى النّاسِ وَ تَعَدِّیًا و ذلِکَ یَکُونُ عِنْدَ سُلطانِ النِّساءِ، وَ مُشاوَرَهِ الاِْماءِ، وَ إِمارَهِ الصِّبیانِ.

«زمانى بر مردم خواهد آمد که در آن ارج نیابد، مگر فرد بى عرضه و بى حاصل، و خوش طبع و زیرک دانسته نشود، مگر فاجر، و امین و مورد اعتماد قرار نگیرد، مگر خائن و به خیانت نسبت داده نشود، مگر فرد درستکار و امین! در چنین روزگارى، بیت المال را بهره شخصى خود گیرند، و صدقه را زیان به حساب آورند، وصله رحم را با منّت به جاى آرند، و عبادت را وسیله بزرگى فروختن و تجاوز نمودن بر مردم قرار دهند و این وقتى است که زنان، حاکم و کنیزان، مشاور و کودکان، فرمانروا باشند»!
۲۹- زیرکى به هنگام فتنه
کُنْ فِى الْفِتْنَهِ کَابْنِ اللَّبُونِ; لا ظَهْرٌ فَیُرْکَبَ، وَ لا ضَرْعٌ فَیُحْلَبَ.

«هنگام فتنه چون شتر دو ساله باش که نه پشتى دارد تا سوارش شوند و نه پستانى تا شیرش دوشند».
۳۰- اقبال و ادبار دنیا
إذا أَقْبَلَتِ الدُّنیا عَلى أَحَد أَعارَتْهُ مَحاسِنَ غَیْرِهِ، وَ إِذا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحاسِنَ نَفْسِهِ.

«چون دنیا به کسى روى آرد، نیکویى هاى دیگران را بدو به عاریت سپارد، و چون بدو پشت نماید، خوبى هایش را برباید».
۳۱- ناتوان ترین مردم
 أَعْجَزُ النّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اکْتِسابِ الاِْخْوانِ، وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَیَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ

«ناتوانترین مردم کسى است که توانِ به دست آوردن دوستان را ندارد، و ناتوانتر از او کسى است که دوستى به دست آرد و او را از دست بدهد».
۳۲- فریاد رسى و فرح بخشىِ گرفتار
  مِنْ کَفّاراتِ الذُّنُوبِ الْعِظامِ إِغاثَهُ الْمَلْهُوفِ وَ التَّنْفیسُ عَنِ الْمَکْرُوبِ.

«از کفّاره گناهان بزرگ، فریاد خواه را به فریاد رسیدن، و غمگین را آسایش بخشیدن است».
۳۳- نشانه کمال عقل
إِذا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْکَلامُ.

«چون خرد کمال گیرد، گفتار نقصان پذیرد».
۳۴- رابطه با خدا
مَنْ أَصْلَحَ ما بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللّهِ أَصْلَحَ اللّهُ ما بَیْنَهُ وَ بَیْنَ النّاسِ وَ مَنْ أَصْلَحَ أَمْرَ آخِرَتِهِ أَصْلَحَ اللّهُ لَهُ أَمْرَ دُنْیاهُ. وَ مَنْ کانَ لَهُ مِنْ نَفْسِهِ واعِظٌ کانَ عَلَیْهِ مِنَ اللّهِ حافِظٌ.

«آن که میان خود و خدا را اصلاح کند، خدا میان او و مردم را اصلاح مى کند و آن که کار آخرتِ خود را درست کند، خدا کار دنیاى او را سامان دهد. و آن که او را از خود بر خویشتن واعظى است، خدا را بر او حافظى است».
۳۵- افراط و تفریط
هَلَکَ فِىَّ رَجُلانِ مُحِبٌّ غال وَ مُبْغِضٌ قال.

«دو تن به خاطر من هلاک شدند: دوستى که اندازه نگاه نداشت و دشمنى که بغض ـ مرا ـ در دل کاشت».
۳۶- روایت و درایت
إِعْقِلُوا الْخَبَرَ إِذا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَ رِعایَه لاعَقْلَ رِوایَه، فَإِنَّ رُواهَ الْعِلْمِ کَثیرٌ، وَ رُعاتُهُ قَلیلٌ.

«هر گاه حدیثى را شنیدید آن را با دقّت عقلى فهم و رعایت کنید، نه بشنوید و روایت کنید! که راویان علم بسیارند و رعایت کنندگانِ آن اندک در شمار».
۳۷- پاداش تارک گناه
مَا الُْمجاهِدُ الشَّهیدُ فى سَبیلِ اللّهِ بِأَعْظَمَ أَجْرًا مِمَّنْ قَدَرَ فَعَفَّ، لَکادَ الْعَفیفُ أَنْ یَکُونَ مَلَکًا مِنَ الْمَلائِکَهِ.

«مُزد جهادگرِ کشته در راه خدا بیشتر نیست از مرد پارسا که ـ معصیت کردن ـ تواند ـ لیکن ـ پارسا ماند و چنان است که گویى پارسا فرشته اى است از فرشته ها».
۳۸- پایان ناگوار گناه
 أُذْکُرُوا انقِطاعَ اللَّذّاتِ وَ بَقاءَ التَّبِعاتِ.

«به یاد آرید که لذّتها تمام شدنى است و پایان ناگوار آن بر جاى ماندنى».
۳۹- صفت دنیا
 فى صِفَهِ الدُّنْیا: تَغُرُّ وَ تَضُرُّ وَ تَمُرُّ.

«در صفت دنیا فرموده است:مى فریبد و زیان مى رساند و مى گذرد».
۴۰- دینداران آخر الزّمان
 یَأْتى عَلَى النّاسِ زَمانٌ لا یَبْقى فیهِ مِنَ الْقُرْآنِ إِلاّ رَسْمُهُ وَ مِنَ الاِْسْلامِ إِلاَّ اسْمُهُ. مَساجِدُهُمْ یَوْمَئِذ عامِرَهٌ مِنَ الْبِناءِ خَرابٌ مِنَ الْهُدى. سُکّانُها وَ عُمّارُها شَرُّ أَهْلِ الاَْرْضِ، مِنْهُمْ تَخْرُجُ الْفِتْنَهُ وَ إِلَیْهِمْ تَأْوِى الْخَطیئَهُ یَرُدُّونَ مَنْ شَذَّ عَنْها فیها.

وَ یَسُوقُونَ مَنْ تَأَخَّرَ إِلَیْها.
یَقُولُ اللّهُ تَعالى « فَبى حَلَفْتُ لاََبْعَثَنَّ عَلى أُولئِکَ فِتْنَهً أَتْرُکَ الْحَلیمَ فیها حَیْرانَ» وَ قَدْ فَعَلَ. وَ نَحْنُ نَسْتَقیلُ اللّهَ عَثْرَهَ الْغَفْلَهِ.
«مردم را روزگارى رسد که در آن از قرآن جز نشان نماند و از اسلام جز نام آن، در آن روزگار ساختمان مسجدهاى آنان نو و تازه ساز است و از رستگارى ویران. ساکنان و سازندگان آن مسجدها بدترین مردم زمین اند، فتنه از آنان خیزد و خطا به آنان درآویزد.
آن که از فتنه به کنار ماند بدان بازش گردانند، و آن که از آن پس افتد به سویش برانند.
خداى تعالى فرماید: « به خودم سوگند، بر آنان فتنه اى بگمارم که بردبار در آن سرگردان مانَد» و چنین کرده است، و ما از خدا مى خواهیم از لغزش غفلت درگذرد».

چهل سخن از امام هادی(ع)

اشاره:

علی بن محمد مشهور به امام هادی یا امام علی النقی (۲۱۲-۲۵۴ق) دهمین امام شیعیان و فرزند امام جواد(ع) است. او از ۲۲۰ تا ۲۵۴ق به مدت ۳۳ سال، امامت را به عهده داشت. امام هادی با چند تن از خلفای عباسی از جمله متوکل همزمان بود و بیشتر سال‌های امامت را در سامرا تحت نظارت حاکمان عباسی گذراند. از امام هادی(ع) احادیثی در امور اعتقادی، تفسیر، فقه و اخلاق روایت شده و بخشی از آنها درباره مباحث کلامی همچون تشبیه و تنزیه و جبر و اختیار است. زیارت جامعه کبیره و غدیریه از امام دهم شیعیان نقل شده است.

۱. یگانگی خدا

لَمْ یزَلَِ اللهَ وَحْدَهُ لاشیء معه ثُمَّ خَلَقَ الاشیاء بدیعاً و اختار لِنَفْسِهِ اَحْسَنَ الاَسماءِ؛ (۱)

خداوند از ازل تنها بود و چیزی با او نبود. سپس اشیا را به صورت نو ظهور آفرید و برای خودش بهترین نام‌ ها را برگزید.

۲. فروتنی

التواضع اَن تعطی الناس ما تُحِبُّ ان تُعطاهُ؛ (۲)

فروتنی آن است که با مردم چنان رفتار کنی که دوست داری با تو چنان باشند.

۳. نقد پذیری

لبعض موالیه: عاتِبْ فلاناً و قل له ان الله اذا اراد بِعَبْدٍ خیراً اذا عُوتِبَ قَبِلَ (۳)

امام هادی(ع) به یکی از دوستانش فرمود: «فلانی را توبیخ کن و به او بگو: خداوند چون خیر بنده‌ای خواهد، هر گاه توبیخ شود، بپذیرد» (و در صد جبران نقص براید).

۴. جایگاه اجابت دعا

اِنَّ للهِِ بقاعاً یحِبُّ اَن یدْعی فیها فَیستَجیبَ لِمَن دَعاهُ و الحَیرُ منها؛(۴)

همانا برای خداوند بقعه‌های است که دوست دارد در آنها به درگاه او دعا شود و دعای دعا کننده را به اجابت برساند، و حائر حسین(ع) یکی از آنهاست.

۵. دنیا جایگاه آزمایش

ان الله جَعَلَ الدنیا دار بلوی و الآخره دار عقبی، و جَعَلَ بَلْوَی الدنیا لِثوابِ الاخرهِ سَبَباً و ثوابَ الاخرهِ مِنْ بَلْوی الدنیا عِوَضاً (۵)

همانا که خداوند دنیا را سرای امتحان و آزمایش، و آخرت را سرای رسیدگی، و بلای دنیا را وسیله ثواب آخرت، و ثواب آخرت را عوض بلای دنیا قرار داده است.

۶. ستمکار بردبار

اِنَّ الظالِمَ الحالِِمَ یکادُ اَنْ یعضی علیه بِحِلْمِهِ، و انَّ المُحِقَّ السَّفیه یکادُ ان یطْفِیءَ نُورَ حَقِّهِ بِسَفهِهِ (۶)

به راستی ستمکار بردبار، بسا که به وسیله حلم و بردباری خود از ستمش گذشت شود و حق‌دار نابخرد، بسا که به سفاهت خود نور حق خویش را خاموش کند.

۷. انسان بی‌شخصیت

مَنْ هانَتْ علیه نَفْسَهُ فلاتَأمَنْ شَرَّهُ (۷)

کسی که خود را پست  شمارد، از شر او در امان مباش.

۸. حکمت ناپذیری دل فاسد

اَلْحِکْمَهُ لا تَنْجَعُ فی الطّباع الفاسِدَهِ (۸)

حکمت، اثری در دل‌ های فاسد نمی‌گذارد.

۹. خدا ترسی

مَنْ اتَّقی الله یتَّقی، وَ مَنْ اطاعَ لله یطاع، و من اطاعَ الخالق لم یبال سَخَطَ المَخْلُوقین، و مَنْ اَسْخَطَ الخالق فَلییقَنَ ان یحِلَّ به سَخَطَ المَخلوقین؛(۹)

هر کسی از خدا بترسد، مردم از او بترسند، هر که خدا را اطاعت کند، از او اطاعت کنند، و هرکه مطیع آفریدگار باشد، باکی از خشم آفریدگار ندارد، و هر که خالق را به خشم آورد، باید یقین کند که به خشم مخلوق دچار می‌شود.

۱۰. اطاعت خیرخواه

مَنْ جَمَعَ لَکَ وَدَّهُ وَ رایهُ فَاجْمَعْ له طاعَتَکَ؛(۱۰)

هر که دوستی و نظر نهایی‌ اش را برای تو همه جانبه گرداند، طاعتت را برای او همه جانبه گردان.

۱۱. اوصاف پروردگار

اِنَّ اللهَ لا یوصَفُ اِلاَّ بِما وَصَفَ به نَفْسَهُ وَ اَنّی یوصَفُ الذَّی تَعجِزُ الحَواسُُّ اَنْ تُدْرِکَهُ وَ الاَوْهامُ اَنْ تَنالُهُ وَ الخَطَراتِ اَنْ تَحُدَّهُ وَ الاَبْصارُ عَنِ الاحاطَهِ بِه نَای فی قُرْبِهِ وَ قَرُبَ فِی نَایهِ، کَیفَ الکَیفَ بِغَیر اَنْ یقال: کَیفَ، وَ اینَ اْلاینَ بِلا أن یقالَ: اینَ هُو، مُنْقَطِعُ الکَیفِیهِ وَ الاینیهِ الواحِدُ الاَحَدُ، جَلَّ جَلالُهُ و تَقَدَّسَتْ اسْماؤُهُ؛ (۱۱)

به راستی که خدا جز بدانچه خودش را وصف کرده است، وصف نشود. کجا وصف شود آن که حواس از درکش عاجز است، و تصورات به کنه او پی نبرند، و در دیده‌ها نگنجد، او با همه نزدیکی‌اش دور است و با همه دوری‌اش نزدیک، کیفیت و چگونگی را پدید آورده، بدون اینکه خود کیفیت و چگونگی داشته باشد. مکان را آفریده، بدون این که خود مکانی داشته باشد. او از چگونگی و مکان برکنار است، یکتای یکتاست، شکوهش بزرگ و نام‌ هایش پاکیزه است.

۱۲. رذایل اخلاقی

اَلْحَسَدُ ماحِقُ الحَسَناتِ، وَ الزَّهْوُ جالِبُ المَقتِ، وَالعُجْبُ صارِفُ عَنْ طَلَبَ الِْعِلْمِ داعٍ اِلی الغَمْطِ وَ الجَهْلِ، وَ البُخْلُ اَذَمُّ اْلاَخْلاقِ وَ الَّطَمَعُ سَجیهٌ سَیئَهٌ؛(۱۲)

حسد نیکویی‌ ها را نابود سازد، و فخر فروشی دشمنی آورد، و خودپسندی مانع از طلب دانش است و به سوی خواری و جهل فرامی‌خواند، و بخل ناپسندیده‌ترین خلق و خوی است، و طمع خصلتی ناروا و ناشایست است.

۱۳. خدا، آری. روزگار، نه.

روزی یکی از یاران امام هادی(ع) که بر اثر تصادف با حیوانی صدمه دیده بود، بر آن حضرت وارد شد و با اشاره به زخم‌هایی که برداشته بود، به روزگار بد می‌گفت. آن حضرت، خطاب به او سخنی به این مضمون فرمودند:« روزگار را ملامت نکن؛ زیرا همه حوادث عالم به دست خداوند است و روزگار هیچ نقشی در پیدایش امور ندارد و غیر خداوند به گونه مستقل در زندگی مردم مؤثر نیستند» و نیز فرمودند: «لاتَعُدْ و لاتَجْعَل للایام صنعاً فی حکم الله؛ یعنی برای روزگار اثر و نقشی در حکم خداوند، به حساب نیاور و قرار مده.».

آن شخص با شنیدن سخنان امام (ع) به واقعیت امر، آگاه شد و توبه کرد.(۱۳)

۱۴. نتیجه بی اعتنایی به مکر خدا

من اَمِنَ مَکرَ الله و الْیمَ اَخْذِهِ، تَکَبَّرَ حَتی یحِلَّ به قضاؤه و نافَذَ اَمْرُهُ، وَ مَنْ کان علی بینَهِ مِنْ رَبَّهِ هانَتْ علیه مَصائِبُ الدنیا و لو قُرِضَ و نُشِرَ؛(۱۴)

هر که از مکر خدا و مؤاخذه دردناکش آسوده باشد، تکبر پیشه کند تا قضای خدا و امر نافذش او را فراگیرد، و هر که بر طریق خدا پرستی محکم و استوار باشد، مصائب دنیا بر وی سبک اید؛ اگر چه (بدنش) قیچی شود و ریز ریز گردد.

۱۵. تقیه

لو قلتُ اِنَّ تارِکَ التَّقیهِ کتارک الصَّلاهِ لَکُنْتُ صادقاً؛(۱۵)

اگر بگویم:« هر کس تقیه را ترک کند، مانند کسی است که نماز را ترک کرده، هر اینه راست گفته‌ام».

۱۶. شکرگزار و شکر

اَلشَّاکِرُ اَسْعَدُ بِالشُّکْرِ مِنْهُ بِالنِّعْمَهِ الَّتِی اَوْجَبَتِ الشُّکْرَ لِاَنَّ النِّعَمَ مَتاعٌ وَ الشُّکْرَ نِعَِمٌ وَ عُقْبی؛(۱۶)

شخص شکرگزار به سبب شکر، سعادتمند‌تر است تا به سبب نعمتی که باعث شکر شده است؛ زیرا نعمت کالای دنیاست و شکرگزاری، نعمت دنیا و آخرت است.

۱۷. دنیا جایگاه سود و زیان

اَلدُّنْیا سُوقٌ رَبِحَ فیها قَوْمٌ وَ خَسِرَ آخَروُنَ؛ (۱۷)

دنیا بازاری است که گروهی در آن سود برند و دسته‌ای زیان بینند.

۱۸. پرهیز از تملق

قال ابوالحسن الثالثُ(ع) لِرَجُلٍ و قَدْ اَکْثَرَ مِنْ اِفْراطِ الثَّناءِ علیه اَقْبِلْ علی شَأنِکَ، فَاِنَّ کَثْرَهَ المَلَقِ یهْجُمُ علی الظِّنَّهِ و اذا حَلَلْتَ مِنْ اَخِیکَ فی مَحَلِّ الثَّقَهِ، فَاعْدِلْ عَنِ المَلَقِ الی حُسْنِ النِّیهِ؛(۱۸)

امام هادی (ع) به کسی که در ستایش از ایشان افراط کرده بود، فرمودند: «از این کار خودداری کن؛ زیرا تملّق بسیار، بدگمانی به بار می‌آورد هنگامی که در نزد برادر مؤمنت مورد اعتماد و وثوق هستی، از تملق او دست بردار و حسن نیت نشان بده».

۱۹. جایگاه حسن ظن و سوءظن

اذا کان زَمانٌ العَدْلُ فیه اَغْلَبُ مِنَ الجَوْرِ فَحَرامٌ اَنْ تَظُنَّ بِاَحَدٍ سُوءاً حتی یعْلَمَ ذلک منه، و اذا کان زمانٌ الجَوْرُ اَغْلَبُ فیه من العدل فلیس لِاَحَدٍ اَنْ یظُنَّ بِاَحَدٍ خیراً مالم یعْلَمْ ذلِکَ مِنْهُ؛(۱۹)

هر گاه در زمانه‌ای عدل بیش از ظلم رایج باشد، بدگمانی به دیگری حرام است، مگر آنکه (آدمی) بدی از کسی ببیند. و هر گاه در زمانی ظلم بیش از عدل باشد، نباید به کسی خوش‌ بین باشد، مگر اینکه به نیکی او یقین کند.

۲۰. زیباتر از زیبایی

خَیرٌ مِنْ الخیر فاعِلُهُ، و اَجْمَلُ من الجمیل قائِلُهُ، و اَرْجَحُ من العلم حامِلُهُ، وَ شَرٌّ مِنَ الشَرِّ جالِبُه، وَ اَهُوَلَ مِنَ الهَوْلِ راکِبُهُ؛(۲۰)

بهتر از نیکی، نیکوکاری است، و زیباتر از زیبایی، گوینده آن است، و برتر از علم، حامل آن است، و بدتر از بدی، عامل آن است، و وحشتناک‌تر از وحشت، آورنده آن است.

۲۱. توقع بی‌جا

لاتَطْلُبِ الصَّفا مِمَّنُ کَدَرْتَ علیه، وَلاَ الْوَفَاء لِمَنْ غَدَرْتَ به، و لا النُّصحَ مِمَّنْ صَرَفْتَ سُوءَ ظَنِّکَ الیه، فَاِنَّها قَلْبُ غَیرِکَ کَقَلْبِکَ له؛(۲۱)

از کسی که بر او خشم گرفته‌ای، صفا و صمیمیت مخواه، و از کسی که به وی خیانت کرده‌ای، وفا طلب نکن، و از کسی که به او بدبین شده‌ای، انتظار خیرخواهی نداشته باش که دل دیگران برای تو همچون دل تو برای آنهاست.

۲۲. برداشت خوب از نعمت‌ها

اَلْقُوا النِّعَمَ بِحُسْنِ مُجاوَرَتِها وَ التَمِسُوا الزِّیادَهَ فیها بِالشُّکْرِ علیها، وَاعْلَمُوا اَنَّ النَّفْسَ اَقْبَلُ شَیءٍ لِما اُعْطِِیتْ وَ اَمْنَعَ شَیءٍ لِما مُنِعَتْ؛(۲۲)

نعمت‌ها را با برداشت خوب از آنها به دیگران ارائه دهید و با شکرگزاری افزون کنید، و بدانید که نفس آدمی رو آورنده‌ ترین چیز است به آنچه به آن بدهی، و باز دارنده‌ترین چیز است، از آنچه آن را بازداری.

۲۳. خشم بر زیردستان

اَلْغَضََبُ علی مَنْ تَمْلِکُ لَوْمٌ؛ (۲۳)

خشم به زیردستان از پستی است.

۲۴. عاق والدین

اَلْعُقُوقُ ثُکْلُ مَنْ لَمْ یثْکَلْ؛ (۲۴)

نافرمانی (فرزند از پدر و مادر) مصیبت مصیبت نادیدگان است.

۲۵. تأثیر صله رحم در طول عمر

اِنَّ الرَّجُلَ لَیکُونَ قَدْ بَقِی مِنْ ثَلاثون سَنَهً فَیکُونَ وُصُولاً لِقَرابَته وُصُولاً لِرَحِمِهِ، فَیجْعَلُها الله ثَلاثه و ثلاثین سَنَهً، وَ إنَّهُ لَیکُونَ قَد بَقِی مِنْ أََجْلِهِِ ثَلاثٌ و ثلاثون سَنَهً فیکون عاقّاً لِقَرابَتِهِ قاطِعاً لِرَحِمِهِ، فَیجْعَلُها الله ثلاثَ سنینَ؛(۲۵)

چه بسا شخصی که مدت عمرش سی سال مقدّر شده باشد، اما به خاطر صله رحم و پیوند با خویشاوندانش، خداوند عمرش را به ۳۳سال برساند، و چه بسا کسی که مدت عمرش ۳۳سال مقدر شده باشد، ولی به سبب آزردن خویشاوندان و قطع رحمش، خداوند عمرش را به سه سال برساند.

۲۶.نتیجه عاق والدین

اَلعُقُوقُ یعَقِّبُ القِلَّهَ اِلَی الذِّلَّه؛(۲۶)

نارضایتی پدر و مادر، کمی روزی را به دنبال دارد و آدمی را به ذلت می‌کشاند.

۲۷. بی‌طاقتی در مصیبت

اَلْمُصِِیبَهُ للِصّابِرِ واحِدَهٌ وَ لِلْجازِعِ اِثْنَتانِ؛(۲۷)

مصیبت برای صابر یکی است و برای کسی که بی‌طاقتی می‌کند، دوتاست.

۲۸. همراهان دنیا و آخرت

اَلَنَّاسُ فی الدنیا بالاموالِ و فی‌الاخره بالاعمال؛ (۲۸)

میزان ارزیابی مردم در دنیا با اموالشان و در آخرت با اعمالشان است.

۲۹. شوخی بیهوده

اَلْهَزْلُ فُکاهَهُ السُّفَهاءِ وَصَناعَهُ الْجُهّالِ؛(۲۹)

مسخرگی، تفریح سفیهان و هنر جاهلان است.

۳۰. زمان جان دادن

اَذُکُرُ مَصْرَعَکَ بَینَ یدَی اَهْلِکَ و لا طَبِیبٌ یمْنَعُکَ و لا حَبیبٌ ینْفَعُکَ؛(۳۰)

وقت جان دادنت را نزد خانواده‌ات یاد کن که در آن هنگام طبیبی نیست که جلوی مرگت را بگیرد و نه دوستی که به تو نفع رساند.

۳۱. نتیجه جدال

اَلمِراءُ یفْسِدُ الصَّداقَهَ القَدِیمَهَ وَ یحِلِّلُ العُقْدَهَ الوَثیقَهَ وَ اَقَلُّ ما فیه اَنْ تَکُونَ فیها الْمُغالَبَهُُ وَ الْمُغالَبَهُ اُسُّ اَسْبابِ القَطِیعَهِ؛(۳۱)

جدال، دوستی قدیمی را تباه می‌کند و پیوند اعتماد را می‌گشاید و کمترین چیزی که در آن است، غلبه بر دیگری است که آن هم سبب جدایی است.

۳۲. درک لذت در کاستی

اَلسَّهَرُ اَلَذُّ لِلْمَنامِ وَ الجُوعُ یزِیدُ فی طِیبِ الطَّعامِ؛(۳۲)

شب بیداری، خواب را لذت بخش‌تر، و گرسنگی گوارایی غذا را زیاد می‌کند.

۳۳. اسیر زبان

راکِبُ الحَروُنِ اَسیرُ نَفْسِهِ، وَ الجاهِلُ اَسِیرُ لِسانِهِ؛(۳۳)

کسی که بر اسب سرکش سوار است، اسیر هوای نفس خویش و نادان اسیر زبان خوش است.

۳۴. تصمیم قاطع

اَذْکُرْ حَسَراتِ التَّفْرِیطِ بِاَخْذِ تَقْدیمِ الْحَزْمِ؛(۳۴)

افسوس خوردن کوتاهی در انجام دادن کار را، با تصمیم‌گیری قاطع جبران کن.

۳۵. خشم و کینه‌توزی

اَلْعِتابُ مِفْتاحُ الثِّقالِ وَ العِتابُ خَیرٌ مِِنَ الحِقدِ؛(۳۵)

سرزنش و تندی کلید کم مهری است، و سرزنش بهتر از کینه توزی است.

۳۶. ظهور مقدّرات

المقادیرُ تُرِیکَ ما لم یخْطُرْ بِبالِکَ؛(۳۶)

مقدرات چیزهایی را بر تو نمایان می‌سازد که به فکرت خطور نکرده است.

۳۷. خودخواهان مغضوب

مَنْ رَضِی عَنْ نَفْسِهِ کَثُرَ السَّاخِطُونَ علیه؛(۳۷)

هر که از خود راضی باشد، خشم‌گیران بر او زیاد خواهند بود.

۳۸. تباهی فقر

اَلْفَقْرُ شِِرَّهُ النَّفْسِ وَ شِدَّهُ الْقُنُوطِ؛(۳۸)

فقر مایه آزمندی نفس و سبب ناامیدی زیاد است.

۳۹. راه پرستش

لو سَلَکَ النّاسُ وادِیاً وسیعاً لَسَلَکْتُ وادِی رَجُلٍ عَبَدَ اللهَ وَحْدَهُ خالصاً؛ (۳۹)

اگر مردم به راه‌ های گوناگون روند، من به راه کسی که تنها خدا را خالصانه می‌پرستد، خواهم رفت.

۴۰. آشکار نکردن برنامه‌ها

اِظْهارُ الشی قبل اَنْ یسْتَحْکِمَ مُفْسِدَهٌ له؛ (۴۰)

آشکار کردن هر کاری پیش از آنکه به سامان برسد، آفت آن کار است.

تنظیم: موسوی- گروه دین و اندیشه تبیان

پی نوشت:

۱ . بحارالانوار، ج۵۴، ص۸۳.

۲. الکافی، ج۲، ص۱۲۴

۳. وسائل الشیعه، ج۲، ص۱۸

۴. بحارالانوار، ج۹۸، ص۱۱۳.

۵. همان، ج۷۵، ص۳۵۶.

۶. تحف العقول، ص۲۹۸.

۷. بحارالانوار، ج۷۲، ص۳۰۰.

۸ . همان، ج۷۵، ص۳۷۰.

۹ . بحارالانوار، ج۶۸، ص۱۸۲.

۱۰. تحف العقول، ص۴۸۳.

۱۱. بحارالانوار، ج۴، ص۳۰۳

۱۲ همان، ج۶۹، ص۱۹۹.

۱۳ . وسائل الشیعه، ج۷، ص۵۰۹

۱۴. تحف العقول، ص۴۸۳.

۱۵ . وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۲۱۱.

۱۶. بحارالانوار، ج۷۱، ص۴۱۷.

۱۷. همان، ج۷۵، ص۳۶۶.

۱۸. همان، ج۷۰، ص۲۹۵.

۱۹ . همان، ج۷۵، ص۳۷۰

۲۰ . همان.

۲۱. همان.

۲۲ . همان .

۲۳. همان.

۲۴. مستدرک، ج۱۵، ص۱۹۴.

۲۵. بحارالانوار، ج۷۱، ص۱۰۳.

۲۶. همان، ج۷۵، ص۳۱۸

۲۷. مستدرک، ج۲، ص۴۴۵

۲۸. بحارالانوار، ج۷۵، ص۳۶۸.

۲۹ . همان، ۳۶۹.

۳۰. همان، ص۳۷۰.

۳۱ . همان، ص۳۶۹.

۳۲. همان، ص۳۷۹.

۳۳ . همان، ص۳۶۹.

۳۴. همان، ص۳۷۰.

۳۵. همان، ص۳۶۹.

۳۶ . اعلام الدین، ص۳۱۱.

۳۷. بحارالانوار، ج۷۵، ص۳۶۸.

۳۸. همان، ص۳۶۸.

۳۹. همان، ج۶۷، ص۱۱۲.

۴۰. تحف العقول، ص۴۵۷.

هدایت‌های حکیمانه امام هادی (علیه السلام)

اشاره:

علی بن محمد مشهور به امام هادی یا امام علی النقی (۲۱۲-۲۵۴ق) دهمین امام شیعیان و فرزند امام جواد(ع) است. او از ۲۲۰ تا ۲۵۴ق به مدت ۳۳ سال، امامت را به عهده داشت. امام هادی با چند تن از خلفای عباسی از جمله متوکل همزمان بود و بیشتر سال‌های امامت را در سامرا تحت نظارت حاکمان عباسی گذراند. از امام هادی(ع) احادیثی در امور اعتقادی، تفسیر، فقه و اخلاق روایت شده و بخشی از آنها درباره مباحث کلامی همچون تشبیه و تنزیه و جبر و اختیار است. زیارت جامعه کبیره و غدیریه از امام دهم شیعیان نقل شده است.

* امام هادی (علیه السلام) به یکی از شیعیانشان فرمودند: « فلانی را ملامت کن و بگو: اگر خدا خیر بنده‌ای را بخواهد (در آن صورت) هرگاه ملامت شود بپذیرد.
* متوکل (یکی از خلفای عباسی) نذر نمود که اگر از بیماریش عافیت یابد مال کثیری را صدقه دهد، پس چون عافیت یافت از علما پرسید:« اندازه مال کثیر چه مقدار است، هر کدامشان چیزی گفت ولی به معنای آن نرسید، پس از امام هادی (علیه السلام) پرسید، حضرت فرمودند: « هشتاد درهم بدهد،» گفت: «به چه دلیل؟» فرمودند: « خداوند به پیامبر خود وحی فرمودند که:” لقد نصرکم الله فی مواطن کثیره” : ” بی شک خداوند شما را در میادین بسیار یاری کرد” (توبه/۲۵)، و ما میادین نبرد آن حضرت را شمردیم و به هشتاد رسیدیم، و خداوند آن تعداد را کثیر و بسیار نامیده است. پس متوکل از این سخن خرسند شد و هشتاد درهم صدقه داد.
* همانا برای خداوند مکان‌ هایی است که دعا نمودن در آنها را دوست دارد، و دعای هر کس را در آنجا مستجاب می‌فرماید، و موضع قبر سیدالشهدا از آن جمله است.
* هر کس از خدا بترسد ، چون خدا را فرمان بَرد؛ از او فرمان بَرند، هر کس که از خالق اطاعت کند دیگر هیچ باکی از غضب و خشم مخلوق نداشته باشد، و هر کس که خدا را به خشم آورد مسلما بداند که دچار خشم مخلوقین خواهد گردید.
* خداوند به نه وصف گردد و نه تعریف جز بدانچه خود خویش را وصف نموده، و چگونه وصف شود آن خدایی که حواس از درکش ناتوان، و تصورات از دستیابیش درمانده، و افکار از محدود ساختنش عاجز است و در دیده نگنجد، آن خدایی که نزدیکی او دوری است و دوریش نزدیکی، او خود کیفیت را آفریده بی آن که گویند او چگونه است، و مکان را خود پدید آورده بی آن که گویند کجاست، و ساحتش بر کنار از کیفیت و مکان است، او یکتا و یگانه است، عظمت و جلالش با شکوه، و نام‌هایش پاک و منزه است.
*حسن بن مسعود گوید: «خدمت امام هادی (علیه السلام) رسیدم – در حالی که انگشتم خراش خورده؛ و شانه‌ام در اثر برخورد با راکبی صدمه دیده بود، و نیز در اثر ورود به ازدحام مردم برخی از لباس‌ هایم پاره شده بود – و گفتم: « ای روز، خدا مرا از شرّ تو نجات دهد، چقدر تو شوم بودی!»
آن حضرت( علیه السلام)  به من فرمودند:« ای حسن، تو هم با این که با ما آمد و شد داری گناهت را به گردن بی‌گناهان می‌اندازی؟!» حسن گفت:« با شنیدن این سخن حواسم جمع شد و به خطایم پی بردم، عرض کردم: مولای من! از خدا آمرزش می‌طلبم،» امام فرمودند:« ای حسن، مگر روزها چه گناهی دارند که چون جزای کردار خود را می‌بینید آنها را شوم پنداشته و بد می‌گویید؟! » حسن گفت:« تا آخر عمر استغفار خواهم کرد، آیا آن توبه‌ام به حساب می‌آید ای زاده رسول خدا؟»
فرمودند:« به خدا سوگند آن (بد گویی‌ها) شما را سودی نبخشد، بلکه خداوند شما را به مذمت کردن بی گناهان مجازات می‌کند، ای حسن، مگر نمی‌دانی آن کس که در برابر اعمال و کردار در این سرا و آن سرا ثواب دهد و کیفر نماید و تلافی کند تنها خدا است؟»
گفتم: « اینگونه است مولای من، فرمودند: دیگر تکرار مکن، و برای روزها هیچ تاثیری در فرمان و حکم خدا قائل مشو! حسن گفت: به روی چشم؛ آقای من» .
* هر کس خود را از مکر و مواخذه سخت خدا ایمن بداند، مغرور گشته، تا آنجا که قضا و حکم حتمی خدا بر او جاری شود (یعنی مرگ گریبانش را بگیرد)، و هر کس که پروردگارش را بشناسد و به او آگاه باشد، مصیبت دنیا برایش سبک شود، هر چند با قیچی بریده شود و با ارّه قطعه قطعه گردد!
* داود صرمی گوید: آقایم (امام هادی علیه السلام) مطالبی ضروری را به من فرمودند، سپس مرا گفت بگو ببینم آنها را چگونه می‌گویی، ولی من آنگونه که فرمودنده بود به خاطر نداشتم، پس آن حضرت (علیه السلام) قلم به مرکب دان فرو برد و نوشت: ” بسم الله الرحمن الرحیم، به خواست خدا آن را به خاطر خواهم آورد، و هر کاری به دست خدا است”، من (با دیدن این صحنه) خندیدم، فرمودند:«تو را چه شد؟» گفتم:« خیر است».
فرمودند: «به من بگو»، گفتم:« قربانت گردم به یاد حدیثی افتادم که یکی از اصحاب از جد شما حضرت رضا (علیه‌السلام) برایم نقل کرده بود، که آن حضرت هر گاه دستور به کاری می‌داد می‌نوشت: “بسم الله الرحمن الرحیم، به خواست خدا آن را به خاطر خواهم آورد” ، بدین خاطر لبخند زدم، آنگاه امام هادی (علیه السلام) به من فرمودند: « ای داود اگر بگویم ترک کننده “بسم الله الرحمن الرحیم” همچون تارک نماز است در گفته‌ام صادق و راستگویم .
* فرد شکرگزار، به خود آن شکر بیش از نعمتی که موجب شکر شده سعادتمند و خوشبخت است، زیرا نعمت‌ ها تنها کالا و متاع دنیایند، ولی شکر، هم نعمت (دنیا) است و هم پاداش (آخرت) .
* به راستی که خداوند دنیا را سرای آزمون و امتحان، و آخرت را سرای پاداش و جزا قرار داده، و آزمون دنیا را موجب پاداش آخرت ساخته، و پاداش آخرت را در عوض آزمون دنیا.
* به تحقیق ستمکارِ فهمیده و دانا ممکن است به خاطر همان فهمش از ستمش بگذرند، و بی‌شک صاحب حق نادان ممکن است همان حماقت او؛ نور حقش را خاموش کند.
* کسی که خود را سبک شمارد و قدر خویش نداند، از شرّ او در امان مباش.
* سرای دنیا چونان بازاری است که مردمی در آن سود برند و جماعتی ضرر کنند.
* از حد خود تجاوز نکن و برای روزگار هیچ اثری در حکم خدا قرار نده .
* حسد نیکویی‌ها را نابود سازد، و دروغ، دشمنی آورد، و خودپسندی مانع از طلب دانش و خواهنده خواری و جهل گردد، و بخل ناپسندیده‌ ترین خلق و خوی است، و طمع خصلتی ناروا و ناشایست است.
* امام هادی (علیه السلام)  به کسی که در ستایش از ایشان افراط کرده بود فرمودند:« از این کار خودداری کن که تملُّق بسیار، بدگمانی به بار می‌آورد و اگر اعتماد برادر مومنت از تو سلب شد از تملق او دست بردار و حسن نیت نشان ده» .
* اگر در زمانه‌ ای بودید که عدل بیش از ستم رایج بود، حرام است که به دیگران بدبین باشید مگر آن که بدی او بر شما محرز شده باشد. و اگر در زمانه‌ای بودید که ستم بیش از عدل رواج داشت کسی حق ندارد به دیگران خوش‌بین باشد مگر آن که مطمئن شده باشد.
– بهتر از نیکی، نیکوکار است، و برتر از علم حامل آن است، و بدتر از بدی، عامل آن است، و وحشتناک‌ تر از وحشت، آورنده آن است .
* از کسی که بر او خشم گرفته‌ ای، صفا و صمیمیت مخواه و از کسی که به وی خیانت کرده‌ای وفا مطلب و از کسی که نسبت به او بدبین شده‌ای، انتظار خیرخواهی نداشته باش که دل دیگران برای تو همچون دل تو برای آنها است .
* نعمت‌ها را با برداشت خوب از آنها به دیگران ارائه دهید و با شکرگزاری افزون کنید، و بدانید که نفس آدمی روآورنده‌ترین چیز است نسبت به آنچه به او بدهی و بازدارنده‌ترین چیز است که از او بازداری .
*خشم بر زیردستان از پستی است .
* چه بسا شخصی که مدت عمرش سی سال مقدر شده باشد ولی به خاطر صله رحم و پیوند با خویشاوندانش، خداوند عمرش را به ۳۳ سال برساند. و چه بسا کسی که مدت عمرش ۳۳ سال مقدّر شده باشد ولی به خاطر آزردن خویشاوندان و قطع رحمش، خداوند عمرش را به سه سال برساند.
* نارضایتی پدر و مادر کمی روزی را به دنبال دارد و آدمی را به ذلت می‌کشاند.
* مصیبت برای صابر یکی است ولی برای کسی که بی‌ طاقتی می کند دو تا است.
* مردم در دنیا با اموالشان و در آخرت با اعمالشان هستند .
* مسخرگی تفریح سفیهان و کار جاهلان است.
* وقتِ جان دادنت اهل‌بیت را به یاد آر؛ که در آن هنگام هیچ طبیبی، جلوگیر مرگت و هیچ دوستی نفع رسانت نباشد .
* جدال، دوستی قدیمی را تباه می‌کند و پیوند اعتماد را می‌گشاید و کمترین چیزی که در آنست غلبه بر دیگری است که آن هم سبب جدایی می‌شود .
* حکمت اثری در دل‌های فاسد نمی‌گذارد.
* شب بیداری، سبب لذت بخشی خواب، و گرسنگی سبب خوش خوراکی در طعام ناب است .
* مقدرات چیزهایی را بر تو نمایان می‌سازد که به فکرت خطور نکرده است .
* هر که از خود راضی باشد، خشم گیران بر او زیاد خواهند بود .
* فقر، سبب سرکشی نفس و ناامیدی شدید می‌شود .
* اگر مردم به راه‌های گوناگونی روند، من به راه کسی که تنها خدا را خالصانه می‌پرستد خواهم رفت .
* کسی که چهل روز گوشت نخورد بدخُلقی پیدا کند، و کسی که چهل روز پی در پی نیز گوشت خورد اخلاقش بد شود .
* فروتنی آن است که با مردم چنان کنی که دوست داری با تو چنان باشند .

منبع:راسخون

ویژگی های شخصیتی حضرت خدیجه (س) (۲)

اشاره:

خَدیجَه دختر خُوَیلِد (درگذشت ۱۰ بعثت)، مشهور به خدیجه کبری(س) و ام المؤمنین، نخستین همسر پیامبر اکرم(ص) و مادر حضرت زهرا(س). خدیجه(س) قبل از بعثت با حضرت محمد(ص) ازدواج کرد و اولین زنی است که به وی ایمان آورد. خدیجه همه ثروت خود را در راه نشر اسلام به کار گرفت. پیامبر(ص) به احترام خدیجه، در طول حیات او همسری دیگر برنگزید و پس از درگذشت وی همواره از او با نیکی یاد می‌کرد. پیامبر از خدیجه دو پسر به نام‌های قاسم و عبدالله و چهار دختر به نام‌های زینب، رقیه، ام کلثوم و فاطمه (س) داشت. بنابراین همه فرزندان پیامبر اسلام(ص) به جز ابراهیم، از خدیجه(س) بودند.

۵- شریک و مشاور همه.

مشارکت و همکاری در خانواده خود یک نوع محبت کردن است که زندگی را شیرین و شیرین‌تر می‌کند، خدیجه (سلام الله علیها) شریک و مشاور واقعی پیامبر صلی الله علیه و آله بودند مخصوصاً در دغدغه‌های پیامبر، وزیری توانا و کارآمد بودند، همواره همدم، مونس، یار مخلص و شریک و غم خوار پیامبر بودند، هر حادثه‌ای که موجب ناراحتی پیامبر می‌شد، خداوند به وسیله‌ی خدیجه (سلام الله علیها) گشایش در کار او ایجاد می‌کرد و او موجب تسکین و رفع اندوه، و آرامش پیامبر می‌شد و این برنامه تا پایان عمرشان ادامه داشت و کم نمی‌شد، و در همه‌ی صحنه‌های پرخطر و سرنوشت ساز، همچون: اعلام بعثت و دعوت در آن فضای پر از تعصب و تاریک اندیشی، در اقامه‌ی نماز و فرهنگ آن، در دعوت بستگان و نزدیکان (۱۶)، در بیعت با خدا و دین و آیین و پیامبر، آن بانو در تمام مشکلاتی که در طول زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله رخ داد مخصوصاً در سال‌های پس از انگیزش پیامبر به رسالت و پس از دعوت آسمانی او و فرود آیات که با نفی پر ظالمانه بیدادگران همراه بود، نه تنها یار و یاور پیامبر بود، بلکه مانند مادری پرمهر و خردمند برای تمام مسلمان‌ها مایه‌ی امید و پشت گرمی و قوت قلب و پناه و پشتیبان بود و با شکیبایی قهرمانانه، تحمل و مدارای عالی، سرمشقی برتر برای همه‌ی طالبان آن زمان و همه‌ی زمان‌ها بود.
خدیجه (سلام الله علیها) همیشه همتای زندگی خود، پیامبر را به پایداری و مقاومت مشورت می‌داد و با مهر و درایت، دردها و رنج‌های اجتماعی پیامبر را آرام می‌کرد و به یاری خدا به او راه حل و انگیزه می‌داد. نقش خدیجه (سلام الله علیها) در همراهی و همفکری و مشورت با پیامبر و مردم آزادی خواه از اوایل روزهای بعثت تا آخرین لحظات زندگی‌اش طوری بود که بار حلت آن بانو، نه تنها پیامبر و علی علیه السلام و مسلمانان، بلکه دوست و دشمن فهمیدند که اسلام پشتیبانی پر اعتبار و پیامبر، یار و مشاور و وزیری بهتر و توانمند و مردم مسلمان پناهگاهی استوار چون خدیجه (سلام الله علیها) را از دست داده‌اند. (۱۷)
و در این مورد آورده اند که: «وَکانَتْ خَدیجَهُ وَزیرَهَ صِدْقٍ عَلَی الاِسلام، وَکانَ رَسُولُ اللهِ یَسْکُنُ اِلَیْها.»؛ (۱۸) «خدیجه (سلام الله علیها) وزیر راستین اسلام و مشاور خردمند و شجاع پیامبر بود، و آن حضرت به حمایت او بر انبوه مشکلات موفق می‌شود و آرامش پیدا می‌کرد.».

۶- صبر بر مشکلات

این بانوی جمال و کمال در دوران دشواری و سختی و درگیر و دار مشکلات طاقت فرسا که در زندگی‌اش با پیامبر رخ می‌داد و شکیباترین و پرتحمل تر ین مددکار بود و در برابر همه‌ی رویدادهای سخت و پی در پی سنگ صبور و حتی آرامش بخش دل پیامبر و اطرافیان بود.
مشکلات و سختی‌ها از سخن‌های گزنده و موضع گیری‌های زننده و جسارت و اهانت و دروغ انگاری به پیامبر و خانواده‌ی پیامبر تا بی اعتنایی‌هایی که از طرف زنان جاهل مغرض قریش به خدیجه داشتند که چرا با آن همه حشمت و شوکت با یتیم ابوطالب، محمد صلی الله علیه و آله که تهی دست و فقیر است.
ازدواج کرده، همه و همه را در قلب خود می‌فشرد و صبر می‌کرد ولی مشکلات اینجا ختم نمی‌شد و این زنان حتی تا بعد از ازدواج با پیامبر صلی الله علیه و آله با خدیجه (سلام الله علیها) قهر بودند و خدیجه (سلام الله علیها) همچنان به این سختی‌ها صبر کرد و البته این صبر بی نتیجه نبود چون وقتی زمان وضع حمل زهرا (سلام الله علیها) رسید خداوند با فرستادن چهار بانوی بهشتی او را مورد رحمت و لطفش قرار داد. (۱۹)
این بانو همچنین سال‌هایی طولانی شکنجه‌های جسمی و روحی دژخیمان مخالف را که بر همتای گرامی‌اش به خاطر دعوت به توحید و تقوا و رعایت مقررات خدا و حقوق بشر بود، تحمل کرد و همراهی پیامبر را به هیچ بهایی از دست نداد و با پذیرش تبعید و محاصره و تحمل گرسنگی و روزهای دشوار و بیداری شب‌های پر ترس و وحشت بر توفیقات خود می‌افزود. (۲۰)
خدیجه (سلام الله علیها) صبر بر مصیبت‌های جان‌سوز دیگری در طول زندگی‌اش کرد، از جمله از دست دادن دو پسرش قاسم و عبدالله بود، خدیجه (سلام الله علیها) به راین مصیبت‌ها گریه می‌کرد ولی همیشه هیچ صبری بدون نتیجه نمی‌ماند؛ پیامبر صلی الله علیه و آله وقتی بی تابی خدیجه (سلام الله علیها) را دید به او فرمود: «یَا خَدِیجَهُ أَمَا تَرْضَیْنَ إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَهِ أَنْ تَجِی‏ءَ إِلَى بَابِ الْجَنَّهِ وَ هُوَ قَائِمٌ فَیَأْخُذَ بِیَدِکِ وَ یُدْخِلَکِ الْجَنَّهَ وَ یُنْزِلَکِ أَفْضَلَهَا وَ ذَلِکِ لِکُلِّ مُؤْمِنٍ إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ أَحْکَمُ وَ أَکْرَمُ أَنْ یَسْلُبَ الْمُؤْمِنَ ثَمَرَهَ فُؤَادِهِ ثُمَّ یُعَذِّبَهُ بَعْدَهَا أَبَداً»؛ (۲۱) «ای خدیجه، آیا خشنود نمی‌شوی هرگاه روز قیامت شود جلو در بهشت برسی، آن کودک در آنجا ایستاده باشد و دستت را بگیرد و تو را به عالی‌ترین خانه‌ی بهشت جای دهد؟ این برنامه برای هر انسان با ایمانی وجود دارد، خداوند متعال بزرگوارتر است که میوه‌ی دل مؤمنی را بگیرد و ا و صبر و تحمل کند، و در راه خدا به حساب آورد و خدا را حمد و شکر کند، با این وصف خدا او را عذاب کند!؟».

۷- مهر و حق شناسی.

زندگی خدیجه (سلام الله علیها) در شرایط جدید، هر روز زیباتر و با لطافت تر می‌شد، چرا که فضای زندگی‌اش لبریز از عشق و خرد و خداپرستی و انسان دوستی و شایستگی و درایت بود.
او به همتای زندگی‌اش مهر و عشقی آسمانی داشت و او را در اندیشه و کارها با تمام وجود یاری می‌کرد و در ابعاد مختلف زندگی، از نظر فرهنگی و اخلاقی و منش فردی و اجتماعی با او صحبت می‌کرد و در همه‌ی کارها با او دوستانه و قهرمانانه بود.
راستی اگر زندگی خانوادگی بر اساس هماهنگی در اندیشه و هدف و همگرایی در آرمان و ادب تشکیل شود، در تمام مراحل آن مهر و عشق، رعایت حقوق متقابل و ارزش‌های مهم شخصیتی مخصوصاً حق شناسی و کم توقعی حاکم باشد، چقدر دوست داشتنی و سعادتمندانه خواهد بود.
این ویژگی در خدیجه (سلام الله علیها) بسیار بارز بود، چرا که او تا اندکی از اندیشه و منش بالا و موقعیت شکوه بار همسر خود در بارگاه خدا، و آینده‌ی درخشان او آگاه بود. به خاطر همین مانند یک زن نواندیش و با ادب، بلکه بهتر و بیشتر از آن، به همسرش احترام می‌گذاشت و در برابر او سراپا گوش و هوش و عشق و حق شناسی بود و تلاش می‌کرد آن طور که باید و شاید قدرشناس باشد.
در این زندگی حق شناسی و مهر و علاقه دوطرفه و متقابل بود، هم خدیجه (سلام الله علیها)، محمد را خردمندترین، تواناترین، گرامی‌ترین، عزیزترین، امانتدارترین، پاک‌ترین، پروا پیشه تر ین با معنویت تر ین و آراسته‌ترین انسان‌ها می‌دید و در مقابل محمد صلی الله علیه و آله نیز، خدیجه (سلام الله علیها) عشق می‌ورزید و احترام می‌گذاشت، احترامی که شایسته و بایسته و وصف ناپذیر بود.
این تکریم و حق شناسی محمد به خدیجه هم، نه تنها به خاطر ویژگی‌های بارز شخصیتی او یعنی معنویت و هوشمندی و نواندیشی و پاک منشی و… در زندگی بود بلکه به این خاطر بود که او را سالار دختران و زنان می‌دید، مادر نسل ماندگارش بود و فرهنگی از فضیلت‌ها، و مجموعه‌ای از عظمت‌ها و ارزش‌های بالایی بود، ارزش‌هایی که اگر تنها یکی از آن‌ها در زنی وجود داشته باشد، شایستگی قدرشناسی دارد.
پیامبر صلی الله علیه و آله به خاطر عشق و علاقه‌ی متقابل هر جا می‌دید عده‌ای تلاش می‌کنند تا موقعیت والا و جایگاه خدیجه را در قلب پیامبر صلی الله علیه و آله پایین بیاورند یا از بین ببرند، پس از پند و اندرزها و ظرافت‌های تربیتی و اخلاقی، با صراحت و ظرافت، می‌فرمود: «کار عشق آن بانو، خدایی و آسمانی است، نه زمینی و زودگذر».
عایشه می‌گوید: «به هیچ کدام از زنان پیامبر صلی الله علیه و آله مانند خدیجه‌اش، احساس حسادت نکردم. چون او در قلب پیامبر، به طور خاص بود، به طوری که پیامبر صلی الله علیه و آله نه تنها خدیجه، بلکه هر کس و هرچه را که نشان از خدیجه داشت را می‌دید، به چشم دیگری نگاه می‌کرد.».
او هر وقت هدیه‌ای داشت، ابتدا سهم دوستان خدیجه را می‌فرستاد. یک‌بار به این کار او اعتراض کرد که: چقدر از شکوه و عظمت خدیجه می‌گویی!؟
آن حضرت فرمود: «اِنِّی رُزِقْتُ حُبَّها.»؛ (۲۲) «خدا عشق او را رزق و روزیم ساخته است.».
و برای عایشه روشن کرد که نه تنها خود خدیجه و منش او را، بلکه دوستان او را نیز دوست دارد: «اِنِّی لَاُحِبُّ حَبِیْبَها.»(۲۳)

۸- ایجاد فضای پربرکت و معنوی در خانه.

جامعه‌ها و تمدن‌ها در راه رشد و کمال به تدریج به ارزش‌های اخلاقی و انسانی، بها داده‌اند و به پاکی و آزادگی و آراستگی به فضیلت‌ها اهمیت داده‌اند، به خاطر همین برخی مکان‌ها و زمان‌ها مورد تجلیل و احترام قرار می‌گیرند و برای آن‌ها حریم و حرمتی در نظر گرفته می‌شود.
در نگرش اسلامی هم، همه‌ی مسجدها مخصوصاً «مسجدالحرام» مورد توجه قرار گرفته و برای حفظ حرمت آن، مقررات ویژه‌ای قرار داده‌اند که مثلاً از ورود آلودگان به وبای شرک و میکروب کفر و حق ستیزی جلوگیری شود.
خانه‌ی خدیجه (سلام الله علیها) هم یکی از آن مکان‌های مقدس است، که به خواست خدا، و تلاش‌ها و تدبیرهای خود خدیجه (سلام الله علیها)، این سرا، سرای سعادت و سعادت زا و پربرکت و با معنویت و تاریخ ساز باقی ماند.
که به گواهی محدثان و تاریخ نگاران این خانه‌ی مبارک پیش از اسلام و فرود وحی و بعثت پیامبر، خانه‌ی پاکی و پروا بود چرا که بانویی در آن زندگی می‌کرد که همه و همه، آشنا و بیگانه و کوچک و بزرگ او را «طاهره»، پاک روشن و پاک منش می‌شناختند، او در این خانه، به انفاق و رسیدگی به محرومان و درماندگان جامعه و انجام کارهای شایسته‌ای که از آموزه‌های پیامبران پیشین و کتاب‌های آسمانی، یاد گرفته، می‌پرداخت.
– همچنین این خانه پیش از اسلام این سعادت و لیاقت را داشت که کانون مهر و محبت به محمد صلی الله علیه و آله گردید، خدیجه با نهایت صفا و اخلاص آن حضرت را به زندگی مشترک و پیوند مبارک.
دعوت کرد و او نیز پس از خانه‌ی ابوطالب آن خانه را برای زندگی خانوادگی انتخاب کرد و این خانه را پربرکت‌تر نمود.
به این ترتیب آن خانه، به عنوان پناهگاه برترین افراد یعنی پیامبر از شورش دژخیمان و تاریک اندیشان تبدیل شد، و خدیجه (سلام الله علیها) با تمام سعی خود به آن مرد زندگی‌اش پناه داد و همه‌ی اعتبار و وجاهت و نفوذ اخلاقی خود را برای تأمین سلامت و امنیت فدا کرد، با گذشت زمان آن خانه با معنویت تر می‌شد. همچنین مکانی شد برای عروج پیامبر به سفر، یا سفرهای معراج بود، و آن حضرت از آنجا به «مسجدالاقصی» برای عروج به آسمان‌ها و عالم بالا رفت و محل برگشت آن حضرت هم دوباره همان خانه بود به این ترتیب اسلام در آن خانه ظهور کرد و پناهگاه مسلمانان هم شد.
– حضرت خدیجه (سلام الله علیها) در این خانه بود که یگانه دختر پیامبر صلی الله علیه و آله، حضرت زهرا (سلام الله علیها) را به دنیا آورد، و محل رشد و شکوفایی شخصیت پر معنویت آن دختر و محل انس و الفت او با مادرش خدیجه شد. این مکان محل دوران خردسالی و کودکی و نوجوانی و جوانی علی علیه السلام و محل رشد و تربیت او هم بود.
از همه‌ی این‌ها برتر و بالاتر، آن خانه محل فرود فرشته‌ی وحی و رفت و آمد فرشت‌گان بود، که گروه به حضور پیامبر می‌آمدند و می‌رفتند. در سال‌های اولیه‌ی بعثت که شرک گریان و محافظه کاران و مخالفان تحول و دگرگونی جامعه که بر آزادی و امنیت او هجوم می‌آوردند، تنها آن خانه بود که کانون امن و امان و محل پرستش خلوت و آرام آن حضرت و خدیجه و علی علیه السلام و برخی از پیشگامان دیگر بود.
و به دنبال این مشکلات بود که شبی پرخطر اتفاق افتاد و امیرالمؤمنین جان خود را به خطر انداختند و برای تضمین سلامت و امنیت پیامبر، بر رختخواب پیامبر که از همین خانه بود خوابید و به آن افتخار بزرگ رسید و پیامبر توانستند از حلقه‌ی محاصره‌ی دشمن به سوی غار «حرا» و از آنجا به سمت مدینه رفتند، و دختر گران‌مایه اش فاطمه (سلام الله علیها) در این بحران در آن خانه ماند و خدا می‌داند که در آن شب سخت چه وحشت و دلهره‌ای بر او حاکم شد و تنها این خانه بود که سرای ایمان، مبدأ هجرت، و شاهد دغدغه‌ها و دلهره‌های فاطمه (سلام الله علیها) است.
این نکات مهم و سرنوشت ساز در مورد این خانه، هرکدام نشان دهنده‌ی آن است که خدیجه و خانه‌ی او دارای چه شایستگی و برازندگی بوده است و چه درایتی و مدیریتی داشته که توانسته این خانه را این‌طور با معنویت حفظ کند و این رویداهای بزرگ و تاریخ ساز در آن اتفاق بیفتد.
چرا که مسلماً تردیدی نیست که این رویدادهای مقدس و آسمانی، در مکان پاک و پاکیزه و با معنویت اتفاق می‌افتد، نه در جایی که مقدس نباشد.
پس وظیفه‌ی مردم و عالمان فرهیخته و زمامداران کشورهای مسلمان نشین است تا با کسب موافقت و همکاری دولت حجاز، این اقامتگاه پر معنویت را به طور دقیق پیدا کنند (۲۴)، و آن را آباد کنند و بسازند، تا زائران خانه‌ی خدا در سفر حج و عمره، در آنجا به پرستش خدا و نیایش بپردازند، و ضمن استفاده از برکات آن خانه با ویژگی‌های شخصیتی خدیجه (سلام الله علیها) آشنا شوند و فکر کنند که چطور می‌شود خود و دنیای خود را بشناسند و با الگو گیری زندگی و ازدواج آن بانو، با بهترین سبک زندگی تشکیل دهند و موفق باشند.
از امام باقر علیه السلام آورده اند که: «اِنَّ رَسُولَ اللهِ لَمَّا اُسْرِیَ بِهِ نَزَلَ جبَرئیلُ بِالبُراقِ… عَلی بابِ خَدیجه… »؛ «به هنگام فرار رسیدن لحظه‌ی سفر وصف ناپذیر معراج، فرشته‌ی وحی آن مرکب ویژه را به در خانه‌ی خدیجه آورد… و پیامبر پس از نشستن به آن به سوی قدس شریف رفت و در آنجا پیامبران خدا به پیشواز آن حضرت آمدند؛ و با اذان فرشته‌ی وحی، همگی بر پیامبر اقتدا کردند و نماز خواندند… ».
در مورد آن خانه‌ی پر معنویت آمده: «وَ مَسْتَحَبُ فِی مَکّه التشرِفُ فِی مَنزلِ خَدیجه»؛ (۲۵) «و از کارهای پسندیده در مراسم حج و تشرف به مکه، دیدار از خانه‌ی پرخاطره‌ی خدیجه (سلام الله علیها) و زیارت آن است.».

۹- قدرت مدیریت.

اسناد تاریخی نشان می دهد که حضرت خدیجه (سلام الله علیها)، زن شریف و ثروتمند و صاحب امکاناتی بود که به تجارت گسترده‌ای مشغول بود. کارگزاران و کارمندان و عوامل اجرایی را، از میان انسان‌های سالم و امانت دار و درستکار و آزمون شده استخدام می‌کرد و خودشان هم در مرکز و خانه و محل کارش می‌نشست و این کاروان تجارتی را با مدیریت قوی خود هدایت می‌کرد و به کارهای اقتصادی خود می‌رسید.
با دقت در انتخاب وقت و فرصت، نوع کالا و مقدار آن، حرکت و بازگشت و توقف کاروان را با آگاهی از زمان و مکان، طوری تنظیم و تدبیر و برنامه ریزی می‌کرد که مورد تحسین کاروان بزرگ تجارتی‌اش می‌بود.
از یمن به حجاز می‌رفت و از حجاز به شام و دیگر مراکز مهم اقتصادی و تجاری، و سود سرشار و عادلانه و فراوانی به دست می‌آورد.
اگر به شرایط آن روز جهان و دنیای عرب و قلمرو حجاز در آن زمان آشنا باشیم، و نیز اگر اسارت و محرومیت کامل «زن» از حقوق انسانی و اجتماعی‌اش را به یاد آوریم، و زنده به گور کردن دختران را بدانیم، آنگاه اداره‌ی امر مهم اقتصادی به وسیله‌ی یک دختر هوشمند و پاک منش و به مدیریت توانمند و ظریف او، ما را به شخصیت و ویژگی معنوی و برجسته و ابتکار او در کارها و روح مدیریت و سازنده‌ی او آشناتر می‌کند که واقعاً او در آن روزگارها، خردمندترین و مدبرترین و کارآمدترین زنان بود.
از همه مهم‌تر او بر طبق رسم رایج بازار آن زمان، یعنی احتکار و انحصار، کم فروشی و فریب، رباخواری و بهره کشی‌های ظالمانه‌ی رایج و از هر نوع حرام خو ارگی مرئی و نامرئی و سوءاستفاده از فرصت و اعتبار و امکانات برای انباشتن ثروت دوری می‌کرد و کار پر شرافت خود را به این گناهان بزرگ آلوده نمی‌کرد و به کارگران و کارمندان و مدیران خود نیز هشدار می‌داد که داد و ستد و سود و درآمد را با صداقت و هوشمندی و از راه‌های مشروع و عادلانه‌ی تجارت و صادرات و واردات و خدمت به کشور و ملت و تعهد و تخصص به دست آورند.
او به دلیل همین ویژگی‌های برجسته‌ی اخلاقی و انسانی و مدیریت منطقی و خردمندانه نه تنها اعتماد بازارهای داخلی، بلکه بازارهای منطقه‌ای را هم به دست آورده بود و راه پیشرفت و ترقی و رشد را برای دیگران هم باز می‌کرد، در نتیجه راه‌های موفقیت او بازتر می‌شد و مورد استقبال بازارهای مصر و یمن و شام و حبشه و…قرار می‌گرفت. (۲۶)

۱۰- ابتکار و استقلال جویی.

استقلال جویی و استقلال طلبی و استقلال اندیشی این بانو از لابه لای رفتار و کردار شایسته‌اش پیدا می‌شود، و این از برجستگی‌ها و امتیازات بلند او بشمار می‌رود. چرا که اگر انسان از نظر فکر و اندیشه، متکبر و مستقل نباشد، نمی‌تواند در میدان عمل و تجارت و مدیریت و حساس‌ترین لحظات تصمیم گیری، به طور مستقل فکر کند و عمل کند.
حضرت خدیجه (سلام الله علیها) بر اساس این ویژگی بود که ده‌ها خواستگار دارنده‌ی زر و زیور و کاروان تجارتی و صاحب امکانات را قبول نکرد و به همه‌ی آن‌ها «نه»! گفت و طوری عمل کرد که همه فکر کردند او تصمیم به ازدواج ندارد، اما وقتی که او با انسانی امین و پاک‌دل و متفکر و شایسته کردار و روحی بزرگ یعنی محمد صلی الله علیه و آله آشنا شد، همه‌ی آداب و رسوم جاهلی و خرافی را مسخره کرد و خود پیشنهاد ازدواج به محمد داد.
و وقتی غوغایی از هیاهو و جنجال به راه افتاد که دختر ثروتمند و مقتدری چون شما با جوان تهی دستی چون محمد نباید ازدواج کند، با قدرتی استوار و ابتکار، ایستاد و همه‌ی ثروت و امکانات خود را به محمد صلی الله علیه و آلهبخشید و نشان داد که حُسن انتخاب، حُسن عاقبت، سعادت، شخصیت، عظمت، شکوه و… چیزی است که برای به دست آوردن آن نه تنها پول، کاروان تجارتی، زر و زیور، شهرت و قدرت، مهم نیست، بلکه باید از هستی گذشت.
یکی از اسناد تاریخی آورده است که: «وَکانَت خَدیجَه اِمْرَاهً حازِمَهً نَبیلَهً شَریفهً… قالَت: یابْن عَمَّ! اِنّی رَغِبتُ فیکَ لِقِرابَتِکَ مِنِّی وَ شَرَفِکَ مِنْ قَوْمِکَ وَ اَمانَتِکَ عِنْدَهُمْ وَصِدْقِ حَدیثِکَ وَ حُسْن خُلْقِکَ… »؛ (۲۷) «خدیجه (سلام الله علیها) به راستی بانویی خردمند و خردورز و بسیار پر شرافت بود. او در روزگار خود از نظر ریشه و تبار از بهترین‌های قریش بود و از نظر ثروت و امکانات، ثروتمندان آن‌ها بود. بسیاری از چهره‌های سرشناس عرب و عجم برای پیوند با او سخت می‌کوشیدند و خواستگار بی قرار او بودند اما او به آنان پاسخ منفی داد و در همان حال خود با هوشمندی و آینده نگری به خواستگاری پیامبر رفت و گفت: من به خاطر خویشاوندی و همفکری و به دلیل شرافت، امانت، راستی و منش شایسته‌ات دل در گرو مهر تو دارم و به آن هستم که اگر بپذیری با تو پیمان زندگی مشترک امضا کنم.».

۱۱- هدف داری و فداکاری.

این ویژگی را می‌توان در تمام ویژگی‌های بارز خدیجه (سلام الله علیها) دید، زندگی پرفراز و نشیب او نشانه‌ی آن است که به دنبال هدف پاک و صاف و بلند و درخشانی بود. هدفی بالاتر از زر و زیور دنیا و کاروان‌های تجارتی و…هدفی بالاتر از زندگی روزمرّه و خور و خواب، و هدفی ارجمندتر از آسایش و آرامش و شخصی و خانوادگی.
این بانو مانند موجِ بی قراری بود که در راه هدف، آرامش نداشت ولی وقتی به ساحل وجود محمد صلی الله علیه و آله رسید و در آن جا به عدالت خواهی و حق و ایمان و اخلاص، پاکی و امانت، نجابت و شرافت، بشردوستی و کرامت، وجدان و فطرت و دیگر ارزش‌های انسانی و خداپسندانه را دید خود را در نزدیکی هدف دید.
و از اینجا می‌توانیم به راز احترام بسیار پیامبر به «خدیجه» برسیم، به این که پیامبر چقدر او را دوست داشتند و به او احترام می‌گذاشتند، در فراز و نشیب زندگی، توفان‌های اجتماعی و فرهنگی، او را از مشاوران خود می‌دانستند و از دیدگاه‌های او استفاده می‌کردند. (۲۸)
و همیشه نیکی‌های «خدیجه» بر زبان پیامبر بود و برای هرکس که از آن بانو خاطره‌ای داشت، احترام قائل بودند.
بسیار در تاریخ آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرمودند: «خَدیجَهُ وَاَینَ مِثْلُ خَدیجَهِ؟….»؛ (۲۹) «از خدیجه سخن گفتید، کجا مانند او پیدا می‌شود؟….».

۱۲- حق جویی و حق پذیری.

در این دنیا خیلی از افراد هستند که مستی‌های گوناگون، آفت جانشان می‌شود و نعمت‌های زندگی بلای وجودشان و رزق و روزی‌های خدا، زهر تلخ و موجب مرگشان می‌شود. یکی در اوج زیبایی و تناسب اندام است، و همان مستی زیبایی و ماهرویی، آفت جانش می‌شود.دیگری غرق در ثروت و امکانات است و از در و دیوار و آسمان و زمین برایش می‌ریزد، ولی همان ثروت و دارایی او را به تباهی و نابودی می‌کشاند.سومی در اوج اقتدار است و روزگار بر وفق مُرادش است، و این چرخش یکنواخت روزگار و احساس بی نیازی، او را از چرخش ناگهانی آن غافل ساخته و به طغیان می کشاندش.چهارمی مست جوانی است، و این نیروی جوشان و خروشان، قاتل جان و ایمان و خروش می‌شود.یکی دریای موّاج آگاهی‌ها و دانش‌هاست و در مستی آن غرق است و دیگری در اوج شهرت است و همان آلت قتالۀ شخصیت او می‌شود.یکی بر کرسی قدرت و فرمانروایی جا خوش کرده و همان ریاست و راحتی، او را به خودکامگی و طغیان می‌رساند و دنیا و آخرتش را می‌سوزاند و او را از راحتی به ناراحتی می‌رساند. همین طور می‌توان شمرد و تمام هم نمی‌شود… اما این بانوی بلندمرتبه، با اینکه غرق در زر و زیور، جمال و کمال، شور و شعور، عقل و درک، شهرت و آواز، و استقلال و…بود، از آفت‌ها و مستی‌های آن‌ها خود را حفظ کرد چرا که دارای روح حق پذیری و حق جویی بود، به خاطر همین هم نخستین ایمان آورنده‌ی به خدا و پیامبر از زنان و پیشگام تر ین در اسلام و نماز و هجرت و جهاد و فداکاری بود.
سپس پاداش این حق پذیری هم این بود که خدای پرمهر و بنده نواز، به فرشته‌ی وحی فرمان داد که در وقت فرود بر پیامبر صلی الله علیه و آله، درود و سلام او را هم به وسیله‌ی بنده‌ی برگزیده‌اش به خدیجه (سلام الله علیها) برساند، تا ثابت شود که خدا به پاداش آن ایمان خالص و ژرف و آن اعمال شایسته و پایدار، مقر زیبایی در بهشت برای او آماده کرده است (وَبَشِّرُها بَیْتٍ فِی الجَنَّهٍ مِن قَصْبٍ لاضحبٍ فیه وَلا نَصب… )(۳۰)

۱۳- درایت و خردمندی.

نعمت خرد و خردمندی و خردورزی درست، یعنی نگاه متفکرانه بر پدیده‌های آفرینش و شناخت روابط آن‌ها، یعنی دقت در سازمان وجودی خودمان، یعنی هدف داری و هدف شناسی و آراستگی به ارزش‌ها و پیراستگی از ضد ارزش ها و در کل یعنی اوج گرفتن به بندگی و ساختن شایسته و بایسته‌ی دنیا و آخرت بر اساس حق و عدل و برابری و ایثار و فداکاری.
«اَلعَقلُ ما عُبِدَ بِهِ الرَّحْمن وَ اکْتُسِبَ بِهِ الَجنان»؛ (۳۱) «عقل آن است که به وسیله‌ی آن خدای رحمان پرستش شود و به وسیله‌ی آن بهشت نصیب انسان شود.».
با دقت در معنای عقل، پس در نتیجه خدیجه (سلام الله علیها) خردمندترین بانوان روزگار است، چرا که او در پرتو خروش بود که نخستین بانویی بود که ایمان و اسلام آورد، همراز و هم‌سنگر و مددکار پیامبر صلی الله علیه و آله شد و همه‌ی هستی خود را خردمندانه برای ساختن دنیا و آخرتش ریخت و فدا کرد.
او در این راه، جهاد و فداکاری می‌کرد، پیامبر را دلداری می‌داد، به او امید می‌داد، او را دلگرم می‌کرد و پناهش می‌داد.
یکی از نوشته‌های تاریخی می‌گوید: «وَکانَتْ مِنْ اَحْسَنِ النِّساءِ جَمالاً، وَاَکْمَلُهُنَّ عَقلاً، وَاَتمَهُنَّ رَأیاً، وَاَکْثرُهُنَّ عِفَّهً وَدنیاً وحیاءً وَمُرُوَّهً وَمالاً… »؛ (۳۲) «خدیجه (سلام الله علیها) در زیبایی ظاهری و باطنی، زیباترین زنان روزگارش بود و از نظر خرد و اندیشه، خردمندترین و اندیشمندترین آنان، او در پاک روشی و پاک منشی، دین باوری و خداجویی، وقار و حیا و عزت و آزادگی آراسته‌ترین ها بود و در ثروت و امکانات، ثروتمندترین آن ها بشمار می رفت.».

نتیجه:

با توجه به ویژگی‌های مطرح شده مشخص است که، حضرت خدیجه (سلام الله علیها) دارای خود اندیشی و نو اندیشی هستند. این بانوی مکرمه اگرچه از تبار انسان‌های اصیل و با شرافت عرب آن زمان بودند لیکن خودشان، دارای امتیازات تحسین برانگیزی بودند و همواره برای رشد و پرورش چنین صفات انسانی و خداپسندانه تلاش می‌کردند.

پی‌نوشت‌:
 ۱۶- شیبانی، الکامل، ج ۲، ص ۶۳؛ عبدالرحمن ابوالفرج ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج ۲، ص ۳۶۷؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص ۱۴۷؛ عبیدالله بن احمدحسکانی، شواهد التنزیل لقوائد التفضیل، ج ۱، ص ۴۸۵٫
۱۷- زین الدین محمدبن علی ابن شهر آشوب، مناقب ال ابی طالب، ج ۱، ص ۱۷۵٫
۱۸- محمدباقرمجلسی، همان، ج ۱۶، ص ۱۱٫
۱۹- همان، ج ۱۶، صص ۷۱-۷۰؛ سیلاوی، همان، ص ۱۰۲٫
۲۰- محمدبن جریر طبری، تاریخ طبری، ج ۲، ص ۷۹؛ ابن هشام، سیره ی ابن هشام، ج ۱، ص ۳۷۹٫
۲۱- محمدبن یعقوب بن اسحاق کلینی، اصول کافی، ج ۳، ص ۲۱۸؛ محمدبن حسن بن علی بن محمدبن حسین حرعاملی، وسایل الشیعه، ج ۳، ص ۲۴۳٫
۲۲- گنجی شافعی، کفایه الطالب، ص ۳۵۹٫
۲۳- ذبیح الله محلاتی، همان، ج ۲، ص ۲۰۶؛ عزالدین ابن اثیر، همان، ج ۵، ص ۴۳۸٫
۲۴- محمدباقرمجلسی در زمان خود از بعضی از بزرگان آورد که: مکان این خانه در مکه معلوم و مشهور است. بحارالانوار، ج ۲۲، ص ۱۶۷٫
۲۵- مرتضی ابن محمدامین دزفولی، مناسک حج، ص ۱۲۲؛ محمدحسن نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج ۲۰، ص ۶۹٫
۲۶- سبط ابن الجوزی، تذکره الخواص، ص ۲۷۱٫
۲۷- محمدالحسون، همان، ص ۱۹٫
۲۸- محمدباقرمجلسی، همان، ج ۱۶، ص ۱٫
۲۹- ذبیح الله محلاتی، همان، ج ۲، ص ۲۰۷؛ محمدباقرمجلسی، همان، ج ۴۳، ص ۱۳۰٫
۳۰- سبط ابن الجوزی، همان، ص ۲۷۲٫
۳۱- محمدحسین طباطبایی، تفسیرالمیزان، ج ۲، ص ۳۷۶، به نقل از اصول کافی، ج ۱، ص۱۱٫
۳۲- ذبیح الله محلاتی، همان، ج ۲، ص ۲۰۴٫
 کتابنامه:
طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، بیروت، دارالکتب العلمیه، بی تا.
ابن اثیر، عزالدین، اسد الغابه، بیروت، انتشارات دارالفکر،۱۴۰۹ه.
ابن اثیر، عزالدین، اسدالغابه، بیروت، دارالفکر،۱۴۰۹ه.
ابن جوزی، عبد الرحمن، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، بیروت، انتشارات صادق،۱۳۵۸ه.
ابن سیدالناس، عیون الأثر، بیروت، انتشارات دار القلم،۱۴۱۴ه.
ابن شهر آشوب، زین الدین محمدبن علی، مناقب ال ابی طالب، بی جا، انتشارات ذوی القربی، چاپ دوم، بی تا.
ابن هشام، سیره ی ابن هشام، بیروت، انتشارات دارالجیل،۱۴۱۱ه.
اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، تبریز، مکتبه ی بنی هاشم،۱۳۸ش.
امین انصاری، مرتضی ابن محمد، مناسک حج، قم، انتشارات مجمع فکر اسلامی،۱۴۲۵ه.
بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیرالقرآن، تهران، انتشارات موسسه بنیاد بعثت،۱۴۱۶ه.
البصری الزهری، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار النشر دار صادر بی تا.
بیهقی، دلائل النبوه، بی تا، بی جا.
تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیرالقرآن بالقرآن، قم، انتشارات فرهنگ اسلامى،۱۳۶۵ ش، چاپ: دوم.
جوزی حنفی، سبط بن فرج، تذکره الخواص، شریف رضی،۱۴۱۸ ه، قم.
حرعاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعه، قم، مؤسسه ال البیت،۱۳۰۸ه.
حسکانی، عبید الله، شواهد التنزیل لقوائد التفضیل، تهران، وزارت ارشاد،۱۴۱۱ه.
حسنی، سید بن طاووس، الإقبال، تهران، دارالکتب الاسلامیه،۱۳۶۷ش .
حسنی، سید بن طاووس، منهج الدعوات، قم، دارالذخائر،۱۴۱۱ه.
الحسون، محمد، اعلام النساء المؤمنات، بی جا، انتشارات اسوه،۱۴۱۱ه.
حلی، علی بن یوسف، العدد القویه، قم، انتشارات سید الشهداء،۱۴۰۸ه.
راوندی، قطب الدین، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام مهدی،۱۴۰۹ه .
راوندی، قطب الدین، الخرائج والجرائح، قم، مؤسسه امام مهدی،۱۴۰۹ه.
سیلاوی، الانوار الساطعه، چابخانه علمیه،۱۴۲۱ه.
شیبانی، محمد بن عبد الکریم، الکامل فی التاریخ، دار النشر، دار الکتب العلمیه، بیروت،۱۴۱۵ هـ، الطبعه : ط ۲، تحقیق : عبد الله القاضی.
صالحی شامی، یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیرالعباد، بیروت، دارالکتب العلمیه،۱۴۱۴ه .
طبری، عماد الدین، بشارت المصطفی، نجف اشرف، انتشارات کتابخانه حیدریه، چاپ : دوم،۱۳۸۳ هجرى.
طوسی، محمد بن حسن، امالی طوسی، قم، انتشارات دارالثقافیه،۱۴۱۴ه.
عسقلانی، ابن حجر، الأصابه، بیروت، دارالکتب العلمیه،۱۴۱۵ه.
فرات کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات کوفی، مؤسسه چاپ و نشر وابسته به وزارت ارشاد اسلامى چاپ : اول،۱۴۱۰ هجرى.
قمی مشهدی، محمد رضا، کنز الدقائق، تهران، سازمان چاپ وانتشارات وزارت فرهنگ اسلامی،۱۳۶۸ش.
کفعمی، ابراهیم بن علی، مصباح کفعمی، قم، انتشارات رضى (زاهدى)، چاپ : دوم،۱۴۰۵ هجرى.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیههچاپ چهارم،۱۳۶۵ش.
الگنجی الشافعی، محمد بن طلحه، کفایه الطالب فی مناقب علی بن أبی طالب، داراحیاء تراث اهل البیت، طهران، ۱۴۰۴ ه، چاپ سوم.
مامقامی، عبد الله، تنقیح المقال، نجف، طبع رحلی، چاپ سنگی، مطیعه رضویه، بی تا.
مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسه الوفا،۱۴۰۴ه.
محدث نوری، مستدرک وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آلالبیت،۱۳۰۸ه.
محلاتی، ذبیح الله، ریاحین الشریعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ هفتم،۱۴۰۴ه.
مقریزی، احمد بن علی، امتاع الاسماع، بیروت، دارالکتب العلمیه،۱۴۲۰ه.
نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام، بی جا، دار الاحیاء للتراث العربی، چاپ هفتم، بی تا.
واسطی معروف به ابن المغازلی (شافعی)، علی بن محمد، المناقب، دار الاثار، یمن، صنعا،۱۴۲۴، چاپ اول.
یاقوت حموی، معجم البلدان، بی جا، انتشارات دارالصادر، چاپ دوم ۱۹۹۵ه.

منبع:مهدی وزنه؛اختصاصی راسخون

اخلاق روزنامه نگاری آسیب ها و چالش ها (۱)

اشاره:

بحث اخلاق روزنامه نگاری از جمله مباحث مطرح در قلمرو دانش جامعه شناسی، علم ارتباطات و اخلاق کاربری است. در قلمرو کار روزنامه نگاری این سؤال مطرح است که آیا اخلاق می تواند دراین عرصه حاکم باشد؟ اگر آری، اخلاق روزنامه نگاری دارای چه مشخصه هایی است؟ آیا رعایت اخلاق در روزنامه نگاری ضروری است؟ وظایف اخلاقی، و اخلاق روزنامه نگاری کدامند؟ همچنین پیش شرط روزنامه نگاری حرفه ای چیست؟ اصول اخلاق حرفه ای کدامند؟ آیا روزنامه نگاری شغل است؟

چکیده

بحث اخلاق روزنامه نگاری از جمله مباحث مطرح در قلمرو دانش جامعه شناسی، علم ارتباطات و اخلاق کاربری است. در قلمرو کار روزنامه نگاری این سؤال مطرح است که آیا اخلاق می تواند دراین عرصه حاکم باشد؟ اگر آری، اخلاق روزنامه نگاری دارای چه مشخصه هایی است؟ آیا رعایت اخلاق در روزنامه نگاری ضروری است؟ وظایف اخلاقی، و اخلاق روزنامه نگاری کدامند؟ همچنین پیش شرط روزنامه نگاری حرفه ای چیست؟ اصول اخلاق حرفه ای کدامند؟ آیا روزنامه نگاری شغل محسوب می شود و یا حرفه؟ در هر دو صورت، پیامد شغل و یا حرفه بدون روزنامه نگاری چیست؟ مشخصات روزنامه نگار حرفه ای چیست؟ حریم خصوصی و منافع عمومی چیست و هر یک داری چه قلمروهایی است؟ پارادوکس حق برخورداری افراد از آزادی بیان و اطلاعات، و اینکه «دانستن حق مردم است» و وجود موانعی همچون حق داشتن «منافع عمومی» و «حریم خصوصی»، چگونه قابل حلّ است؟ عرصه و قلمرو حریم خصوصی تا کجاست و آیا می توان آن را نقض کرد؟ و سرانجام اینکه، آسیب ها و چالش های پیش روی روزنامه نگار کدامند؟

این مقاله، در تلاش است تا به اجمال، به سؤالاتی از این دست پاسخ دهد.

پیش گفتار

مطبوعات به عنوان یکی از ارکان و عوامل مهم و اساسی در رشد و توسعه‌ی یک جامعه محسوب می شود. پویایی و به روز بودن رکن چهارم دموکراسی، در گرو حضور فعال مطبوعات در عرصه های گوناگون سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است. از یک سو، اشاعه توسعه و تقویت فرهنگ ملّی – دینی در گرو کارآمدی رسانه های جمعی، به ویژه رسانه های مکتوب است و نیز تضعیف فرهنگ و یا خودباوری فرهنگی و اشاعه عناصر فرهنگ بیگانه در گرو ناکارآمدی همین رسانه هاست. از سوی دیگر، نشاط، پویایی و کارآمدی مطبوعات نیز در گرو وجود گزارشگران، نویسندگان، روزنامه نگارانی فعّال، شاداب، حرفه ای، علاقه مند، دلسوز و پایبند به اصول حرفه ای روزنامه نگاری است.

بی تردید، در هیچ دوره ای از تاریخ بشر جریان اطلاع رسانی همانند امروز سریع و گسترده نبوده است. به همین دلیل، برخی مهم ترین ویژگی های این دوره از تاریخ را سرعت، گسترش و اهمیت فوق العاده اطلاعات دانسته، دوره معاصر را «عصر انفجار اطلاعات» می نامند. امروز اطلاعات نه تنها در مراکز معینی قابل دسترسی است، بلکه حتی از پشت درهای بسته و دیوارهای ضخیم خانه ها نیز به داخل نفوذ می کند. تمام امواج صوتی و نوری اطراف ما، حامل پیام ها و اطلاعات است و تقریباً جایی از نفوذ آنها در امان نیست.

یکی از کارکردهای رسانه ها، به ویژه رسانه های مکتوب، آگاهی دهی و افزایش اطلاعات است. اطلاعاتی که از طریق رسانه های جمعی به دست مردم می رسد، آنان را با دنیای اطرافشان آشنا می سازد، بر دانش و آگاهی آنان می افزاید و آنان را با آداب، رسوم و فرهنگ ملت های دیگر آشنا می کند. رسانه های گروهی، انسان ها را به سرعت، در جریان مسائل عمده روز قرار می دهند: اتفاقات و رویدادهای سیاسی، نظامی، اقتصادی ،اجتماعی، علمی و هنری و مانند آن. علاوه بر خبررسانی، رسانه های گروهی از طریق ارائه تفسیر رویدادها و حوادث و پخش مطالب دلخواه، می توانند به روشنگری مردم بپردازد و آنان را به تصمیم گیری های مطلوب هدایت نمایند. رسانه ها می توانند در خدمت رشد و شکوفایی دینی و فرهنگی ملت ها قرار گیرند و به بالندگی معنوی آنان کمک نمایند. وظیفه مهم دیگری که برای رسانه ها ذکر کرده اند، ایجاد سرگرمی برای مردم و پرکردن اوقات فراغت آنهاست.

در اینجا، بحث از ویژگی ها و کارکردهای رسانه های گروهی – که خود بحث مفصّل و دامنه داری است – نیست، بلکه طبق مقتضای بحث، همه‌ی سخن در این است که یکی از رسانه ها، یعنی رسانه های مکتوب، زمانی به وظایف رسانه ای خویش به خوبی عمل خواهند کرد که دارای نیروهای مجرب، ماهر، متخصص و برخوردار از آموزش های لازم حرفه ای باشند. در واقع، پویایی و به روز بودن رسانه های مکتوب، در گرو داشتن روزنامه نگاران، گزارشگران، نویسندگان و… حرفه ای و مجرب است. یکی از این مهارت ها، اخلاق حرفه ای است. رعایت اخلاق جمعی، اجتماعی و پایبندی به اخلاق عمومی در تعاملات و مراودات اجتماعی از جمله مباحث مهم در عرصه علم جامعه شناسی و ارتباطات اجتماعی است. در واقع، این بحث بیشتر در قلمرو اخلاق رسانه ها مطرح می شود که در روزنامه نگاری اخلاق، به ویژه اخلاق اجتماعی چه جایگاهی دارد؟

این مقال، نیم نگاهی به این موضوع انداخته، اخلاق روزنامه نگاری را مورد بحث و بررسی قرار می دهد.

مفهوم شناسی

الف. اخلاق

واژه «اخلاق» جمع خُلق است و خُلق شکل درونی انسان است؛ یعنی همان خوی و سرشتی که جمع آن اخلاق می باشد،(۱) چنان که شکل ظاهری و صوری اشیا را خَلق می گویند، هرچند که کلمه «خَلق» و «خُلق» در ادب عرب، از یک مادّه هستند ولی از نظر معنا با یکدیگر تفاوت دارند.

بنابراین، غرایز، ملکات و صفات باطنی انسان اخلاق نامیده می شود و به رفتاری که از این خلقیات ناشی می شود نیز اخلاق یا رفتاری اخلاقی می گویند. در یک تعریف کلی می توان گفت: آن سلسله صفاتی که در نفس و روح انسان، ثابت و ریشه دار است و منشأ صدور کارهای نیک یا بد می شود، «اخلاق» نامیده می شود.

در نگاهی دیگر، واژه اخلاق، برای مشخص کردن معیارهای «رفتار نیک» به کار می رود. … عمل اخلاقی به طور صریح یا غیر صریح، مجموعی ای از هنجارهای مشترک و مناسب را مورد ارجاع و استناد قرار می دهد.(۲)

اخلاق در اصطلاح در حوزه های گوناگونی از علوم مطرح شده و تعاریف گوناگونی از آن ارائه شده است. در اینجا و به مقتضای بحث، اجمالاً اشاره ای به این بحث خواهیم افکند:

علمای اخلاق معمولاً «خُلق» را این گونه تعریف کرده اند: «ملکه نفسانی که افعال از آن به آسانی صادر می شود.»(۳) آیه الله مصباح، این تعریف را کامل ندانسته، معتقدند:

موضوع علم اخلاق، اعم از ملکات نفسانی که فلاسفه‌ی اخلاق تاکنون بر آن تأکید داشته اند، بوده و شامل همه کارهای اختیاری انسان می شود که ارزشی است؛ یعنی متصف به خوب و بد بوده و می تواند برای نفس کمالی را فراهم آورد و یا موجب رذیلت و نقصی در نفس شود.(۴)

آیه الله جوادی آملی نیز اخلاق را این گونه تعریف می کنند:

اخلاق، عبارت از ملکات و هیئت های نفسانی است که اگر نفس به آن متصف شود، به سهولت کاری را انجام می دهد. همان طور که صاحبان صنعت ها و حرفه ها به سهولت کار خود را انجام می دهند، صاحبان ملکات فاضله و رذیله هم به سهولت کار خوب یا بد می کنند. پس اخلاق عبارت از ملکات نفسانی و هیئات روحی است که باعث می شود کارها، زشت یا زیبا، به آسانی از نفس متخلق به اخلاق خاص، نشئت بگیرد.(۵)

آنچه در این نوشتار، از اخلاق سخن به میان آمده همین بعد انسان شناختی اخلاق است که شامل مجموعه رفتارها، ملکات و هیئت های نفسانی انسان است و نفس متصف به آن، قادر خواهد بود اعمال را به راحتی و سهولت انجام دهد. هر چند اخلاق در این معنا، اعم از اخلاق فاضله و اخلاق رذیله می باشد، اما مراد از «اخلاق» در اینجا، پای بندی و رعایت فضائل اخلاقی است.

ب. روزنامه نگار

یک روزنامه نگار را با توجه به نوع کارش، به راحتی می توان شناخت. او، گاهی حرفه ای است و گاهی نیز تازه کار و مبتدی. وی فردی است که در استخدام یک روزنامه و نشریه است، برای روزنامه و نشریه خود مقاله می نویسد، گزارش تهیه می کند، سرمقاله می نویسد و یا به تصحیح مطالب می پردازد. یک روزنامه نگار، با نام های مختلفی شناخته می شود: گزارشگر، تحلیلگر، مسائل سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، مقاله نویس، خبرنگار ویژه، مسئول تنظیم اخبار، معاون سر دبیر، دبیر بخش اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و… .

دامنه‌ی کارهایی که ممکن است یک روزنامه نگار انجام دهد، به وسعت دنیای پیرامون اوست. وی در مورد هر چیزی که جنبه خبری داشته باشد، گزارش تهیه می کند؛ خواه در مورد جرم و جنایت، مظم و قانون، برنامه های سیاسی، دادگاه ها، قوّه‌ی مجریه و قوّه‌ی مقننه باشد، و خواه درباره‌ی مردم، مد، هنر، موسیقی، نمایش، ادبیات و غیره. کار روزنامه نگار بیش از اینهاست. او نوشته های دیگران را تصحیح می کند، اخبار را تفسیر و انتقاد و جمع بندی می کند.(۶)

با توجه به تعاریف بیان شده از «اخلاق» و «روزنامه نگاری»، می توان رابطه این دو را چنین بیان کرد: زمانی که «روزنامه نگاری» قید «اخلاق» می گیرد، گویا روزنامه نگاران موظفند در چارچوب اخلاق عمل کنند و در همه حال، اخلاق روزنامه نگاری را مراعات کنند. هر چند در همه عرصه ها و مشاغل، اخلاق جزو ارکان و قلمروهای اصلی فعالیت های حرفه ای است، اما این مهم در عرصه‌ی روزنامه نگاری دو چندان می شود؛ چرا که یک روزنامه نگار، متعلق به خودش نیست، وظیفه‌ی اطلاع رسانی را در یک جامعه بر عهده دارد. فعالیت حرفه ای او با افکار عمومی ارتباط مستقیم دارد؛ کمترین بداخلاقی وی در فعالیت رسانه ای و یا عدم پاسداشت اخلاق از سوی وی، و یا عدم پای بندی به اخلاق عمومی، موجب خدشه دار شدن افکار عمومی خواهد شد.

بنابراین، یک روزنامه نگار باید در فعالیت های رسانه ای خویش، مقیّد و پایبند به اخلاق و گزاره های اخلاقی باشد. طبیعی است که در یک جامعه‌ی دینی، فضائل و ارزش های اخلاقی تابع جهان بینی دینی است؛ یعنی باید یک روزنامه نگار در یک جامعه دینی، تابع و پایبند به فضائل و ارزش های اخلاقی بوده، از رذائل اخلاقی و بداخلاقی مطبوعاتی اجتناب نماید.

ج. منافع عمومی

از دیگر مفاهیم واصطلاحات در عرصه‌ی روزنامه نگاری، مفهوم «منافع عمومی» است که همواره یک روزنامه با آن درگیر است. رعایت حریم و منافع عمومی، از جمله خطوط قرمز این عرصه است. اینکه منافع عمومی چیست و چه شرایطی دارد، خود بحث مفصلی است. اما اجمالاً باید گفت: منافع عمومی جایی است که اکثریت مردم در آن موضوع، ذی نفع باشند که معمولاً در تعارض با منافع شخصی و فردی است. مسائل کلان جامعه از مسائل خرد جامعه که افراد احساس می کنند می توانند مستقیماً در آنها تأثیر گذار باشند (مثل خانواده، محل کار، اجتماع و…) به این صورت متمایز می شوند و از حوزه‌ی خصوصی جدا هستند. بیشتر مردم در اغلب اوقات، به شدت نگران و دلواپس زندگی خصوصی خود هستند. قلمرو عمومی، امری دور از دسترس است. مردم از طریق وسایل ارتباط جمعی از بخشی از آن آگاه می شوند، اما به طور جدی دلواپس آن نمی گردند.

منافع عموم را می توان شامل موارد زیر دانست: الف. بهداشت، سلامت و رفاه عمومی؛ ب. اخلاق و عفّت عمومی؛ ج. دفاع، جنگ، صلح و امنیت عمومی؛ د. دین، فرهنگ، هنجارها و ارزش های اجتماعی؛ ه. هویت ملی و انسجام اجتماعی؛ و. موارد دیگر.

بنابراین، در یک تقسیم بندی، منافع، یا عمومی است و یا خصوصی. اگر چیزی در قلمرو حریم خصوصی افراد قرار نگیرد، جزو حریم عمومی محسوب می شود. همواره و در همه حال، رعایت حریم عمومی اصلی ضروری است و باید این حریم از سوی روزنامه نگاران مورد توجه قرار گرفته، رعایت شود.

د. حریم خصوصی

از دیگر مفاهیم پرکاربرد در عرصه‌ی روزنامه نگاری، حریم خصوصی است. حریم خصوصی، همچون آزادی اطلاعات و حق دسترسی آزادانه به اطلاعات، حقی بنیادین بشری و سنگ بنای منزلت انسانی و ارزش های دیگر همچون آزادی اجتماعات و آزادی بیان، از جمله مهم ترین حقوق انسانی در دوران معاصر به شمار می رود. از این رو، حریم خصوصی در سراسر دنیا و در بسیاری از مناطق و فرهنگ های گوناگون، به رسمیت شناخته شده است.

تعریف حریم خصوصی از جمله مفاهیم سهل و ممتنع است. تعریف این مفهوم بستگی تام به فرهنگ و زمینه های اجتماعی و محیطی دارد. در بسیاری از کشورها، این مفهوم با مقوله‌ی حفظ اطلاعات، که حریم خصوصی را در معنای مدیریت اطلاعات شخصی تفسیر می کند، پیوند خورده و در هم ادغام شده است. در عین حال، محافظت از حریم خصوصی معمولاً به عنوان ابزاری برای ترسیم محدوده خطوطی که جامعه می تواند در امور افراد دخالت کند، تلقّی می شود. فقدان یک تعریف خاص، به معنای کم اهمیتی این مفهوم نیست، بلکه به یک معنا، تمامی موارد حقوق بشر، جنبه ها و ابعادی از حق حریم خصوصی هستند.

در دهه‌ی ۱۸۹۰ دو تن از قضات دادگاه عالی ایالات متحده آمریکا، به نام های ساموئل وارن و لوئیس براندیس در مقاله ای با عنوان «حق حریم خصوصی» برای اولین بار، این مسئله را به عنوان یک بحث جدی و صریح حقوقی مطرح و حریم خصوصی را «حق افراد برای تنها بودن» تعریف کردند. به نظر آنان، حریم خصوصی، از جمله ارجمندترین حقوق در یک دموکراسی است و حمایت از آن، باید در قانون اساسی منعکس شود. رابرت الیس اسمیت، حریم خصوصی را چنین تعریف کرده است: «تحلیل هر یک از ما به داشتن فضای فیزیکی که می توانیم در آن، مداخله، مزاحمت، اضطراب و آشفتگی یا پاسخ گویی رها باشیم و تلاش برای کنترل زمان و شیوه افشای اطلاعات شخصی درباره خودمان.»(۷)

بر اساس تعریفی دیگر، حریم خصوصی، حق افراد برای برخورداری از حمایت افراد، در برابر مداخله بی اجازه دیگران در امور و زندگی خود و خانواده شان است، خواه این عمل با ابراز مستقیم فیزیکی صورت پذیرد، یا به وسیله‌ی نشر اطلاعات. حریم خصوصی یک ارزش کلیدی و زیربنایی و توجه به شأن و منزلت انسانی و سایر ارزش ها نظیر، آزادی اجتماعات و آزادی بیان است. حریم خصوصی یک حق اساسی بشر و خواسته منطقی فردی است.(۸)

قلمرو حریم خصوصی

حریم خصوصی را می توان به چهار قلمرو و حوزه‌ی مجزّا، و مرتبط به یکدیگر تقسیم کرد:

  1. حریم اطلاعات: شامل قوانینی است که اطلاعات شخصی نظیر اطلاعات مالی، پزشکی و دولتی افراد را تحت کنترل قرار می دهد. این حوزه به «حفظ اطلاعات» معروف است.
  2. حریم جسمانی: به حفاطت از جسم افراد، در مقابل آزمایش های ژنتیکی، دارویی و نظایر آن مربوط می شود.
  3. حریم ارتباطات: به امنیت پست های الکترونیکی، تلفن ها، پست و سایر اشکال ارتباطات توجه دارد.
  4. حریم مکانی: به اعمال مجموعه ای از محدودیت ها و نظارت ها در محیط کار و زندگی افراد و همچنین اماکن عمومی مربوط می شود. حریم مکانی، معمولاً توسط نظارت ویدئویی و یا چک کردن هویت افراد، مورد تجاوز قرار می گیرد.

تعارض «حق دسترسی آزاد به اطلاعات» و «حریم خصوصی»

موضوع حریم خصوصی از جمله موضوعات چالش برانگیز در دنیای غرب شده است. از یک سو، حریم خصوصی محرمانه و برای همه افراد حرمت دارد و انتشار آن منع قانونی دارد و تا پیش از این، بسیاری از مشاهیر، افراد سلطنتی، سیاست مداران، ستاره های ورزشی و عامه مردم چندان تمایل نداشتند تا خود را از طریق رسانه به دنیا بشناسانند. در حالی که امروزه بسیاری از همین افراد، برای کسب شهرت، به دنبال انتشار بخش هایی از زندگی خصوصی خود هستند. ستاره های ورزشی، سینمایی و… به نویسنده ها پول می دهند تا بیوگرافی شان را به رشته‌ی تحریر درآورند و همه این نوشته ها، سرشار از جزئیات زندگی خصوصی است. یا بسیاری از سیاست مداران، و شخصیت های سیاسی، با راه اندازی وب لاگ های شخصی، صحنه ها و تصاویر زندگی خود را به نمایش می گذارند.

در هر حال اینجا به ظاهر تناقضی مطرح می شود مبنی بر اینکه از یک سو، افراد در دسترسی آزاد به اطلاعات ذی حق اند، و از سوی دیگر، این حق با مانعی به نام حرمت حریم خصوصی افراد مواجه است.

یکی از ارزش هایی که تصویب قوانین جدید، حریم خصوصی به خطر افتاده است، جریان اطلاعاتی است که برای دموکراسی و فعالیت مطبوعات آزاد ضروری است. اعطای آزادی به افراد برای احاطه بر اطلاعات پیرامونشان، لاجرم به این معناست که به آنان اجازه می دهیم دسترسی و کاربرد آن اطلاعات از سوی عموم ومطبوعات محدود شود. از همین روست که در سال های اخیر توجه محرمانه کردن اسناد عمومی، که به طور سنتی اسنادی «باز» شمرده می شوند و تلاش برای مخفی نگاه داشتن آنها و یا اعمال مجازات بر انتشار اطلاعات دقیق، نگرانی هایی را برانگیخته است. اینکه در «جامعه» ارزش های متعارض وجود دارند و پذیرش هر یک متضمن پرداخت هزینه هایی است، بدین معنا نیست که قانون نباید از حریم خصوصی محافظت کند، بلکه موضوع توزین و تعیین دقیق ارزش ها و هزینه ها پیش از اتخاذ تصمیم هایی است که محدودیت های تازه ای را بر جریان اطلاعات تحمیل می کنند، و این توجه حتی هنگامی که محدودیت ها برای خدمت به هدفی ارزشمند طراحی شده اند، ضروری است.(۹)

همان‌گونه که گذشت، مراد از حریم خصوصی، رویکردهای متعارف، اطلاعات درباره‌ی زندگی خصوصی و شخصی افراد، به ویژه وجوهی است که تأثیری بر روندهای حیات اجتماعی جامعه ندارند؛ قلمرویی که باید از تعرض هرگونه نظارت مداخله گرانه، از جمله گستره‌ی حق دسترسی آزادانه به اطلاعات، مصون بماند. به بیان دیگر، رعایت حریم خصوصی افراد و آزادی شهروندان در دسترسی به اطلاعات، که هر دو از موازین بنیادین حقوق بشر شناخته می شوند، در تخالف و تزاحم با یکدیگر نیستند. از این رو، همواره بر تبیین آزادی اطلاعات به مثابه‌ی دسترسی شهروندان به اطلاعاتی که نزد دولت است، تأکید می شود. در حقیقت، آزادی اطلاعات به طور طبیعی دسترسی شهروندان به اطلاعات پیرامون زندگی خصوصی افراد را شامل نمی شود. این قاعده کلی، از منظر برخی صاحب نظران، هنگام بحث درباره‌ی زندگی خصوصی برخی کسان، به ویژه آنانی که در دموکراسی ها به نمایندگی از مردم سرنوشت آنان را در دست گرفته اند، قابل تأمل می شود.(۱۰)

پی نوشت:

۱- خلیل الجر، فرهنگ لاروس (تهران، امیر کبیر، ۱۳۶۳)، ج ۱، ص ۹۳۲٫

۲- کاظم معتمد نژاد، «اصول اخلاقی روزنامه نگاری»، رسانه ۶۶ (تابستان ۱۳۸۵)، ص ۳۵٫

۳- ملّا مهدی نراقی، جامع السعادات، تصحیح محمّد رضا مظفر (قم، اسماعیلیان، ۱۳۸۳)، ج ۱، ص ۲۲٫

۴- محمّد تقی مصباح، اخلاق در قرآن، تحقیق و نگارش محمّد حسین اسکندری (قم، انتشارات اسلامی، ۱۳۷۶)، ج ۱، ص ۲۵٫

۵- عبدالله جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن کریم، مبادی اخلاق در قرآن (قم، اسراء، بی تا)، ص ۷۷٫

۶- سید فرید قاسمی، روزنامه نگاری حرفه ای (مجموعه مقالات) (تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها، ۱۳۷۸)، ص ۱۲٫

۷- همان، ص ۲۰۱٫

۸- همان.

۹- همان.

۱۰- حسن نمک دوست تهرانی، «اخلاق حرفه ای، حریم خصوصی و حق دسترسی به اطلاعات»، رسانه ۶۶ (تابستان ۱۳۸۵)، ص ۱۹۹٫

منبع: مجله ی معرفت شماره ی ۱۲۳

نویسنده:محمّد فولادی

اخلاق و کارایی در بازار سهام از دیدگاه اسلام

اشاره:

در بازار سهام اسلامی، اخلاق و ارزش‌های اسلامی در مقایسه با کارایی در اولویت قرار دارد؛ از این‌رو این نگرانی میان سیاستگذاران و قانونگذاران پدید می‌آید که فرایند اسلامی‌کردن ممکن است کارایی بازار را کاهش دهد. در این مقاله، بیان می‌شود بین ارزش‌های اسلامی و کارایی بازار نه‌تنها هیچ رابطه معکوسی وجود ندارد، بلکه رابطه‌ای مستقیم برقرار است. تلاش برای حاکم‌کردن اخلاق اسلامی در بازار، سرانجام به افزایش کارایی می‌انجامد. هنجارهای اخلاقی اسلامی از قبیل آزادی از ربا، غرر، غبن، جهالت، احتکار و … با نظریات کارایی قابل شناسایی‌اند.

۱. مقدمه

فلسفه وجود بازار مالی این است که وجوه را از واحدهایی که وجه مازاد دارند، به واحدهایی انتقال دهد که به وجه نقد نیازمندند. این واحدها نیز وجوه اخذشده را در امر تولید سرمایه‌گذاری می‌کنند؛ بنابراین، بر ثروت جامعه افزوده می‌شود. افزایش کارایی بازار مالی هدف اولیه سیاستگذاران و قانونگذاران بازار است (Lev Barrch, 1998: p 20). هدف دیگر آنان حاکم‌کردن اخلاق (Ethics) و عدالت در بازار سهام است. مشکلی که هم در مورد کارایی و هم در مورد اخلاق وجود دارد، این است که دارای ابعاد گوناگونی هستند و برای هر یک از آن‌ها تعاریف متعددی در ادبیات گسترده بازار مالی شکل گرفته است. قوانین بازار سهام باید هم کارایی و هم اخلاق را بهبود بخشد؛ امّا به هرحال در برخی موارد بین اخلاق و کارایی تضاد پدید می‌آید. در این موارد از بین اخلاق و کارایی یکی انتخاب می‌شود و این انتخاب به‌طور معمول به نفع کارایی صورت می‌گیرد؛ امّا در بازار سهام اسلامی، هنجارهای اخلاقی در مقایسه با کارایی در اولویت قرار دارند و به هر نحو باید تحقق یابند؛ البته این به معنای عدم وجود کارایی در بازار سهام اسلامی نیست؛ زیرا التزام به اخلاق مالی اسلامی باعث تحقق کارایی نیز می‌شود.

۲. کارایی بازار سهام

در ادبیات مالی، معیارهای مشخصی جهت اندازه‌گیری کارایی بازار تعریف شده است. بازار سهام افزون بر تأمین نقدینگی برای سهام صادر‌شده شرکت‌ها، وظیفه مهم‌تری نیز برعهده دارد و آن ارزیابی مداوم شرکت‌ها و تخصیص وجوه بین آن‌ها است (Man, Z, 1993: p20). قیمت‌های بازار سهام در حقیقت، راهنما برای جریان‌یافتن وجوه به داخل شرکت‌ها است؛ به این‌صورت که وجوه بیشتر، به‌سمت شرکت‌هایی که سوددهی بیشتر و ریسک کمتری دارند، جریان می‌یابد (نظریه کارایی تخصیصی، Allocatinal Efficiency). لازمه این‌کار این است که قیمت‌ها ارزش ذاتی سهم را منعکس کنند؛ بنابراین، کارایی قیمت‌گذاری (Pricing Efficiency) یعنی برابری قیمت سهام با ارزش ذاتی آن شرط لازم برای کارایی تخصیصی به‌شمار می‌آید.

تساوی بین قیمت سهام و ارزش ذاتی آن نیز هنگامی پدید می‌آید که کارایی اطلاعاتی (Informational Efficiency) وجود داشته باشد (Obaidullah, 2002)؛ برای مثال، در بازار ثانویه انتشار اطلاعات جدید در مورد سود یا ریسک شرکت ممکن است باعث تغییر ارزش ذاتی سهم شود.

این تغییر ارزش، تعدیل قیمت را به همراه دارد. حال اگر بازار از لحاظ اطلاعاتی کارا باشد، این تعدیل قیمت بسیار سریع و دقیق خواهد بود. کارایی اطلاعاتی بدین معنا است که هیچ وقفه‌ای در انتشار و دستیابی به اطلاعات وجود نداشته باشد و یکی از شرایط لازم جهت کارایی قیمت‌گذاری شمرده می‌شود. نظریه ‌کارایی اطلاعاتی قوی بیان می‌کند که قیمت‌ها باید همه اطلاعات مربوط به شرکت را منعکس کنند؛ بنابراین، حتی داشتن اطلاعات نهانی شرکت نیز باعث به‌دست‌آوردن هیچ‌گونه بازده اضافی نخواهد شد (Saunders & cornet, 2001: p249).

کارایی عملیاتی (Operational Efficiency)، شرط دیگر کارایی قیمت‌گذاری به‌شمار می‌آید. طبق نظریه کارایی عملیاتی، معاملات باید با کمترین هزینه ممکن انجام شود. هزینه بالای معاملات مانع از تعدیل سریع و دقیق قیمت می‌شود؛

بنابراین، هرگونه اقدامی که هزینه معاملات را کاهش داده (کارایی عملیاتی)، سرعت انتشار و دقت اطلاعات را افزایش دهد (کارایی اطلاعاتی) یا فرایند پردازش اطلاعات به‌وسیله سهامداران را بهبود بخشد (کارایی قیمت‌گذاری)، گامی در جهت بهبود کارایی تخصیصی بازار به‌شمار می‌آید.

بازار کارا، بازاری پایدار است که در تسلط سهامداران منطقی قرار دارد و احتمال نوسانات شدید قیمت در آن بسیار کم است.

۱-۲. ویژگی‌های بازار کارا

به‌طور کلی ویژگی‌های بازار کارا را می‌توان در موارد ذیل خلاصه کرد:

۱-۱-۲. تعداد فراوان عرضه‌کننده و تقاضاکننده در بازار و آزادبودن ورود و خروج به بازار برای همه از شرایط مهم کارابودن بازار است؛ یعنی بازار هنگامی کارا می‌شود که تعداد افرادی که به خرید و فروش اقدام می‌کنند، فراوان باشد.

۲-۱-۲. اطلاعات باید با سرعت و فوریت و با حداقل هزینه به اطلاع دست‌اندرکاران بازار برسد.

۳-۱-۲. کسی که در این بازار خرید و فروش می‌کند، باید احساس امنیت کند و اطمینان یابد که آنچه بابت معامله اوراق بهادار دریافت یا پرداخت می‌کند، به ارزش ذاتی آن نزدیک است؛ یعنی قیمت عادلانه‌ای برای کالای خود دریافت یا پرداخت می‌کند.

۴-۱-۲. معامله در بازار کارا نباید پرهزینه باشد. مخارج معامله باید بسیار پایین، و کم و بیش نزدیک صفر باشد. هزینه بالای معاملات مانع از تعدیل سریع و دقیق قیمت‌ها می‌شود.

۵-۱-۲. هیچ معامله‌کننده‌ای نباید چنان قدرت داشته باشد که بازار را زیر نفوذ خود بگیرد و تأثیر مهمی بر آن بگذارد.

۶-۱-۲. افراد مطلع در بازار وجود دارند، و این افراد با اطلاعاتی که دارند، بازار را به کارایی می‌رسانند؛ امّا نمی‌توانند از اطلاعات و دانش افزون‌تر خود نتایج بهتر و سود بیشتری به‌دست آورند. در این محیط، فردی که تخصص بیشتر دارد، بیشتر از فرد عامی سود نمی‌برد و افراد ناوارد در بازار کارا مغبون نمی‌شوند. قیمت بازار طوری تعیین می‌شود که منعکس‌کننده تمام اطلاعات خوب و بد است.

۷-۱-۲. در بازار کارا، تعدیل قیمت‌ها به سرعت انجام می‌شود. در این بازار افراد بسیاری حضور دارند که اطلاعات را دریافت و آن ‌را ارزیابی، و بی‌درنگ به خرید و فروش اقدام می‌کنند. اقدام فوری آنان باعث می‌شود که اطلاعات موجود دقیقاً و به سرعت در قیمت‌ها انعکاس یابد. چون ورود اطلاعات به بازار و تأثیر آن بر قیمت‌ها تصادفی است و وابستگی و تمایل خاصی ندارد، تغییرات قیمت در این بازار، تابع روند خاصی نیست و روند تغییر قیمت و الگوی رفتاری آن تصادفی و غیرمنظم است. به اصطلاح، قیمت، تابع گردش تصادفی است. بازار حافظه ندارد، و از قیمت‌های دیروز نمی‌توان برای فردا نتیجه گرفت. به‌عبارت دیگر، از بررسی مسیر پیشین نمی‌توان مسیر بعد را پیش‌بینی کرد.

۸-۱-۲. وجود رقابت، شرط لازم برای کارایی است. در بسیاری از بازارهای عمده مالی جهان، افزون بر تعداد فراوان معامله‌کننده، بسیاری هم دلاّل و کارگزار و واسطه متخصص خرید و فروش سهام وجود دارد (برای دریافت نقش این عده در کارایی بازار، ر. ک: نجفی، ۱۳۸۱). آنان متخصص خرید و فروش سهام و تشکیل سبد اوراق بهادار(portfolio) هستند. حضور این افراد در بازار و استفاده از دانش و تخصص آن‌ها در سازمان‌های گوناگون مالی باعث رقابتی‌شدن بازار می‌شود.

آنان این تجربه را دارند که تأثیر اطلاعات را بر قیمت سهام بسنجند. آنان قادرند تأثیر خاص اطلاعات و جهت تأثیر آن‌ را بر قیمت‌ها درک کنند، و اثر زنجیره‌ای مجموعه‌ای از تغییرات و اخبار را بر قیمت اوراق بهادار برآورند؛ برای مثال، اگر در مجمع عمومی شرکتی اعطای سهم جایزه تصویب شده باشد، آن‌ها باید بتوانند تأثیر اعطای سهام جایزه بر قیمت سهام را تعیین کنند. افراد ممکن است به برداشت‌های متفاوتی از اطلاعات یکسان برسند. یکی ممکن است اخبار خاصی را در افزایش قیمت، تعیین‌کننده بداند؛ امّا نفر دوم آن ‌را کم اثر بخواند. انسان‌ها با یک‌دیگر متفاوتند؛ برداشت‌ها و گرایش‌های متفاوتی دارند؛ منحنی بی‌تفاوتی خطر ـ بازده آن‌ها با هم فرق دارد و باورهای گوناگون دارند. وقتی خبری می‌رسد، عده‌ای آن ‌را می‌پذیرند و یک عده هم شک می‌کنند که صحت داشته باشد. چون درجه اطمینان به صحت اطلاعات مختلف است، ارزیابی آنان هم تفاوت دارد.

۹-۱-۲. بازار باید در معرض جریان دو طرفه اطلاعات باشد. به‌عبارت دیگر، بازار کارا چنان است که در هر مقطعی از زمان، عده‌ای در آن خریدار و عده‌ای فروشنده‌اند. این‌طور نیست که در زمانی همه خریدار یا همه فروشنده باشند. در بازار کارا عده‌ای باید بر این باور باشند که خرید به نفع آن‌ها است و عده‌ای هم بر این باورند که فروش به نفع آن‌ها است. فقط در این وضعیت است که حجم معاملات بالا می‌رود؛ بازار راحت‌تر به تعادل عرضه و تقاضا می‌رسد و قیمت، برآیندی از نظریه‌های گوناگون در تعیین ارزش سهام می‌شود ( جهانخانی و عبده تبریزی، ۱۳۷۲).

۳. اخلاق در بازار سهام

مطالعات اخیر درباره اخلاق در بازار سهام روی حقوق سرمایه‌گذاران متمرکز شده است. اندیشه اخلاق یا عدالت در بازار سهام به‌طور معمول در چارچوب ایفای حقوق سهامداران مورد بحث قرار می‌گیرد. یکی از محققان مالی، اخلاق و عدالت را حقِ داشتن فرصت برابر تعریف می‌کند (Lev Barch, 1988)؛ یعنی همه شرکت‌کنندگان بازار، حق دستیابی برابر به اطلاعات را دارند.

شفرین و استت من، چارچوب گسترده‌تری را برای اخلاق و عدالت بیان کرده و برای عدالت در بازار مالی هفت ویژگی را برشمرده‌اند: آزادی در انجام معامله (عدم اجبار)، عدم وجود اطلاعات کاذب، امکان استفاده از اطلاعات برابر، حقِ‌ داشتن قدرت‌ پردازش برابر، امکان آزادی از اشتباه، حق انجام معامله در قیمت‌های کارا و امکان قدرت چانه‌زنی برابر.

۱-۳. آزادی در انجام معامله (عدم اجبار)

این آزادی بدین معنا است که سهامداران در انجام معاملات اجبار نداشته باشند. یک معامله هنگامی منصفانه است که طرفین در انجام آن اختیار و آزادی کامل داشته باشند و هیچ یک به انجام آن مجبور نشده باشند. از طرف دیگر، این آزادی بدین معنا است که هیچ کس نباید از انجام یک معامله منع شود؛ بنابراین، آزادی در معاملات دارای دو بُعد است: عدم اجبار جهت انجام معامله و عدم منع از انجام معامله.

۲-۳. عدم وجود اطلاعات کاذب

این ویژگی بدین معنا است که سرمایه‌گذاران بتوانند به اطلاعات منتشرشده اطمینان کامل داشته باشند و بر مبنای آن‌ها تصمیم‌ بگیرند. اطلاعات کاذب نباید در بازار منتشر، و باعث گمراهی سرمایه‌گذاران شود.

۳-۳. امکان استفاده از اطلاعات برابر

سرمایه‌گذاران حق دستیابی برابر به اطلاعات دارند. شخصی که به یک مجموعه از اطلاعات خاص دست می‌یابد، باید آن ‌را در اختیار دیگران هم قرار دهد؛ به‌طور مثال، هنگامی که عرضه عمومی اولیه (IPO) (جهانخانی و پارسائیان، ۱۳۸۰) صورت می‌گیرد، شرکت عرضه‌کننده سهام باید اطلاعات مربوطه را به بازار ارائه کند. به‌سبب قانون اوراق بهادار مصوب سال ۱۹۳۳، شرکت انتشاردهنده اوراق بهادار باید اطلاعات لازم و کافی را درباره خود و اوراق بهادار مربوطه منتشر کند (جهانخانی و پارساییان، ۱۳۷۵: ص۲۲۹).

۴-۳. حق قدرت برابر در پردازش اطلاعات

سرمایه‌گذاران نه‌تنها حق استفاده از اطلاعات برابر دارند؛ بلکه در پردازش اطلاعات نیز باید قدرت یکسانی داشته باشند. بدین ترتیب، سرمایه‌گذاران در مقابل اشتباه در انجام محاسبات مصون می‌شوند. برای تحقق این هدف در وضعی که همه سهامداران تسهیلات مناسبی جهت پردازش اطلاعات در اختیار ندارند، افشای اطلاعات باید در شکل پردازش‌یافته انجام شود.

۵-۳. امکان آزادی از اشتباه

امکان آزادی از اشتباه بدین معنا است که سرمایه‌گذاران در برابر اشتباهات خود نیز بیمه شوند؛ یعنی اگر یک سرمایه‌‌گذار به دلیل اشتباه شخصی خود با انجام یک معامله دچار زیان قابل توجهی شود می‌تواند آن معامله را فسخ کند.

۶-۳. حق انجام معامله در قیمت‌های کارا

معاملات باید در قیمت‌های کارا و واقعی صورت گیرد. قیمت کارا و واقعی را نیز عرضه و تقاضا تعیین می‌کند؛ البته این عرضه و تقاضا نباید مصنوعی باشد؛ بلکه باید درخواست واقعی سهامداران را نشان دهد.

۷-۳. امکان قدرت چانه‌زنی برابر

سرمایه‌گذاران باید در مذاکراتی که به انجام معامله منتهی می‌شود، قدرت چانه‌زنی برابر داشته باشند؛ برای مثال، در عرضه عمومی اولیه (IPO) یک سهامدار جزء در مقایسه با سهامداری که سرمایه کلانی را در اختیار دارد، قدرت چانه‌زنی کمتری را دارا است (Shefrin and staman, 1992).

۴. هنجارهای اخلاقی در بازار مالی اسلامی

محققان و اندیشه‌وران مالی اسلامی، به اصول برگرفته از قرآن و سنت، تعهد کامل دارند و براساس آن، حقوق و تعهدات هر یک از شرکت‌کنندگان بازار سهام را تعیین می‌کنند. این‌جا برخی از اصول اخلاقی اسلامی را که در زمینه بازار سهام قابل اعمال هستند بیان می‌کنیم.

۱-۴. آزادی در انجام معامله

اسلام در انجام معاملات به طرفین آزادی داده است؛ بنابراین، اگر یک قرارداد با اجبار یکی از طرفین همراه باشد، غیرمجاز تلقی می‌شود. قرآن کریم با صراحت بیان می‌کند که انجام تجارت باید با رضایت طرفین همراه باشد (نساء (۴)، ۲۹). طبق این بیان، تمام مبادلات مالی و انواع تجارت‌ها که میان مردم رایج است، چنانچه از روی رضایت طرفین صورت گیرد و جنبه معقول و منطقی داشته باشد، از نظر اسلام مجاز است، مگر در مواردی که به‌سبب مصالح معینی، از آن نهی صریح شده است.

ماده ۱۹۰ قانون مدنی نیز برای صحت هر معامله شرایط ذیل را اساسی می‌داند: ۱. قصد طرفین و رضای آن‌ها؛ ۲. اهلیت طرفین؛ ۳. موضوع معین که مورد معامله باشد؛ ۴. مشروعیت جهت معامله.

۲-۴. آزادی از ربا

ربا یا «ربوا» در لغت‏ به معنای زیاده است. در اصطلاح فقیهان به‌طور معمول ربا چنین تعریف شده است: معاوضه مالی به مالی دیگر که این‌دو اوّلا هم‌جنس باشند ثانیا با کیل یا وزن، اندازه‌گیری شوند یا قرض‌دادن به شرط زیاده. قید معاوضه ذکر شده تا شامل همه مبادلات و معاوضات شود و اعم از بیع باشد حتی صلح و هبه معوضه را نیز در برمی‌گیرد (نجفی، بی‌تا: ج‏۲۳، ص‏۳۳۶). همه معاملات باید از ربا به دور باشد. موضوع ربا بین اندیشه‌وران و محققان اسلامی بسیار مورد بحث قرار گرفته است. قرآن کریم نیز با صراحت حرمت ربا را اعلام کرده است:

وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَیعَ وَحَرَّمَ‏ الرِّبَا (بقره (۲)، ۲۷۵).

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَتَأْکُلُوا أَمْوَالَکُم بَینَکُم بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَن‌تَکُونَ تِجَارَهً عَن تَرَاضٍ مِنْکُمْ ... (نساء (۴)، ۲۹).

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اموال یک‌دیگر را به باطل [و از طریق نامشروع] نخورید، مگر این‌که تجارتی باشد که با رضای شما انجام گیرد.

این آیه در واقع زیربنای قوانین اسلامی را در مسائل مربوط به معاملات و مبادلات مالی تشکیل می‌دهد، و به همین دلیل، فقیهان اسلام در تمام ابواب به آن استدلال می‌کنند. آیه خطاب به افراد با ایمان می‌گوید اموال یک‌دیگر را از راه‌های نابجا و غلط و باطل نخورید؛ یعنی هرگونه تصرف در مال دیگری که بدون حق و بدون مجوز منطقی و عقلانی بوده باشد، ممنوع شناخته شده و همه را تحت عنوان باطل که مفهوم گسترده‌ای دارد، قرار داده است؛ بنابراین، هرگونه تجاوز، تقلب، غش، معاملات ربوی، معاملاتی که حد و حدود آن کاملاً نامشخص باشد، خرید و فروش اجناسی که فایده منطقی و عقلایی در آن نباشد، خرید و فروش وسایل فساد و گناه، همه تحت این قانون کلّی قرار دارند و اگر در روایات متعددی کلمه باطل به قمار و ربا و مانند آن تفسیر شده، در حقیقت معرفی مصداق‌های روشن این کلمه است نه آن‌که به آن‌ها منحصر باشد.

۳-۴. آزادی از غرر

همه معاملات و قراردادهای اسلامی باید از غرر خالی باشد. به‌عبارت دیگر، معاملاتی که در وضعیت عدم اطمینان انجام می‌شود، غیرمجاز است. غرر نقطه مقابل شفافیت و معلوم‌بودن است. در همه معاملات طرفین علاقه دارند که روابط بین آن‌ها دوستانه و معقول باشد و هر یک در انجام تعهد با حسن نیت اقدام کند؛ یعنی طرفین معامله تمام حقایقی را که در محدوده اطلاعات آنان قرار دارد در اختیار یک‌دیگر بگذارند؛ در حالی که در معامله غرری برعکس است.

امیرمؤمنان علی می‌فرماید:

ان الغرر عمل لایؤمن معه الضرر (نجفی، بی‌تا: بیع، باب غرر).

غرر کاری است که از زیان ایمن نباشد،

و طبق بیان حضرت رسول نهی النبی عن الغرر (همان) پیامبر مردم را از معاملات غرری نهی کرده، معامله غرری در اسلام باطل است.

۴-۴. آزادی از قمار

در تعریف قمار، بین عالمان اختلاف نظر وجود دارد. قمار در وضعیت عدم اطمینان و متکی بر بخت صورت می‌گیرد. قمار به خطر‌انداختن پول به امید کسب منفعت در جایی است که این امید بر پایه بخت و تصادف و رخدادهای غیرمطمئن استوار باشد و ریسک‌کردن به خودی خود ضرورتی نداشته باشد.

قمار، بازی ستیزه‌جویانه‌ای است که دو طرف به‌سبب استفاده انحصاری با یک‌دیگر انجام می‌دهند و اصلاً حسن نیت در آن مطرح نیست (Salamon. 2000: P 120). هر طرف به تصور این‌که بخت با او یاری خواهد کرد و برنده خواهد شد، به قمار اقدام می‌کند و اگر بداند برنده نخواهد شد، هرگز آن عمل را انجام نخواهد داد.

در قماربازی همواره یک طرف بازنده وجود دارد و طرفین خود را در معرض خطر از دست ‌رفتن مال قرار می‌دهند (صالح آبادی،۱۳۸۲). این عمل در عرف جامعه ‌کاری ناپسند است. در قمار، طرفین بازی، رهن و گرو می‌گذارند و نوعی شرط‌بندی صورت می‌گیرد.

قرآن کریم ما را با صراحت از شرط‌بندی و قماربازی منع کرده، و این مطلب در آیات متعددی با عنوان «المیسر» ذکر شده است. خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید:

یسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیسِرِ قُلْ فِیهَا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُمَا أَکْبَرُ مِن نَفْعِهِمَا … (بقره (۲)، ۲۱۹).

همچنین در آیه دیگری می‌فرماید:

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیسِرُ وَ الْأَنْصَابُ وَ الْأَزْلاَمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (مائده (۵)، ۹۰).

۵-۴. عدم کنترل قیمت

تعیین نرخ کالا، تابع اوضاع گوناگونی است. کمبود کالا، هزینه تولید، افزایش و عدم افزایش تقاضا در مقایسه با عرضه و … ، در تعیین قیمت مؤثرند. در صورتی که نرخ‌گذاری کالاها به‌صورت طبیعی و عادلانه انجام گیرد و اجحافی به عرضه‌کننده یا خریدار تحمیل نشود، به دخالت دولت برای تعیین نرخ، نیازی نیست؛ زیرا فرض بر این است که بدون دخالت آن، قیمت‌ها آن‌طور که باید باشد، مشخص می‌شود و اگر دولت قیمت دیگری غیر از نرخ متعارف معین کند، دقیقاً باعث اجحاف به فروشنده یا خریدار می‌شود که این امر نارسایی‌های گوناگونی را به دنبال دارد.

پیامبر اکرم می‌فرمایند:

انما السعر الی الله یرفعه اذا شاء و یخفضه اذا شاء (حرّ عاملی، ۱۴۱۴ق: ج ۱۲، ابواب آداب التجاره).

قیمت در اختیار خداوند است، هرگاه بخواهد آن ‌را بالا می‌برد و هرگاه بخواهد آن ‌را تنزل می‌دهد.

به‌نظر می‌رسد که این روایت و دیگر روایات مشابه آن بهترین طریق تعیین قیمت را در وضعیت متعارف و غیربحرانی، عناصر و وضعیت اقتصادی حاکم بر بازار می‌داند. به‌عبارت دیگر، یکی از سنت‌های الاهی این است که در حالت متعارف و طبیعی بازار، در سایه عملکرد قانون عرضه و تقاضا، قیمت‌ها عادلانه تعیین می‌شوند. با حاکمیت این سنّت است که پیامبر می‌فرماید:

تعیین قیمت در اختیار خداوند است، هرگاه بخواهد آن را بالا می‌برد و هرگاه بخواهد آن‌ را تنزل می‌دهد؛

زیرا شرایط تکوینی و واقعی بالارفتن و پایین‌آمدن قیمت در دست او است و هرگاه مقدمات فراوانی یا کاهش کالاها را فراهم آورد، به‌طور طبیعی قیمت‌ها هم ترقی و تنزل می‌کند؛ بنابراین، اصل اوّلی این است که اگر قیمت‌ها به روال عادی و سازوکار قیمت‌ها در حد عادلانه تعیین شوند، دولت، در نرخ‌گذاری نباید دخالت کند؛ بلکه باید بر قیمت‌ها اشراف و نظارت داشته باشد تا این‌که از این حد مطلوب خارج نشود، و در صورتی که اوضاع اقتصادی حاکم بر جامعه به‌گونه‌ای است که احتکار، اجحاف و دیگر پدیده‌های نامطلوب بروز می‌کند، دولت اسلامی می‌تواند تعیین قیمت کند.

اسلام بازار آزاد را تصور می‌کند که در آن، قیمت‌ها را نیروهای عرضه و تقاضا تعیین می‌کنند. در فرایند تعیین قیمت، هیچ دخالتی حتی از سوی سیستم نظارت نیز نباید صورت گیرد. شایان ذکر است که اگرچه کنترل قیمت، عمل غیراسلامی است، برخی محققان اسلامی کنترل قیمت را برای مبارزه با شرایطی که از رقابت آزاد جلوگیری می‌کند، جایز شمرده‌اند. نیروهای عرضه و تقاضا باید واقعی و به دور از هرگونه عنصر مصنوعی باشند؛ بنابراین، اسلام هرگونه تلاش برای تأثیر‌گذاشتن روی قیمت از طریق کاهش مصنوعی عرضه (احتکار) را ممنوع می‌کند. به‌طور مشابه تلاش برای بالا‌بردن قیمت از طریق افزایش مصنوعی تقاضا نیز غیراسلامی است.

۶-۴. حق انجام معامله با قیمت عادلانه

قیمت‌هایی که در نتیجه نیروهای عرضه و تقاضای واقعی و به دور از هرگونه مداخله تعیین می‌شوند، قیمت‌های عادلانه هستند؛ امّا در برخی موارد قیمت‌ها به دلیل تبلیغات مثبت یا منفی از قیمت عادلانه فاصله گرفته، باعث غبن و غیراخلاقی‌شدن معامله می‌شود.

۷-۴. امکان دستیابی به اطلاعات دقیق و کافی

محققان اسلامی برای نقش اطلاعات در بازار، اهمیت بسیاری قائل می‌شوند. انتشار اطلاعات کاذب و نادرست ممنوع است. همچنین عدم افشای اطلاعات اساسی نیز با هنجارهای اسلامی منافات دارد و طبق سنّت پیامبر اکرم چنانچه شخصی به علت عدم اطلاع کافی در معامله دچار زیان شود، حق دارد معامله را فسخ کند؛ بنابراین طبق سنّت نبوی، طرفین هنگام معامله باید از قیمت بازار و نیز شرایط دیگر کالای مورد معامله اطلاع داشته باشند.

محققان اسلامی اعتقاد دارند که معاملات باید از جهالت یا اطلاعات کاذب به دور باشد؛ بنابراین، بازار مالی اسلامی بازار شفاف است و معاملات با در نظر‌گرفتن تمام اطلاعات مربوطه انجام می‌شود. سنّت پیامبر اکرم در این رابطه بیشتر به معاملات کالا مربوط می‌شود. در مورد کالا، طرفین با بازرسی کالا از منافع آتی آن به‌طور کامل آگاه می‌شوند؛ امّا برخلاف کالا، منافع حاصل از نگهداری سهام به شکل جریان‌های نقدی مورد انتظار است. این جریان‌های نقدی مورد انتظار با بروز هر حادثه جدید پیوسته تجدید نظر می‌شود؛ بنابراین اخلاق اسلامی ایجاب می‌کند تا اطلاعاتی که به جریان‌های نقدی مورد انتظار و ارزیابی سهام مربوط می‌شود، به‌طور مساوی در اختیار همه سهامداران قرار گیرد. این مطلب با حقوق سرمایه‌گذاران درباره دستیابی به اطلاعات و رهایی از اطلاعات کاذب به‌طور کامل سازگار است.

اگر در بازار مالی، معامله‌گران اوراق بهاداری را بازار گرمی کنند و اوراق بهادار خود را بستایند یا اوراق بهادار دیگران را نکوهش، و تبلیغات مثبت و منفی در بازار ایجاد کنند و چنین معامله‌ای در وضعیت جهل طرف مقابل صورت گیرد، از نظر اسلامی قابل قبول نیست و درآمد حاصل از آن مشروع نخواهد بود. اگر تبلیغات سوء در بازار سبب غبن طرف معامله شود، مغبون می‌تواند به غابن مراجعه کند. در بورس اسلامی تبلیغات کاذب وجود ندارد.

در بازار مالی اسلامی سیستم نظارت باید تمام اطلاعات را به‌نحو مناسبی جهت تصمیم‌گیری معامله‌گران در بازار افشا کند. به عبارتی، بازار مالی اسلامی باید کارا باشد.

۸-۴. عدم وجود زیان برای دیگران

این زیان در مواردی محقق می‌شود که انجام معامله بین طرفین باعث به خطر افتادن منافع سایر سهامداران شود. معامله هرچند با رضای طرفین انجام شود، نباید زیانی را برای شخص ثالث به همراه داشته باشد. در این‌گونه موارد، چنانچه شخص ثالث با انجام یک معامله که بین دو طرف دیگر انجام شده، متضرر شود می‌تواند از حقوق مربوط خود در این زمینه استفاده، و از زیان خود جلوگیری کند؛ برای مثال اگر دو شریک، مالک یک دارایی باشند، چنانچه یکی از آن‌ها قصد فروش حصّه خود را داشته باشد، شریک دوم می‌تواند از حق شفعه خود استفاده کند.

در بازار سهام نیز مشابه این حقوق وجود دارد؛ به‌طور مثال، سهامداران پیشین شرکت در خرید سهام تازه منتشرشده شرکت حق تقدم دارند.

ملاحظه می‌شود که هنجارهای اخلاق اسلامی، اخلاق مالی کلاسیک را نیز پوشش می‌دهد. حال این پرسش مطرح می‌شود که معیار رتبه‌بندی هنجارهای اخلاقی اسلامی چیست و کدام‌ یک از آن‌ها اهمیت بیشتری دارد. به‌عبارت دیگر، اگر در مواردی مجبور شویم از بین آن‌ها به انتخاب دست بزنیم و یکی را برگزینیم، اولویت با کدام است؟ در پاسخ باید گفت: معیار اولویت‌بندی، براساس اهمیت منابعی است که هنجارهای اخلاقی از آن‌ها استنباط می‌شوند. بدین ترتیب، اصولی که مبنای تشخیص آن‌ها قرآن کریم است، بر اصول برگرفته از سنت اولویت دارند. اصول برگرفته از سنت نیز بر اصول حاصل از اجماع و اصول حاصل از اجماع نیز بر اصول عقلی اولویت دارند؛ برای مثال، حرمت ربا (اصل قرآنی) در مقایسه با «حق شفعه» (اصل برگرفته از سنّت) اهمیت بیشتری دارد؛ بنابراین، اگر بنا به اجبار از این‌دو فقط یکی بتواند انتخاب شود، اصل حرمت ربا در اولویت قرار دارد.گذشته از این، معیار دیگری که باید این‌جا در نظر گرفته شود، تقدم منافع عمومی بر منافع فردی است. در اسلام، حقوق اکثریت و حقوق عمومی بر حقوق فردی و خصوصی مقدم است. در حقیقت حق عموم جامعه در کنترل و محدودکردن فعالیت‌های بخش خصوصی یکی از مبانی حقوقی اقتصاد اسلامی است به این معنا که فعالیت‌های افراد، اگر ضرری به حق عموم جامعه وارد کند یا باعث احتکار و انحصار ثروت‌ها در دست طبقه‌ای خاص شود، دولت اسلامی موظف است از آن جلوگیری، و آن ‌را محدود کند.

بر همین اساس، خداوند، در توزیع ثروت‌های طبیعی بین قشرهای کم‌درآمد می‌فرماید:

کَی لاَیکُونَ دُولَهً بَینَ الْأَغْنِیاءِ مِنکُمْ (حشر (۵۹)، ۶).

فیء و منابع طبیعی برگشت داده‌شده به پیامبر باید بین طبقات مختلف کم‌بضاعت تقسیم شود تا این نوع ثروت‌ها، فقط در دست طبقه اغنیای جامعه در جریان نباشد.

همچنین امام علی به مالک اشتر می‌فرماید:

از احتکار جلوگیری کن؛ زیرا احتکار باعث ضرر عموم افراد است (رضی، بی‌تا: ص۴۳۸).

بر پایه همین بینش است که از اسراف و تبذیر در ثروت‌ها یا واگذاری آن‌ها به افراد سفیه و ناتوان، جلوگیری به عمل می‌آید؛ زیرا اسراف یا ثروتی را در اختیار افراد سفیه قراردادن باعث اتلاف آن می‌شود.

ممکن است فلسفه این حق و زیربنای ارزشی آن، این باشد که مسأله مالکیت خصوصی در بینش اسلامی، در حقیقت، نوعی نظم بخشیدن و نمایندگی فرد از جامعه در بهره‌گیری از ثروت‌های خدادادی است، نه به‌صورت حق اصیل در عرض حق عموم جامعه تا بتوان از آن برخلاف مصالح اجتماعی سوءاستفاده کرد. این بدان معنا است که مالکیت خصوصی و حقوق فردی همواره حقی در مرتبه بعد از حق عموم منظور شده است؛ بنابراین در بازار سهام نیز مصلحت در این است که منافع عموم سهامداران بر منفعت فردی تقدم داشته باشد؛ به‌طور مثال، منع اقدام‌های انحصارطلبانه یا افشای اطلاعات در بازار، گامی در جهت تحقق این مصلحت به‌شمار می‌آید.

۵. اخلاق، کارایی و قوانین بازار سهام

قانونگذاران در بازار سهام به‌طور همزمان با دو مقوله اخلاق و کارایی مواجه هستند. برخی از قوانین، هم کارایی و هم اخلاق را بهبود می‌بخشد؛ به‌طور مثال، افشای اجباری اطلاعات، عدم برابری اطلاعات را کاهش می‌دهد (بهبود کارایی) و در عین حال، باعث دستیابی یکسان به اطلاعات نیز می‌شود (بهبود اخلاق)؛ امّا در اغلب موارد، قوانین موجود حاصل انتخاب بین کارایی و اخلاق است. در بازار سهام اسلامی، اولویت‌ها برای قانونگذاران به‌طور کامل مشخص است. کارایی باید در خدمت تحقق مقوله‌های اخلاقی قرار گیرد؛ برای مثال بورس‌بازی با کاهش هزینه معاملات، باعث بهبود نقدینگی و کارایی عملیاتی بازار می‌شود؛ امّا در بازار سهام اسلامی چنانچه بورس‌بازی شامل موارد ذیل شود، مشروع نیست:

۱. دستکاری قیمت سهام و سوق‌دادن قیمت به سوی قیمت ناعادلانه؛

۲. جهل در معاملات سهام؛

۳. غرر در معاملات سهام؛

۴. تبانی در معاملات سهام؛

۵. اشاعه کذب و ارائه اطلاعات غلط و گمراه‌کننده؛

۶. انجام معاملات صوری و دستکاری ناعادلانه بازار؛

۷. معاملات مبتنی بر اطلاعات داخلی در صورتی که سبب غبن طرف مقابل شود.

اگرچه سیستم نظارت بازار نمی‌تواند قصد تک‌تک سهامداران از تملک سهام را تشخیص دهد، تشخیص این موضوع برای کل بازار سهام چندان مشکل نیست. سیستم نظارت می‌تواند شاخص‌های کلی بازار از قبیل متوسط دوره نگهداری سهام به‌وسیله سهامداران، حجم معاملات معکوس روی یک سهم و … را بررسی کند و تشخیص دهد که چه موقع و به چه دلیل بورس‌بازان به اعمال ناپسند روی‌ می‌آورند و برای منع این‌گونه اقدام‌ها راه‌حلّی ارائه کند.

معاملات افرادی که اطلاعات پنهانی دارند، هرچند کارایی را بهبود می‌بخشد، با اصول اخلاقی اسلامی سازگار نیست؛ بنابراین، قانونگذاران بازار سهام اسلامی، معاملات براساس اطلاعات محرمانه را منع می‌کنند.

بازار سهام اسلامی از ربا به دور است و اوراق قرضه ربوی و سایر معاملاتی که بر ربا مبتنی هستند، جایز نیستند. در بازار اسلامی غرر وجود ندارد؛ بنابراین، اطلاعات لازم و کافی درباره سهام، در دسترس همه سهامداران قرار می‌گیرد. شفافیت اطلاعاتی عاملی است که معاملات صحیح و اسلامی را از معاملات غرری متمایز می‌سازد. دلاّلی و واسطه‌‌گری و مشاوره مالی در بازارهای مالی در صورتی مجاز خواهد بود که به شفافیت اطلاعاتی در بازار کمک کند. اگر عملیات این افراد در بازار یک طرف را متضرر کند و طرف دیگری را سود برساند و این عمل از روی جهل طرف مقابل و با سوءنیت صورت گیرد، مشروع نیست.

نکته قابل توجه در خصوص سیستم نظارت بر بازار این است که سیستم در تصمیم‌گیری‌های خود باید ابتدا «تحلیل هزینه ـ منفعت» (Cost – Benefit Analysis) انجام دهد و در این تحلیل، منافع عموم سهامداران را در نظر بگیرد. در بازار مالی هنگامی که عرضه عمومی اولیه (IPO) صورت می‌گیرد، سیستم نظارت به دو شکل می‌تواند عمل کند: حالت اول این است که شرکت عرضه‌کننده را در عرضه آزاد گذاشته؛ امّا او را مجبور کند که همه اطلاعات مربوط به سهام مورد عرضه را در اختیار بازار قرار دهد. حالت دوم این است که سیستم نظارت، خود عمل پردازش اطلاعات مربوط به شرکت را انجام و آن ‌را در اختیار خریداران قرار دهد و در صورتی که سوابق پیشین شرکت ضعیف باشد، مجوز عرضه سهام شرکت را لغو کند.

در حالت دوم، هرچند آزادی در انجام معامله رعایت نمی‌شود و در واقع نوعی اجبار پدید می‌آید، سیستم نظارت در واقع با دخالت خود از منافع سهامدارانی که قدرت تحلیل ندارند و به رفتار غیرمنطقی دست می‌زنند، حمایت کرده است. این حالت در واقع به نفع عموم سهامداران است و با اخلاق اسلامی نیز سازگاری دارد.

۶. نیاز به یک سیستم نظارت

برای تشخیص هنجارهای اخلاقی مالی اسلامی و اجرای آن‌ها در بازار سهام به یک سیستم نظارتی نیاز است. این سیستم باید متشکل از افرادی باشد که هم با اصول اسلامی و هم با ادبیات مالی آشنایی کامل داشته باشند و بتوانند هنجارهای اخلاقی اسلامی را در بازار سهام تحقق بخشند؛ بنابراین، تشکیل یک سیستم نظارت بر بازار، چالش قطعی به‌شمار می‌رود.

استفاده از تجربه بازارهای مالی اسلامی در کشور مالزی می‌‌تواند در تشکیل این سیستم نظارت مورد توجه قرار بگیرد.

در کشور مالزی، مراحل توسعه بازار سرمایه اسلامی آغاز شده است و حدود یک دهه از فعالیت آن می‌گذرد.

شورای بورس اوراق بهادار کشور مالزی به‌منظور اسلامی‌کردن بازار سرمایه این کشور، شورای مشورتی سیره را ایجاد کرده است تا مکمّل شورای بورس باشد و بازار سرمایه اسلامی را گسترش دهد.

شورای مشورتی سیره در سال ۱۹۹۶ تأسیس شده و متشکل از مفتی‌ها، پژوهشگران اسلامی و کارشناسان مالی اسلامی است (نجفی،۱۳۸۳).

این شورا، بورس اوراق بهادار مالزی را در مورد فعالیت‌های بازار سرمایه که با اصول سیره نبوی سازگار هستند، راهنمایی می‌کند. پژوهشگران شورای مشورتی سیره، هم در زمینه فقه معاملات و هم در زمینه بازار سرمایه آموزش دیده‌اند؛ بنابراین در تشکیل سیستم نظارت بر بازار سهام می‌توان از تجربه شورای مشورتی سیره در مالزی به‌صورت بومی استفاده کرد (نجفی، ۱۳۸۳).

نتیجه‌گیری

قوانین بازار سهام باید هم کارایی و هم اخلاق را بهبود بخشد؛ امّا به هرحال، در برخی موارد، بین اخلاق و کارایی، تضاد پدید می‌آید. در بازار سهام اسلامی، هنجارهای اخلاقی در مقایسه با کارایی در اولویت قرار دارند و به هر نحو باید تحقق یابند؛ البته این به معنای عدم وجود کارایی در بازار سهام اسلامی نیست؛ زیرا التزام به اخلاق مالی اسلامی باعث بهبود کارایی می‌شود؛ بنابراین، نتایج این مطالعه عبارتند از:

أ. در بازار سهام اسلامی، رعایت هنجارهای اخلاقی اسلامی در مقایسه با کارایی در اولویت قرار دارد؛ امّا اَوْلابودن اخلاق بر کارایی بدین معنا نیست که بازار سهام اسلامی کارایی کمتری از بازار سهام کلاسیک دارد.

التزام به هنجارهای اخلاقی اسلام در بازار سهام، باعث بهبود کارایی می‌شود. هنجارهای اخلاقی اسلامی از قبیل آزادی در انجام معاملات، آزادی از ربا، غبن، غرر، قمار، جهالت و … نظریات کارایی را نیز پوشش می‌دهند.

ب. در اجرای هنجارهای اخلاقی اسلامی باید اولویت‌بندی آن‌ها نیز در نظر گرفته شود. معیار اولویت‌بندی نیز بر‌اساس اهمیت منابعی است که هنجارهای اخلاقی از آن‌ها استنباط می شوند.

ج. برای اجرای هنجارهای اخلاقی اسلامی و تشخیص اولویت آن‌ها در بازار سهام به سیستم نظارت بر بازار نیاز است. این سیستم نظارت باید متشکل از کسانی باشد که هم در زمینه فقه معاملات و هم در زمینه بازار سرمایه آموزش کافی دیده‌اند.

منابع و مآخذ:

أ. فارسی

۱. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، مبانی اقتصاد اسلامی، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۷۹ش.

۲. مدیریت مالی، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۰ش.

۳. جهانخانی، علی و پارسائیان، علی، فرهنگ اصطلاحات مالی، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، ۱۳۷۵ش.

۴. جهانخانی، علی و عبده تبریزی، حسین، «نظریه بازار کارای سرمایه» تحقیقات مالی، سال اوّل، شماره اوّل، زمستان ۱۳۷۲ ش.

۵. حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، موسسه آل‌البیت، ۱۴۱۴ق.

۶. رضی، ابوالحسن‌الشریف، نهج‌البلاغه، تحقیق صبحی‌الصالح، قم، انتشارات هجرت، ۱۳۹۵ق.

۷. شهیدی، مهدی، تشکیل قراردادها و تعهدات، تهران، نشر حقوقدان، اوّل، ۱۳۷۷ش.

۸. صالح‌آبادی، علی، «بورس‌بازی در بازار سهام از دیدگاه اسلام»، تهران، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق، ش۲۰، زمستان ۱۳۸۲ش.

۹. صالح‌آبادی، علی و همکاران، اصول مدیریت مالی اسلامی و ابزارهای آن، تهران، مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق، ۱۳۸۰ش.

۱۰. کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها، انتشارات بهشتی، ۱۳۶۳ش، ج ۱.

۱۱. مطهری، مرتضی، بررسی اجمالی مبانی اقتصاد اسلامی، انتشارات صدرا، ۱۳۸۱ش.

۱۲. مکارم شیرازی، ناصر، و دیگران، تفسیر نمونه، بی‌تا، ج۱.

۱۳. نجفی، محمدحسن، جواهر کلام، تهران، دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا.

۱۴. نجفی، مهدی، تجربه بازارهای مالی اسلامی در مالزی، مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق، ۱۳۸۳ش.

۱۵. نقش واسطه‌های بانکی در کارایی بورس اوراق بهادار «گزارش تحقیقی» شماره ۲۶، شرکت سرمایه‌گذاری سازمان صنایع ملّی ایران، ۱۳۷۱ش.

ب. انگلیسی

۱. H shefrin and M staman “Ethics, fairness, Efficiency, and financial Markets”, The Research Foundation of Institute of chartered Financiol Analysts, Virginia, 1992.

۲. Hussein Hamid Hossan, Jurisprudence of Maslahah and its contemporary Applications, Eminent Scholars, Lecture Series No. 7. Islamic Research and Training Institute, IDB Jeddah, 1994.

۳. Lev Barvch “Toward a Theory of Equitable and Efficient Accounting policy” The Accounting Review, vol.63, No 1, 1988.

۴. Man, Z, “Managcment system of the Islamic share Market, Model and its Implementation in Malasia” , A seminar. presented in the national conference on Islamic management, UTM, Jobor Bahru Malasia, Nov, 1993.

۵. Man. Z, “share and Investment in the share Market” A General observation on Related Issues from and Islamic perspective”, A paper presented in a seminar series on the Islamic Economics at the National productivity center Hotel, P.Jaya, Malasia, 26-27 April, 1994.

۶. Mohamaad H kamali “Have we Neglected the shariah law Doctrine of Masalahah?” Islamic studies, vol 27, 1988.

۷. Mohammad Obaidullah. “Ethics and Efficiency in Islamic StockMarket”. International Journal of Islamic Financial services, volume 3, No 2, 2002.

۸. Sabbagh, Hashem, “The Mechanism and operation of An Islamic Financial Market”, seminar of central Bank of Iran, June 2000.

۹. Salamon. H. “speculation in the stock Market from an Islamic perspective”, Review of Islamic Economics, No: 9, 2000.

۱۰. Saunders & cornet, “Financial Markets and Institutions” Mcgraw Hill 2001.

منبع :اقتصاد اسلامى،شماره ۱۸

مهدی نجفی

تعامل اخلاق و سیاست

اشاره:

حقیقت، ماهیت و واقعیت اخلاق و سیاست و رابطه این دو، به صورت چالشی – اگر چه دیرین – جدید، جدی و جهانی مطرح شده است. هرگونه سیاست و روابط و رفتار سیاسی عینی، برآیند اخلاق به عنوان نظام هنجاری است. در مقابل راهبرد اخلاق و سیاست نامتعالی که مدعی جدایی اخلاق و سیاست است، راهبرد اخلاق و سیاست انسانی، متعادل و متعالی که بر همبستگی و پیوستگی اخلاق و سیاست و تعامل مثبت و سازنده این دو استوار می باشد، قرار دارد.

 

  اخلاق و نظام هنجاری به سانِ شبکه اسکلت بندی سیرت. سرشت و درون سازه و حتی زیرساخت سِیَر و ساختار سیاست، جامعه و نظام سیاسی کشور را تشکیل می دهد و سیاست و نظام سیاسی، صورت و ساختار راهبردی اخلاق، نظام هنجاری و نیز جامعه و کشور به شمار می آید، بنابراین این دو دارای روابط وثیق تعامل، تداول و حتی رابطه علّی بوده که برآمدِ توأمانی آنها، به صورت ارتقای کمّی و کیفی و تحول جوهری کارآیی نیروها و کارآمدی نهادین نظام سیاسی ظهور و بروز می کند.

پیش درآمد

«اخلاق» و «سیاست» به معنای مطلق، پدیده ها، مفاهیم و واژگانی دور زاد، دیرپای، فراگیر و در عین حال سهل و ممتنع می باشند، به گونه ای که چه بسا همگان به صورت روزمره از اخلاق و سیاست – خواه به صورت عام و یا خاص – سخن می گویند؛ از قبیل اخلاق اقتصادی و سیاست اقتصادی، اخلاق علمی و سیاست علمی و اخلاق یا سیاست این یا آن گروه و حتی شخص به خصوص. در عین حال، این پدیده ها همواره در کشاکش چالش شناخت مفهومی قرار دارند. هر چند این چالش نشان دهنده غنای وجودی و معنایی این دو پدیده و اثربخشی آن در زندگی فردی و اجتماعی انسان ها می باشد، چرا که هم «اخلاق» و هم «سیاست» – وجه تمایز آدمی نسبت به سایر موجودات بوده و برترین شاخصه های انسانیت او به شمار می رود. خصلت های روحی و معرفتی انسان هم چون عقل و اراده، کمال طلبی و زیبایی جویی، علل و اسباب این شاخصه ها بوده و مدنیت، نظام مدنی و تمدن بشری برجسته ترین و فراگیرترین آثار و نمودارهای آن محسوب می شود.

موضوع این مقاله – همان گونه که از عنوان آن بر می آید – رابطه میان اخلاق و سیاست می باشد. بحث از اصل رابطه میان این دو، ضرورت و چیستی یا ماهیت این رابطه و در نهایت، چگونگی رابطه آن ها و سازوکار عینی و عملی مربوط و نمودارهای آن، نیازمند روشن شدن هر چه فراتر بنیاد هستی یا چرایی، ماهیت و چگونگی و یا سازکارهای هریک از آن هاست. مسلم، ارزش زدایی سیاست و سیاست ارزش زدا شده، نه ممکن و عملی بوده، نه لازم و ضروری و نه مفید و سازنده می باشد. بینش اخلاقی – سیاسی مدرنیستی که از کتاب «شهریار» ماکیاولی سرچشمه گرفته و تحت عنوان سیاست طبیعی، اخلاق طبیعی و سیاست و اخلاق ماکیاولیستی جریان یافته است،۱ به ویژه در نقطه اوج آن، یعنی در نگرش و گرایش پوزیتیویستی که از بنیاد و نخست، مدعی اخلاق زدایی سیاست می باشد،۲ نه تنها به سیاست خنثی و بیطرفانه و به تبع آن به دانش سیاست واقع نمایانه نینجامیده است، بلکه برعکس، ارزش ها و اخلاق مادی را مدنظر داشته۳ و در این راستا، اخلاق و ارزش های هژمونیک و سلطه جویانه جوهری خود را در سیاست تزریق و ترویج نموده و به دنبال خود آورده است. بدین سان این جریان، دانش سیاست ابزاری متناسب خویش را به جای دانش سیاسی حقیقی، یقینی و متعالی نشانده است.

وضعیت علمی و عملی اخلاقی و سیاسی و یا چالش اخلاقی و سیاسی علمی و عملی ای که انتقاد و مخالفت های افراد، جریانات و حتی مکاتب عمده ای از قبیل مکاتب انتقادی فرانکفورتیان و لئواشتراوسی ها را سبب گردیده، برخی جریان های پسامدرنیستی را به نسبیت گرایی مطلق و نیهیلیسم سوق داده و برخی دیگر به سان سنت گرایان معاصر، غرب را به چاره اندیشی واداشته است. مسئله اصلی، وجود رابطه و تعامل عینی علمی و عملی مطلق اخلاق و سیاست و نیز اخلاق و سیاست مطلق می باشد. چالش اصلی، تبیین و تعیین رابطه حقیقی و کارآمد اخلاق و سیاست و حتی تعامل اثربخش اخلاق با سیاست در جهت تعالی، بهره برداری متزاید سیاست از اخلاق به منظور ارتقای کارآمدی می باشد، چراکه هرگونه تعلل در تبیین، توجیه و ترسیم رابطه مثبت و سازنده حقیقی و واقعی میان اخلاق – خواه مطلق یا متعالی – و سیاست – خواه مطلق یا متعالی – به معنای تقویت، ترویج و تسلط اخلاق نامتعالی در سیاست و در نتیجه، تحقق و توسعه سیاست نامتعالی می باشد، زیرا اخلاق نامتعالی، اعم از اخلاق طبیعی یعنی اخلاق مادی اومانیستی و یا اخلاق هژمونیک یعنی تنازعی و سلطه جویانه، سیاست نامتعالی تک ساحتی ماتریالیستی و یا سیاست استبدادی و استکباری سیطره جویانه را به دنبال خواهد داشت.

فرضیه اصلی مقاله حاضر این است که «میان اخلاق و سیاست، رابطه تعاملی و ساختی برقرار می باشد» که تعامل به معنای تأثیر و تأثر متقابل است. براین اساس، می توان اذعان کرد که «میان اخلاق و سیاست، رابطه تداول وجود دارد» که تداول به معنای تاثیر و تأثر متزاید یا فزاینده است؛ به عبارت دیگر «اخلاق، سیرت سیاست بوده و سیاست، صورت اخلاق» و نظام هنجاری و هنجارها می باشد. حتی «نظام اخلاقی، شبکه هنجاری، و سیاست شاکله راهبردی جامعه، کشور و زندگی است». هم چنین «اخلاق، نظام زیرساختی و درون ساختی، و سیاست، نظام سیر و ساختار روساختی و برون ساختی جامعه و کشور به شمار می آید». بدین سان، اخلاق به عنوان منش و گرایش، ناشی از بینش و نگرش، متناسب و بر اساس آن معطوف به کنش و روش سیاسی بوده و در مقابل، سیاست به عنوان روش و کنش، برآمده از اخلاق و نظام هنجاری و تحصل۴ عینی و عملی – مدنی آن می باشد. به هر حال، اخلاق و سیاست رابطه تعاملی و ساختی وثیقی دارند؛ رابطه ای که بنا به تفسیر فلاسفه سیاسی ای هم چون حکیم ابونصر فارابی و خواجه نصیرالدین طوسی، اخلاق به سیاست تَعُّین می دهد۵ و سیاست به اخلاق، تَحَصُّل می بخشد. چه بسا نامیدن آثار سیاسی فارابی تحت عناوین؛ «التنبیه علی سبیل السعاده» و «تحصیل السعاده» که در بردارنده آمیزه ای بهینه از اخلاق و سیاست متعالی به منظور توسعه، تعادل و تعالی سیاسی و اجتماعی است، نیز برخاسته از این موضع باشد. آرا و آثار سیاسی فارابی برترین نمونه و نماد برجسته و پایدار پیوستگی اخلاق و سیاست و یگانگی آن ها در سیر و ساختار راهبردی جامعه می باشد؛ موضوعی که به شدت سبب جلب نظریه سیاسی لئواشتراوس و جذب این نظریه در فلسفه سیاسی وی شده است.۶

درآمد

دیدگاه ها و به تبع آن رهیافت های متفاوت و گاه متعارضی در زمینه رابطه یا جدایی اخلاق و سیاست وجود داشته و دارد؛ رهیافت ها و دیدگاه هایی که ناشی از نگاه آن ها به اخلاق و سیاست و متناسب با برداشت آن ها از این دو مقوله می باشد. جملگی این نگاه ها، برخلاف برخی ادعاهای ظاهری و جزئی گرایانه که ممکن است به بعضی بی اخلاقی ها در سیاست و در واقع، جدایی سیاست از اخلاق یا اخلاق زدایی سیاست معتقد بوده یا در مقابل مروج بعضی سیاست پرهیزی ها در اخلاق و در واقع، جدایی اخلاق از سیاست یا اخراج آموزه های سیاسی و حتی آمیزه های سیاسی از اخلاق یعنی سیاست زدایی اخلاق و منع اخلاق از سیاست نگری و سیاست گرایی باشند، ضمن دربرداشتن ضمنی مطلق اخلاق و سیاست، در حقیقت به تبیین اخلاق مطلق یا متعالی و نیز سیاست مطلق و متعادل، به ویژه رابطه میان اخلاق متعالی و سیاست متعالی با چالش فوق می پردازند؛ چالشی که در یک سوی آن رهیافت جدایی کامل اخلاق و سیاست قرار دارد و میان این دو چه بسا قائل به تباین، تقابل و حتی تضاد تا سرحد تناقض و تعارض می باشد و در دیگر سوی، رهیافت عینیت و یگانگی سیاست و اخلاق قرار دارد که میان این دو حداقل به همگرایی، هماهنگی، همبستگی و حتی پیوستگی تا سرحد همگنی، همگونی و ادغام معتقد است.

براساس این دیدگاه و در چالش و پیوستار گسستگی – پیوستگی اخلاق و سیاست برمبنای این که مفهوم و گستره این دو مقوله چیست، رهیافت های مختلف و حتی متعارضی شکل گرفته که عبارت اند از:

الف) براساس رهیافت جدایی اخلاق از سیاست، اخلاق اصالت یا سازندگی ندارد یا در مقابل، در راهبرد جدایی سیاست از اخلاق، سیاستْ منفی بوده و تعالی بخش نمی باشد.

کارکرد اخلاق در این رهیافت، چه بسا شخصی، درونی و احیانا معنوی است، حال آن که کار ویژه سیاستْ عمومی، بیرونی و مادی می باشد.

ب) در حد وسط، اخلاق و سیاست دو حوزه زندگی فردی و جمعی انسانی بوده که دارای رابطه و نسبت عموم و خصوص من وجه می باشد؛ یعنی برخی امور، اخلاقی بوده و سیاسی نمی باشد و در مقابل نیز برخی امور، سیاسی بوده و اخلاقی نیست. در عین حال، اخلاق سیاسی و یا سیاست اخلاقی به معنای آن بخش از اخلاق و اخلاقیات است که اجتماعی و سیاسی محسوب می شود و یا آن بخش از سیاست و سیاسیات می باشد که اخلاقی به شمار می رود و یا مراد سیاست در مورد بخش اخلاق، سیاست فرهنگی و مانند این ها، می باشد.

ج) براساس رهیافت پیوستگی اخلاق و سیاست، اخلاق و سیاست لازم و ملزوم و بلکه عین هم بوده و حداکثر مراتب دوگانه یا حقیقت و واقعیت واحد و یگانه محسوب می شوند، بدین سان که اخلاق سیاسی، به معنای معطوف بودن اخلاق به سیاست و موثر در آن و بلکه محور، مبنا و غایت و در نتیجه، تعیین کننده در سیاست است، همچنان که سیاست اخلاقی به معنای مبتنی بودن و متاثر بودن سیاست از اخلاق – خواه مطلق اخلاق تا اخلاق مطلق – می باشد. بدین ترتیب، اخلاق از بنیادین ترین، جزئی ترین و شخصی ترین مراحل و مراتب آن تا کلی ترین و فراگیرترین وجوه جمعی تا سرحد جهانی، معطوف به سیاست بوده و در آن بازتاب می یابد. و از مبادی، ارکان و اجزای سیاست به شمار می رود، هم چنان که سیاست در کلی ترین صورت، سیر و ساختار راهبردی و تحققی اخلاق در تمامی گستره ها و بخش های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی به شمار می آید.

بدین ترتیب، مطلق اخلاق نظام هنجاری به سان اسکلت بندی سیر و ساختار سیاست بوده و اخلاق متعالی، جنبه تعالی و تعالی بخش سیاست و صورت و ساختار آن است و در مقابل، سیاست سیر و ساختار راهبردی اخلاق یا ترسیم و تحقق نظام هنجاری در میان ملت و جامعه سیاسی به شمار می آید. براین اساس، اخلاق شاکله سیاست بوده و سیاست صورت، سِیَر و ساختار عمومی اخلاق است. در این راستا، سیاست متعالی آمیزه ای بهینه، سازوار، کارآمد و در نتیجه، اثر بخش و بهره ور از اخلاق متعالی و سِیَر و ساختار راهبردی به منظور تعالی و تعالی بخشی است.

در نمودار بالا، بردارهای افقی، نشان دهنده هنجارهای مادی، اقتصادی و توسعه بوده و بردارهای عمودی، شاخص هنجارهای معنوی، فرهنگی و متعالی است. کارکرد سیاست کارکرد سیاسی هنجارها، کارکرد هنجارهای سیاسی و ایجاد تعادل و توازن میان هنجارهای مادی و اقتصادی به منظور تامین هنجارهای معنوی، فرهنگی و متعالی می باشد و کارویژه آن، نظام سیاسی و دولت به عنوان برترین نهاد سیاسی، ترسیم و تنظیم ساختاری و راهبردی شبکه هنجارها و تحقق عملی و عینی هنجارهای نظام برای دست یابی به توسعه اقتصادی، تعادل سیاسی و اجتماعی و تعالی فرهنگی و معنوی است.

در تعبیری اخلاق، دین و معنویت و ارزش، به سان روح و سیاست، و دولت به سان جسم و ابزار فرض شده است. مراد از دین و شریعت در این جا نظام راهبردی اعم از نظام معرفتی، نظام حقوقی و نظام هنجاری و اخلاقی می باشد.۷

بر اساس رهیافت های پیش گفته و در مقام نقدگذاری آن ها، برخی اخلاق را مربوط به حوزه ارزش ها، و سیاست را مربوط به حوزه قدرت دانسته اند بنابراین به جدایی کامل اخلاق از سیاست معتقدند. آن چه از نظریه نیچه برداشت می شود، اوج این چنین رهیافتی به شمار می آید.۸ نیچه در واقع، مخالف اخلاق ضعیف، ذلت پذیری و ضعف اخلاقی می باشد که به زعم وی، در مسیحیت رواج دارد. ایشان اخلاق توانایان را چه در قالب اَبَر انسان یا اراده معطوف به قدرت، نه تنها تایید می کند، بلکه سخت نیز می ستاید.۹ شبهه جدایی اخلاق از سیاست، در نظریه ها و نظام های مدرنیستی اعم از لیبرالیستی و سوسیالیستی با شدت و ضعف هایی، مواجه است۱۰ در این رهیافت، بیشتر گونه ای اخلاق ماتریالیستی، اومانیستی و ناتورالیستی۱۱ یا مادی و طبیعی در سیاست ترویج می گردد تا بی اخلاقی به معنای مطلق که در تمامی عرصه های زندگی انسانی از جمله در قلمرو زندگانی سیاسی او کاری ناشدنی است.

هم چنین در ظاهر،گاه اخلاقِ به معنای اخلاق و ارزش های شخصی یا درونی، جدا از حوزه سیاستِ به معنای امور برونی، اجتماعی و مدنی انگاشته شده است، ولی باز هم نقش و تاثیر اشخاص در جامعه و سیاست و بازتاب اخلاق در آن ها، قابل توجه بوده و چه بسا حتی تعیین کننده است. ضمن این که این به معنای کم رنگی مشترکات و مشابهت های اخلاقی اشخاص در اجتماع و اخلاق مشترک اجتماعی و سیاسی جامعه و کم توجهی به آن نمی باشد؛ به عبارت دیگر، هم اخلاق شخصی، جمعی و نیز سیاسی موضوعیت، وجود و حتی ضرورت داشته و هم این حوزه ها و گستره های اخلاقی دارای تاثیر و تاثر متقابل و بلکه متزاید هستند، به گونه ای که هرگونه تغییر و یا تحول کّمی یا کیفی در هریک از آن ها، به همان میزان در سایر عرصه های اخلاقی و سیاسی بازتاب یافته، اثرگذار خواهد بود.۱۲

اخلاق به عنوان فضیلت، سعادت و خیر بایسته و شایسته که با گزاره های انشایی بایست و نبایست، شایست و ناشایست، خوب و بد و مانند این ها ارایه می شود، چه بسا رهیافتی هنجاری، با احکام ارزشی و حتی سنجشی۱۳ تلقی شده و به عنوان علوم دستوری یا تجویزی، جدا از سیاست و حتی رو در روی آن به عنوان دانش توصیفی پنداشته شده است، همان گونه که در فلسفه و سیاست پوزیتیویستی و دیدگاه های متاثر از آن شاهد آن بوده و هستیم.۱۴ و بر این اساس سیاست و دانش سیاسی قدیم و شرقی را هنجاری و اخلاقی، و سیاست و دانش سیاسی جدید و غربی را عینی و علمی (توصیفی – تبیینی۱۵ و تجربی) معرفی می کنند۱۶ و میان سیاست اخلاق یا سیاست آمیخته با اخلاق و سیاست به اصطلاح عینی و علمی جدایی و فاصله زمانی و تمایز ماهوی تصویر می نمایند.

خاتمه

از حیث دیرینه شناسی و تبارشناسی اخلاق و سیاست و رابطه این دو به عنوان پیشینه و پشتوانه نظری و عملی این بحث می توان گفت که اخلاق و سیاست در شرق و ایران باستان به عنوان خاستگاه سیاست، مدنیت و حتی اخلاق و دیانت، همانند دین و سیاست آمیزه ای به هم پیوسته، همگن و همگون بود، به همین منظور دچار افراط و یا تفریط ها و استفاده ها و سوء استفاده های گوناگونی واقع می شد.۱۷ در غرب، یونان باستان و آتن سوفیست ها برای نخستین بار به اخلاق و رابطه آن با سیاست به سان پدیده های متعین گرایش یافتند، لیکن بیشتر خود به اخلاق نسبی و نسبیت اخلاق در سیاست سوفیستی کشیده شدند و دیگران را در این وادی بحران زا فرو غلتانیدند. سقراط با نگاه حکمت، به اخلاق و سیاست و رابطه وثیق آن ها گرایش یافت. افلاطون به تدوین حکمت اخلاق و سیاست، اخلاق سیاسی و سیاست اخلاقی در قالب آرا و آثاری همت گماشت. ارسطو به علوم منطق، سیاست و اخلاق به ویژه در کتاب سیاست و اخلاق نیکوماخوس خویش پرداخت.۱۸ جریانات فکری و سیاسی قهقرایی پساارسطویی، هم چون جریان های پسامدرنیستی امروزین، به تعارض گونگی و آنارشی سیاسی و اخلاقی دچار آمدند. نسبی گرایان مطلق و کلبیون، اخلاق گرایی را محملی برای سیاست گریزی و سیاست پرهیزی و حتی سیاست ستیزی خویش قرار دادند و رواقیون و اپیکوری ها، سیاست زدگی را ابزاری برای اخلاق گرایی مبتذل یا ابتذال اخلاقی و اخلاق عوامانه و عوام فریبانه خود ساختند.۱۹ تا جایی که حتی با ظهور و رسمیت دین مسیح که تا آن زمان برترین نماد دمیدن روح اخلاق و معنویت در سیاست، قدرت و دولت بود، باز کاری از پیش نرفت، به گونه ای که جز رگه باریک ولی کمابیش ممتدی از اخلاق و سیاست متعادل و متعالی به هم پیوسته،۲۰ دوآلیسم سیاسی و دینی از جمله اخلاقی و آیین دو شمشیر۲۱ و اوج آن در نظریه و کتاب «شهرخدای» سنت اگوستین(قرن پنجم میلادی)، جریان غالب غرب را در این زمینه تشکیل می داد.

دین اسلام در راستای دین توحیدی و مدنی ابراهیمی و به عنوان دین خاتم و جهانی، با آمیختگی بهینه و بسامان دین و سیاست و به تبع آن اخلاق و سیاست، معنویت مقتدر و انسانیت و مانند این ها، کارآمدی کامل خویش را به سان دینی مدنی، اخلاقی و متعالی به منصه ظهور رسانید. فارابی، خواجه نصیرالدین طوسی و حضرت امام خمینی(ره)، برجسته ترین شخصیت های شاخص عینیت اخلاق و سیاست در رویکرد اخلاق و سیاست متعادل و متعالی و در رهیافت اسلامی و توحیدی اخلاق و سیاست به شمار می آیند.۲۲ دوران مدرن در غرب که رنسانس یا بازگشت به ماتریالیسم و اومانیسم یونانی و رومی محسوب می گردد، از بدو زایش از حیث اخلاق و سیاست متعادل و سیاسی، در دیدِ سیاسی و به ویژه اخلاقی گرفتار دو بینی و کم سویی، و در عمل و کردار سیاسی و اخلاقی دچار نارسایی و ناسازواری شده است. شبهه جدایی تا حد تعارض اخلاق، دین و معنویت با سیاست تحت عناوین سکولاریسم، لائیسیته و مانند این ها، و نسبیت تا حد نسبیت مطلق اخلاق پوچ و هیچ گرایانه۲۳ در این شرایط، غالب می نماید. بحران معنویت ناشی از نیهیلیسم معرفتی و اخلاقی در سیاست برخی از فرهیختگان را به نقادی مدرنیسم واداشت، لکن اغلب جدا از برخورد سلبی با تمامیت یا برخی مظاهر و یا ارکان مدرنیسم، نظریه ای اثباتی، اصلاحی یا جایگزین ارایه نداده و بلکه به انجام این چنین رسالت خطیری قادر نبوده و نمی باشند. از این بدتر، پسامدرنیست ها هستند که به جای نقد به نفی مدرنیسم،آن هم نه با کاوش های شالوده شکنانه، بلکه با داعیه های ظاهرنگرانه و جزءگرایانه روی آورده اند؛ حرکت هایی ناهمگون و ناسخته که بیشتر انفعال آمیز بوده و چه بسا صرفا در جهت تعارض و به سان جایگزین مدرنیسم می باشد. به همین سبب، اینان به نسبیت مطلق اخلاق و سیاست و هرج و مرج گونه روابط آن ها گرایش یافته اند. فرایندی که چیزی جز تقویت و تداوم اخلاق و سیاست طبیعی و تنازع خیز در پی نخواهد داشت؛۲۴ اوضاع و چالشی که دارای رویکرد اخلاق و سیاست متعادل و متعالی، رهیافت پیوستگی اخلاق و سیاست، راهبرد اخلاق سیاسی و سیاست اخلاقی به معنای واقعی آن و راه برون رفت از آن و فرا رفت به سیاست و سامانه ای رسا و سازوار در سطح ملی و جهانی می باشد. برآمد

این پیش فرض که اخلاق و سیاست شاخص برتری مزیت انسان بر سایر جانداران و پدیده ها می باشد و اخلاق مجموعه و بلکه منظومه و شبکه هنجارها و نظام هنجاری جامعه تلقی می گردد و سیاست، سازه نظام مند و شاکله راهبردی نهادمند کشور است، در این شرایط اولاً: مطلق اخلاق و مطلق سیاست و نیز اخلاق مطلق و متعالی و سیاست مطلق و متعالی نه تنها دارای پیوست بوده، بلکه لازم و ملزوم یکدیگرند؛

ثانیاً: در چنین پیوستاری، اخلاق شبکه استخوان بندی ساختار نظام سیاسی و درون سازه سیر سیاست را تشکیل می دهد و در مقابل، سیاست سازه ساختاری نظام هنجارها و نظام راهبردی شبکه هنجاری به شمار می آید. بدین ترتیب اخلاق، منش و سیرت سیاست، و سیاست صورت ساختاری، روش و سیر راهبردی و کنش عمومی و فرابردی اخلاق تلقی می شود؛ به عبارت دیگر، اخلاق نظام هنجاری و ارزش ها، منش، درون داشت، ملکات، عادات و سیرت تا سر حد هویت و حتی شخصیت فردی افراد، گروهی گروه ها و اجتماعی اجتماعات نظام و جامعه آن ها بوده و سیاست و سیر و ساختار سیاسی، صورت، علت صوری و صورت علّی و سامان بخش جامعه، نظام و افراد و گروه های اجتماعی مربوطه محسوب می شود، بنابراین اخلاق و سیاست دارای رابطه وثیق ساختی و صوری هستند؛

ثالثاً: فراتر از این ها، میان اخلاق و سیاست رابطه وثیق تعاملی یعنی تاثیر و تاثر متقابل، و رابطه تداولی یعنی تاثیر و تاثر متزاید تا سر حد رابطه علی و معلولی بر قرار است. چنان که خداوند – تبارک و تعالی – می فرمایند که :«إ نّ الله لا یغیر مابقوم حتی یغیروا ما بأنفسهم»، تغییر برون، سرنوشت، سیاست و ساختار راهبردی ملت ها و کشورها به عنوان متغیر وابسته و تابع، معلول و مرهون و در گرو تغییر درون، سرشت، هویت، فرهنگ و اخلاق آن ها می باشد. بنابراین، هرگونه تغییر کمّی یا کیفی و شکلی و تحول جوهری یا ماهوی و ذاتی به هر میزان – خواه کاهش یا افزایش مثبت و سازنده یا منفی و بازدارنده – ضمیر هرگونه تغییر و تحول سیاسی به همان تناسب بوده و آثار و تبعات سیاسی خاص خویش را به دنبال داشته و خواهد داشت، چنان که منشأ و مبدأ عملی هرگونه سیر و ساختار سیاسی و سازه آن را باید در درون سازه و زیرساخت ماهوی آن به سان پیشینه و پشتوانه راهبردی سیاست جست و جو کرد.

قد جعلنا الحبل فی اعناقهم     

و اتخذنا الحبل من اخلاقهم

(مثنوی مولوی)

در این راستا، اخلاق متعادل و متعالی، سیاست متعادل و متعالی متناسب و خاص خویش را ایجاب می کند، هم چنان که سیاست متعادل و متعالی، اخلاق متعادل و متعالی را تحقق می بخشد.

غره شیرت بخواهد امتحان   

نقش شیر و آن گه اخلاق سگان

(مولوی)

مراد از اخلاق و سیاست متعادل و متعالی یا حقیقی و یقینی کامل و کارآمد انسانی و انسان ساز، خواه اخلاق و سیاست مطلق و متعالی نهایین و در حد نظام، جهان و جامعه معصوم(ع) و خواه غیر نهایین و در حد نظام، کشور و جامعه قدر متیقن و قدر مقدور غیر معصوم در زمان غیبت و در فرابرد انتظار مثبت، سازنده و پویا در عصر حاضر و فرارو است؛ راهبردی که به قدر فهم و درک علمی اخلاقی و سیاسی ما و به میزان قدرت، امکان و کارآمدی سیاسی و اخلاقی در این زمان و از جمله در جمهوری اسلامی ایران میسور و عملی می باشد.

ظاهر کافر ملوث نیست زین

آن نجاست هست در اخلاق و دین

(مثنوی)

بر این اساس، هر نظام اخلاقی و سیاسی نامتعالی نیز این چنین رابطه ای دارد. چه اخلاق و سیاست طبیعی تک ساحتی صرفا اقتصادی نگر و توسعه گرا یا اخلاق و سیاست تنازعی و سیطره طلبانه استبدادی و استکباری ملی تا جهانی که در ایجاب و ایجاد یکدیگر تاثیرگذار و بلکه تعیین کننده هستند.

ناریان مر ناریان را جاذبند    

نوریان مر نوریان را طالبند

(مولوی)

نیروها، نهادها و اخلاق ناری، طبیعی و تنازعی و سوزنده سبب و زمینه ساز نیروها، نهادها و سیاست و سازمان های ناری و ویران گر هستند، هم چنان که نیروها، نهادها و اخلاق نوری، روشنگر و تعالی بخش، زمینه ساز نیروها، نهادها و سیاست های روشنی بخش و تعالی آفرین اند.

در نهایت، کار ویژه و کارآیی توأمان اخلاق و سیاست، در رهیافت اخلاق و سیاست متعالی، انسان سازی جامعه و جهان و جهانی سازی و جامعه سازی انسانی با تامین توأمان توسعه اقتصادی، تعادل سیاسی و در جهت تعالی فرهنگی و معنوی با تبیین و تحقق آزادی های مشروع فردی، عدالت اجتماعی و به وسیله اقتدار قانونی و مدیریت راهبردی و معمارگونه دولت میسر می باشد. اخلاق و دانش، فلسفه و حکمت و بینش، نگرش و گرایش اخلاقی با تعیین، تشخیص و تجویز و نیز ترویج هنجارهای فردی و جمعی اعم از عمومی یا اقتصادی، فرهنگی و سیاسی، در ایجاد انگیزه و زیرسازه و حتی زیرساخت نظام سیاسی، جامعه، کشور و دولت و سیاست های آن اثر گذار و تعیین کننده خواهد بود. در مقابل، سیاست، دولت و حتی نظام سیاسی و دانش، فلسفه و حکمت و بینش، نگرش و گرایش سیاسی با ترسیم، تنظیم و تامین و نیز تحقق ساختاری و نیز سازه ها و راهبردهای فرابردی جامعه و کشور اثر گذار و تعیین کننده می باشد. بدین ترتیب هر دور فرایند اخلاق و سیاست در کارآیی و کارآمدی عمومی، سیاسی و ملی اعم از بهره وری و اثربخشی اقتصادی، فرهنگی و سیاستی، و در پویایی و نتیجه و بالندگی فراگیر اجتماعی تاثیر سرشت ساز و سرنوشت سازی داشته و خواهند داشت.

پی نوشت:

۱٫لئواشتراوس، فلسفه سیاسی چیست؟، ترجمه فرهنگ رجایی. ص ۴۸، نیز در خصوص رابطه علم سیاست ماکیاولی و نگرش علمی طبیعی، روجوع شود به همان، ص ۵۹، علاوه بر این ها رجوع شود به: نظریه های نظام سیاسی، ویلیام تی. بلوم، ج ۱، صص ۴۴۵٫ البته صرف نظر از بسیاری نقطه نظرات مثبت یا منفی در آثار و آراء سیاسی ماکیاولی از جمله در گفتارها، به نقل از همان، ص ۴۱۷ و ص ۴۳۴، در حقیقت، نظریه سیاسی وی حاوی نوعی اخلاق منفی است. برای نمونه ر. ک: خداوندان اندیشه سیاسی، و. ت. جونز، ترجمه، ص ۴۸ بویژه آن جا که تصریح می سازد؛ فضایل عبارتنداز: نیرنگ، فریب و جز این، یعنی درست همان (اخلاق و) صفاتی که ماکیاول بر می شمارد.

  1. برای نمونه ر. ک: فلسفه سیاسی چیست؟ بویژه گفتار اول و ص ۱۴، ۲۰، ۲۸، ۵۷، ۵۹٫
  2. همان، ص ۶۶٫
  3. تحصل به معنای صورت دهی، بازتولید و بازسازی اخلاق و نظام اخلاقی در جهت تأمین و تحصیل منافع، مصالح و اهداف عمومی، ملی و راهبردی. برای نمونه ر. ک: واژه نامه فلسفی، ص ۷۶٫ بدین سبب فارابی، براساس رهیافت کتاب آرا اهل مدینه و نیز سیاست مدینه، پس از کتاب تنبیه علی سبیل السعاده، کتاب تحصیل السعاده را می آورند. که به معنای بازسازی اخلاق و سعادت در جامعه و سیاست و متقابل بازسازی جامعه براساس اخلاق و نظام هنجاری است که در آثار پیشین بدان پرداخته است. همچنان که در کتاب تحصیل سعاده خویش در تصریح بدین رابطه سیاست با اخلاق می آورد: «المبادی العقلیه و… الافعال و الملکات (الاخلاق) بها یسمی الانسان… فیحصل من ذلک العلم الانسانی و العلم المدنی، نقل از واژه نامه فلسفی، ص ۱۸۹٫ ابن سینا نیز در الشفای خود، موجود یعنی ایجاد، مثبت یعنی نمود دادن و تحصیل را یکی دانسته و می گوید: «فالموجود و المثبت و المحصل اسماء مترادفه علی معنی واحده»، نقل از واژه نامه فلسفی، ص ۷۶٫
  4. ر. ک: فرهنگ فلسفی، ص ۲۴۲ نیز فرهنگ معارف اسلامی، ج ۲، صص ۷ – ۹۶٫ در واژه نامه فلسفی، ص ۲۰۷ آمده است؛ «التعین، هو التشخص.»
  5. ر.ک.: لئواشتراوس، فلسفه سیاسی چیست؟، ترجمه دکتر فرهنگ رجایی و نیز لئواشتراوس وگراپسی، نقد دولت جدید، با ترجمه تدین. حتی نقادی تاسر حد نفی علم، فلسفه، سیاست و اخلاق و اخلاق زدایی مدرن از سوی اشتراوس، کاملاً به پشتوانه نظری و رهیافت کارآمد فارابی در پیوستگی بهینه و سازوار اخلاق و سیاست وی استوار است.
  6. از جمله ر. ک: ترجمه و تفسیر الشواهد الربوبیه، ملاصدرا، به قلم دکتر جواد مصلح، مبحث رابطه دین و سیاست یا شریعت و دولت، صص ۸ – ۴۹۶٫ اگرچه ظاهرا در این موضع رابطه دین و سیاست با الگوی رابطه روح و جسم توسط ملاصدرا ارایه شده است. لکن از آن جایی که اخلاق، یکی از ارکان سه گانه زیر مجموعه دین اعم از نظام معرفتی، نظام حقوقی و نظام اخلاقی به شمار می آید، عملاً شامل تبیین همین رابطه میان اخلاق و سیاست نیز می باشد.
  7. ر. ک: آثار نیچه و نیز آثار در مورد نیچه که غالبا و بلکه نوعا بدان پرداخته اند. برای نمونه: اراده معطوف به قدرت، آزمایشی در دگرگونی همه ارزش ها، وی در این نگاه در حقیقت مدعی جدایی اخلاق انسانی، فاضل و متعالی و جایگزنی اخلاق قدرت می باشد. خداوندان اندیشه سیاسی، ج ۲، قسمت اول، ص ۴۵٫ نیچه از حیث نگاه اخلاقی شاید متأثر از سوفیستی چون تراسیماخوس باشد. بلکه بیشتر می توان گفت وی این گونه اخلاق را ریشه های فرهنگی و سیاسی غرب و مدرنیسم می داند. کما این که ماکیاولی نیز این چنین اخلاقی را در سیاست طبیعی مورد نظر خویش ترویج می سازد (همان،). این همان اخلاق داروینیستی و تنازعی محسوب می گردد. نیز نگاه کنید به فرهنگ فلسفی، جمیل صلیبا، ترجمه صانعی، تهران، حکمت، ۱۳۶۶، ص ۱۲۲٫
  8. ر. ک: اراده معطوف به قدرت، نیچه، صص ۲ – ۶۱ به بعد. نیز نیچه، اثر استون، ص ۹۴ و ص ۱۱۷٫

۱۰٫سکولاریسم، اساسا به معنای جدایی دین و از جمله اخلاق از سیاست و دنیا بوده کما اینکه لائیسیته، به معنای دنیوی و عرفی سازی و سیاست بدون دین، اخلاق و معنویت می باشد. این مورد را بیشتر می توان Immoral دانست ر. ک: فرهنگ فلسفی، ص ۱۲۱ و نیز ص ۵۴۲ تحت عنوان لا اخلاقی، ضد اخلاقی، غیر اخلاقی و ضد اخلاق گرایی.

  1. و به تعبیری نیچریه در گفتمان سید جمال الدین اسدآبادی. وی از نخستین نواندیشان سیاسی شرق بوده که به ماهیت طبیعی مدرنیسم پی برده و رساله ای نیز تحت همین عنوان در نقد و نفی رویکرد طبیعت انگارانه آن به رشته تحریر در آورده است. وی بدین ترتیب در حقیقت آژیر خطر بحران زایی مدرن را به صدا در می آورد.
  2. علاوه بر این می توان رابطه مزبور را متزاید، یعنی تأثیر و تأثر فزاینده نیز دانست. به گونه ای که با افزایش کمی و کیفی اخلاق و ارتقای ماهوی و جوهری آن، افزایش کمی و کیفی سیاست و ارتقای ماهوی و جوهری آن را انتظار داشته و شاهد خواهیم بود.
  3. فرهنگ فلسفی، ص ۵۴۲٫
  4. همان.
  5. در انگاره پوزیتیویستی یا نمودشناسی، تبیین علمی، در حقیقت همان توصیف علمی به شمار می آید، نمونه آن در «تبیین در علوم اجتماعی» اثر دانیل لیتل است. حال این که تبیین، بیشتر فهم و تفهم مفهومی و محتوایی پدیده ها را از جمله اخلاق و سیاست که فرای توصیف علمی آن ها بوده را می رساند.
  6. ر. ک: فلسفه پوزیتیویستی و نیز سیاست پوزیتیویستی اثر اگوست کنت فرانسوی، موسس رهیافت نوین پوزیتیویسم و آراء و آثار در مورد آن و یا متأثر از آن. در کتاب خداوندان اندیشه سیاسی، جستارهایی از آراء و نوشتارهای کنت در این زمینه آمده است. برای نمونه، ویلیام تی بلوم، در کتاب نظریه های نظام سیاسی خویش، اندیشه پیشین تحت عنوان کلاسیک را در اهتمام بیشتر به فضیلت، اخلاق، خیر و سعادت می داند. کما این که وی مدعی می شود که اندیشه های سیاسی مدرن، عمدتا و بلکه اساسا بدین مباحث کم توجه و حتی بی توجه هستند. ج ۱، بخش یکم تحت عنوان نظریه های فضیلت، ص ۱۴ و نیز بخش دوم تحت عنوان نظریه های آزادی، ص ۵۰۳٫ در زمینه عدم رعایت اخلاق در سیاست و بلکه در زمینه اخلاق منفی یا اخلاق سیاسی به تعبیر وی روباه صفتانه، نگاه کنید به شهریار ماکیاولی، ص ۹۴ و ۹۵ مبنی بر روباه صفتی اخلاقی و سیاسی و نیز ص ۹۰ در زمینه عدم رعایت اخلاق و ضرورت ظلم و بی عدالتی در صورت لزوم و مانند این ها.
  7. برای نمونه ر. ک: جاویدان خرد، ابن مسکویه، بویژه ص ۵ مقدمه. و نیز تجارب امم، مسکویه، بویژه ص ۱۱۶، مسکویه خود صاحب یکی از محکم ترین آثار اخلاق فلسفی و یا فلسفی اخلاقی تحت عنوان تهذیب می باشد. این کتاب، آثار زیادی بر آراء پس از وی بویژه در جهان اسلام و در میان اسلامیان، بر جای گذاشته است. کتاب نامه تنسر، عموما و بویژه ص ۵۳ و «السعاده و الاسعاد» ابوالحسن عامری، عموما و بویژه ص ۲۱۱، نیز در این زمینه راهنما هستند. در این آثار، یگانگی دین با سیاست و در نتیجه بر این اساس، پیوند اخلاق و سیاست و نوع آن مطرح گردیده است. چرا که اخلاق یکی از زیر مجموعه های دین محسوب می گردد.
  8. برای نمونه ر. ک: جمهوریت و نیز نوامیس و بلکه سایر رسایل افلاطون، کتاب های سیاست و نیز اخلاق نیکوماخوس ارسطو که چند ترجمه تاکنون خورده است. مطهری، در کتاب حکمت عملی خویش، از زیر مجموعه آشنایی با علوم اسلامی، به اخلاق افلاطونی (ص ۱۹۷) و ارسطویی (ص ۲۰۲) پرداخته است.
  9. حکمت عملی، مطهری، ص ۲۱۵ و ص ۲۱۰ و نیز ص ۲۰۵ و ص ۲۰۸ به ترتیب فلسفه، اخلاق و سیاست شکاکان و کلبیون.
  10. چنان چه ویلیام تی. بلوم در کتاب نظریه ها و نظام سیاسی خویش، همواره در صدد نمایش و نشان دادن این جریان در فلسفه و سیاست کلاسیک و مدرن و نمود جسارتهای اخلاق گرایانه آن است. ر. ک: پیشین.
  11. متعلق به پاپ گلاسیوس اول، قرن ۵ م، ر. ک: مکتب های سیاسی، پاسارگاد، واژه آیین دو شمشیر.
  12. ر.ک: فارابی، احصاء علوم؛ آراء اهل مدینه؛ سیاست مدنیه؛ تحصیل سعادت؛ تنبیه علی سبیل السعاده و فصول منتزعه و خواجه نصیر، اخلاق ناصری؛ اخلاق محتشمی؛ اوصاف اشراف و مصباح الهدایه و نیز امام خمینی(ره)، شرح جنود عقل و جنود جهل. آثاری چون کیمیای سعادت، احیا علوم دین غزالی و معراج السعاده و مفتاح السعاده نراقیین نیز از این زمره می باشند.
  13. «نسبیت اخلاقی، نظر کسانی است که می گویند: تصور خیر و شر نسبت به زمان و مکان متغیر است، بدون این که این تغییر با توأم با پیشرفت معینی باشد.» فرهنگ فلسفی، ص ۶۳۱٫ نسبیت اخلاقی با نسبیت معرفتی و سیاسی پیوند داشته و به نسبیت مطلق تا حد شکاکیت، انکار و آنارشی یا نیهیلیسم و پوچ انگاری و درهم انگاری که همان آنارشیسم معرفتی (Agnosticism)، اخلاقی و سیاسی است، فرو می رود.
  14. برای نمونه، ر.ک: اشتراوس، مکتب فرانکفورت، فلسفه سیاسی چیست؟ نظریه و روش در علوم سیاسی. ویژه در مبحث علوم هنجاری، آثار میشل فوکو و آثار در مورد وی از جمله فوکو، پساساختارگرایی و پساهرمونتیک.

منبع : فصلنامه علوم سیاسی، شماره ۲۶ , صدرا، علیرضا

اخلاق و نظم اجتماعی، سیاسی

اشاره:

 ارزش های اخلاقی در تکامل و سقوط ملت ها نقش به سزایی دارد. تکامل یا سقوط ملّت ها با ارزش های اخلاقی ارتباط تنگاتنگ دارد، زیرا پیمودن راه کمال بدون ارزش های اخلاقی ممکن نیست، و آینده سازی، و پیدایش تحولاّت شگرف اجتماعی، سیاسی، بی آنکه آینده سازان متحوّل گردند، و در یک بازسازی درونی دچار تحولاّت اخلاقی شوند، امکان نخواهد داشت. در این مقاله به این مهم  پرداخته شده است.

 

راه صلاح و فلاح را بدون چراغ همواره روشن اخلاق نمی شود سپری کرد و به مراحل نهائی تکامل دست یافت. اگر انسانی یا ملّت هایی پیروز گردیدند، و به اوج قلّه کمال رسیدند، جان و جهان را دگرگون کردند، و استقلال و آزادی خود را رنگ جاودانه زدند، همه آن پیشرفت ها، پروازها، موفقیّت ها، در سایه ارزش های اخلاقی بود.

با راستگوئی و ایثارگری، با وفاداری و احترام متقابل، با جهاد و پیکار، با صداقت و سلامت، توانستند هم نظم اجتماعی را تحقّق بخشند و هم نظم سیاسی در جامعه انسانی مستقر سازند.

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«وَاعْلَمُوا عِبَادَ اللّه ِ أَنَّ الْمُتَّقِینَ ذَهَبُوا بِعَاجِلِ الدُّنْیَا وَآجِلِ الاْآخِرَهِ، فَشَارَکُوا أَهْلَ الدُّنْیَا فِی دُنْیَاهُمْ، وَلَمْ یُشَارِکُوا أَهْلَ الدُّنْیَا فِی آخِرَتِهِمْ؛ سَکَنُوا الدُّنْیَا بِأَفْضَلِ مَا سُکِنَتْ، وَأَکَلُوهَا بِأَفْضَلِ مَا أُکِلَتْ، فَحَظُوا مِنَ الدُّنْیَا بِمَا حَظِیَ بِهِ الْمُتْرَفُونَ، وَأَخَذُوا مِنْهَا مَا أَخَذَهُ الْجَبَابِرَهُ الْمُتَکَبِّرُونَ. ثُمَّ انْقَلَبُوا عَنْهَا بِالزَّادِ الْمُبَلِّغِ؛ وَالْمَتْجَرِ الرَّابِحِ. أَصَابُوا لَذَّهَ زُهْدِ الدُّنْیَا فِی دُنْیَاهُمْ، وَتَیَقَّنُوا أَنَّهُمْ جِیرَانُ اللّه ِ غَدا فِی آخِرَتِهِمْ. لاَ تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَهٌ، وَلاَ یَنْقُصُ لَهُمْ نَصِیبٌ مِنْ لَذَّهٍ؛ آگاه باشید، ای بندگان خدا، پرهیزکاران از دنیای زودگذر به سلامت گذشتند و آخرت جاودانه را گرفتند، با مردم دنیا در دنیاشان شریک گشتند، امّا مردم دنیا در آخرت آن ها شرکت نکردند، پرهیزکاران در بهترین خانه های دنیا سکونت کردند، و بهترین خوراک های دنیا را خوردند، و همان لذّت هایی را چشیدند که دنیاداران چشیده بودند، و از دنیا بهره گرفتند آنگونه که سرکشان و متکبّران دنیا بهرمند بودند. سپس از این جهان با زاد و توشه فراوان، و تجارتی پُر سود، به سوی آخرت شتافتند، لذّت پارسایی در ترک حرام دنیا را چشیدند، و یقین داشتند در روز قیامت ازهمسایگان خدایند، جایگاهی که هرچه درخواست کنند، داده می شود، و هرگونه لذّتی در اختیارشان قرار دارد.»(۱)

امام علی علیه السلام فرمود:

«فَاعْتَبِرُوا بِحَالِ وَلَدِ إِسْمَاعِیلَ وَبَنِی إِسْحَاقَ وَبَنِی إِسْرَائِیلَ عَلَیْهِمُ السَّلاَمُ. فَمَا أَشَدَّ اعْتِدَالَ الاْءَحْوَالِ، وَأَقْرَبَ اشْتِبَاهَ الاْءَمْثَالِ!

تَأَمَّلُوا أَمْرَهُمْ فِی حَال تَشَتُّتِهِمْ وَتَفَرُّقِهِمْ، لَیَالِیَ کَانَتِ الاْءَکَاسِرَهُ وَالْقَیَاصِرَهُ أَرْبَابا لَهُمْ، یَحْتَازُونَهُمْ عَنْ رِیفِ الاْآفَاقِ، وَبَحْرِ الْعِرَاقِ، وَخُضْرَهِ الدُّنْیَا، إِلَی مَنَابِتِ الشَّیْحِ، وَمَهَافِی الرِّیحِ، وَنَکَدِ الْمَعَاشِ، فَتَرَکُوهُمْ عَالَهً مَسَاکِینَ إِخْوَانَ دَبَرٍ وَوَبَرٍ، أَذَلَّ الاْءُمَمِ دَارا، وَأَجْدَبَهُمْ قَرَارا، لاَ یَأْوُونَ إِلَی جَنَاحِ دَعْوَهٍ یَعْتَصِمُونَ بِهَا، وَلاَ إِلَی ظِلِّ أُلْفَهٍ یَعْتَمِدُونَ عَلَی عِزِّهَا. فَالاْءَحْوَالُ مُضْطَرِبَهٌ، وَالاْءَیْدِی مُخْتَلِفَهٌ، وَالْکَثْرَهُ مُتَفَرِّقَهٌ؛ فِی بَلاَءِ أَزْلٍ، وَأَطْبَاقِ جَهْلٍ

از حالات زندگی فرزندان اسماعیل پیامبر، و فرزندان اسحاق پیامبر، فرزندان اسراییل «یعقوب» (که درود بر آنان باد) عبرت گیرید، راستی چقدر حالات ملّت ها با هم یکسان، و در صفات و رفتارشان با یکدیگر همانند است.

در احوالات آن ها روزگاری که از هم جدا و پراکنده بودند اندیشه کنید، زمانی که پادشاهان کسری و قیصر بر آنان حکومت می کردند، و آن ها را از سرزمین های آباد، از کناره های دجله و فرات، و از محیط های سرسبز و خرّم دور کردند، و به صحراهای کم گیاه، و بی آب و علف، محل وزش بادها، و سرزمین هایی که زندگی در آنجاها مشکل بود تبعید کردند، آنان را در مکان های نامناسب، مسکین و فقیر، هم نشین شتران ساختند، خانه هاشان پست ترین خانه ملّت ها، و سرزمین زندگیشان خشک ترین بیابان ها بود، نه دعوت حقّی وجود داشت که به آن روی آورند و پناهنده شوند، و نه سایه ألفتی وجود داشت که در عزّت آن زندگی کنند، حالات آن ها دگرگون، و قدرت آن ها پراکنده، و جمعیّت انبوهشان متفرّق بود، در بلایی سخت، و در جهالتی فراگیر فرو رفته بودند، دختران را زنده به گور، و بت ها را پرستش می کردند، و قطع رابطه با خویشاوندان، و غارتگری های پیاپی در میانشان رواج یافته بود.»(۲)

 بی تفاوت بودن نسبت به ارزش ها و ضد ارزش ها، قدم های آغازین سقوط است که امیرالمؤمنین علیه السلام هشدار گونه نسبت به رهبران صالح و فاسد فرمود:

«فَإِنَّهُ لاَ سَوَاءَ، إِمَامُ الْهُدَی وَإِمَامُ الرَّدَی، وَوَلِیُّ النَّبِیِّ، وَعَدُوُّ النَّبِیِّ. وَلَقَدْ قَالَ لِی رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله : «إِنِّی لاَ أَخَافُ عَلَی أُمَّتِی مُؤْمِنا وَلاَ مُشْرِکا؛ أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَیَمْنَعُهُ اللّه ُ بِإِیمَانِهِ، وَأَمَّا الْمُشْرِکُ فَیَقْمَعُهُ اللّه ُ بِشِرْکِهِ. وَلکِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ کُلَّ مُنَافِقِ الْجَنَانِ، عَالِمِ اللِّسَانِ، یَقُولُ مَا تَعْرِفُونَ، وَیَفْعَلُ مَا تُنْکِرُونَ»؛

امام هدایتگر، و زمامدار گمراهی هیچگاه مساوی نخواهند بود، چنانکه دوستان پیامبر صلی الله علیه و آله و دشمنانش برابر نیستند، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به من فرمود:

«بر امّت اسلام، نه از مؤمن و نه از مشرک هراسی ندارم، زیرا مؤمن را ایمانش بازداشته، و مشرک را خداوند به جهت شرک او نابود می سازد، من بر شما از مرد منافقی می ترسم که درونی دو چهره، و زبانی عالمانه دارد، گفتارش دلپسند و رفتارش زشت و ناپسند است»(۳)

نقش ارزش های اخلاقی در مدیریت عالی جامعه

حضرت برای تحقّق نظم اجتماعی و نظم سیاسی در تمام ابعاد ارزشی آن به عدالت رفتاری اشاره می کند و ارزش های اخلاقی را نسبت به مدیریّت عالی جامعه اسلامی خطاب به محمّد بن ابی بکر اینگونه بیان می دارد:

«فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَکَ، وَأَلِنْ لَهُمْ جَانِبَکَ، وَابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَکَ، وَآسِ بَیْنَهُمْ فِی اللَّحْظَهِ وَالنَّظْرَهِ، حَتَّی لاَ یَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِی حَیْفِکَ لَهُمْ، وَلاَ یَیْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِکَ عَلَیْهِمْ، فَإِنَّ اللّه َ تَعَالَی یُسَائِلُکُمْ مَعْشَرَ عِبَادِهِ عَنِ الصَّغِیرَهِ مِنْ أَعْمَالِکُمْ وَالْکَبِیرَهِ، وَالظَّاهِرَهِ وَالْمَسْتُورَهِ، فَإِنْ یُعَذِّبْ فَأَنْتُمْ أَظْلَمُ، وَإِنْ یَعْفُ فَهُوَ أَکْرَمُ؛ با مردم فروتن باش، نرمخو و مهربان باش، گشاده رو و خندان باش، در نگاه هایت، و در نیم نگاه و خیره شدن به مردم به تساوی رفتار کن، تا بزرگان در ستمکاری تو طمع نکنند، و ناتوان ها در عدالت تو مأیوس نگردند، زیرا خداوند از شما بندگان درباره اعمال کوچک و بزرگ، آشکار و پنهان پرسش می کند، اگر کیفر دهد شما استحقاق بیش از آن را دارید، و اگر ببخشد از بزرگواری اوست.»(۴)

رهنمودهای امیرالمؤمنین علیه السلام

تذکّرات و رهنمودهای امام علی علیه السلام بدانجهت مطرح می شود که هر کسی در جایگاه ارزشی خود قرار گیرد، تبیین شود، و ضد ارزش ها در جامعه اسلامی رواج پیدا نکند، و ارزش های اخلاقی همواره راهبر انسان ها و جهت دهنده دل ها و مغزها باشد.

اوّل ـ ارتباط اخلاق با نظم اجتماعی، سیاسی

نظم، واژه ارزشمند و گرانسنگی است که حاصل تلاش مصلحان بشریّت و پیامبران پاک آسمانی، و رهبران جهادگر و ایثارگر بشری است.

چون نظام احسن الهی در پرتو نظم و حساب و برنامه سازمان یافته است، همه پدیده ها در پرتو نظم و حساب پدید آمدند، تکثیر شدند، و قانونمند باقی مانده اند.

کهکشان ها، منظومه ها، میلیاردها ستاره و سیّاره، زمین، همه و همه با نظم لباس وجود پوشیدند و هم اکنون در پرتو نظم، حیات و تداوم زندگی آنان سامان گرفته است. اگر هم اکنون حیات تداوم دارد، و کرات و سیّارات قانونمند در سیر و حرکتند و زندگی معنا دارد، و حال و آینده ای مطرح است، و حساب و حسابگری در طلوع و غروب ستاران تحقّق می یابد، همه و همه به برکت نظم عمومی، نظم جهانی، نظم کیهانی، نظم هدفدار، و نظم جاودانه و همیشگی است که قلب ها با وجود نظم در هوا و نظم در فشار هوا، می تپد، و پدیده ها در حرکت منظّم زمین پدید می آیند.

اگر نظم در کهکشان خدشه بردارد، دیگر نظمی در منظومه و زمین وجود نخواهد داشت و دیگر در بی نظمی حرکت زمین و بی نظمی در فشار هوا، قلبی نیز نخواهد تپید، و حیاتی نیز وجود نخواهد داشت.

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به این نظم کیهانی اشاره کرده و می فرماید:

«وَنَظَمَ بِلاَ تَعْلِیقٍ رَهَوَاتِ فُرَجِهَا، وَلاَحَمَ صُدُوعَ انْفِرَاجِهَا وَوَشَّجَ بَیْنَهَا وَبَیْنَ أَزْوَاجِهَا، وَذَلَّلَ لِلْهَابِطِینَ بِأَمْرِهِ، وَالصَّاعِدِینَ بِأَعْمَالِ خَلْقِهِ، حُزُونَهَ مِعْرَاجِهَا، وَنَادَاهَا بَعْدَ إِذْ هِیَ دُخَانٌ، فَالْتَحَمَتْ عُرَی أَشْرَاجِهَا، وَفَتَقَ بَعْد الاِرْتِتَاقِ صَوَامِتَ أَبْوَابِهَا، وَأَقَامَ رَصَدا مِنَ الشُّهُبِ الثَّوَاقِبِ عَلَی نِقَابِهَا، وَأَمْسَکَهَا مِنْ أَنْ تَمُورَ فِی خَرْقِ الْهَوَاءِ بِأَیْدِهِ، وَأَمَرَهَا أَنْ تَقِفَ مُسْتَسْلِمَهً لاِءَمْرِهِ.

وَجَعَلَ شَمْسَهَا آیَهً مُبْصِرَهً لِنَهَارِهَا، وَقَمَرَهَا آیَهً مَمْحُوَّهً مِنْ لَیْلِهَا، وَأَجْرَاهُمَا فِی مَنَاقِلِ مَجْرَاهُمَا، وَقَدَّرَ سَیْرَهُمَا فِی مَدَارِجِ دَرَجِهِمَا، لُِیمَیِّزَ بَیْنَ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ بِهِمَا، وَلِیُعْلَمَ عَدَدُ السِّنِینَ وَالْحِسَابُ بِمَقَادِیرِهِمَا، ثُمَّ عَلَّقَ فِی جَوِّهَا فَلَکَهَا، وَنَاطَ بِهَا زِینَتَهَا، مِنْ خَفِیَّاتِ دَرَارِیِّهَا وَمَصَابِیحِ کَوَاکِبِهَا، وَرَمی مُسْتَرِقِی السَّمْعِ بِثَوَاقِبِ شُهُبِهَا، وَأَجْرَاهَا عَلَی أَذْلاَلِ تَسْخِیرِهَا مِنْ ثَبَاتِ ثَابِتِهَا، وَمَسِیرِ سَائِرِهَا، وَهُبُوطِهَا وَصُعُودِهَا، وَنُحُوسِهَا وَسُعُودِهَا؛

فضای باز و پستی و بلندی و فاصله های وسیع آسمان ها را بدون این که به چیزی تکیه کند، نظام بخشید، و شکاف های آن را به هم آورد، و هر یک را با آنچه که تناسب داشت و جفت بود پیوند داد، و دشواری فرود آمدن و برخاستن را آسان کرد، بر فرشتگانی که فرمان او را به خلق رسانند یا اعمال بندگان را بالا برند.

در حالی که آسمان بصورت دود و بخار بود به آن فرمان داد، پس رابطه های آن را برقرار ساخت، سپس آن ها را از هم جدا نمود و بین آن ها فاصله انداخت، و بر هر راهی و شکافی از آسمان، نگهبانی از شهاب های روشن گماشت، و با دست قدرت، آن ها را از حرکت ناموزون در فضا نگهداشت، و دستور فرمود تا برابر فرمانش تسلیم باشند و آفتاب را نشانه روشنی بخش روز، و ماه را با نوری کمرنگ برای تاریکی شب ها قرار داد، و آن دو را در مسیر حرکت خویش به حرکت درآورد، و حرکت آن دو را دقیق اندازه گیری نمود تا در درجات تعیین شده حرکت کنند که بین شب و روز تفاوت باشد و قابل تشخیص شود، و با رفت و آمد آن ها شماره سال ها، و اندازه گیری زمان ممکن باشد، پس در فضای هر آسمان فلک آن را آفرید، و زینتی از گوهرهای تابنده و ستارگان درخشنده بیاراست، و آنان را که خواستند اسرار آسمان ها را دزدانه در یابند، با شهاب های سوزان تیرباران کرد، و تمامی ستارگان از ثابت و استوار، و گردنده و بی قرار، فرود آینده و بالارونده، و نگران کننده و شادی آفرین را، تسلیم اوامر خود فرمود.»(۵)

تکامل معنوی و اخلاقی انسان در زندگی فردی و اجتماعی نیز چنین سرنوشتی را دارد، اگر زندگی انسان در پرتو نظم و حساب و قانون سامان یابد، پیمودن راه تکامل ممکن است. و استقرار نظم اجتماعی و سیاسی در زندگی انسان ها یک ضرورت غیرقابل انکار بوده و خواهد بود.

نظم اجتماعی، سیاسی جامعه محتاج به تکیه گاه های مستحکم و استوار است. باید دید که چه عواملی در پیدایش نظم دخالت داشته و می توانند نظم و عدل عمومی را پدید آورده، تداوم بخشند؟ در اینجا جایگاه واقعی ارزش های اخلاقی روشن می گردد. بدون اخلاق در زندگی فردی و اجتماعی، نمی توان انتظار استقرار نظم و عدل را داشت. عدالت اجتماعی ثمره شیرین اخلاق اجتماعی است. اگر همه افراد جامعه راستگو باشند. به قانون احترام بگذارند، احساس تعهّد و مسئولیّت کنند، وفادار و مهربان باشند، به حقوق جامعه و مردم احترام بگذارند و دیگران را برخود مقدّم بدارند، نظم اجتماعی استقرار می یابد و آنگاه نظم سیاسی نیز در زندگی صحیح اجتماعی به بار می نشیند.

با توجّه به واقعیّت های یاد شده، ارتباط اخلاق و ارزش های اخلاقی با نظم اجتماعی، سیاسی به اثبات می رسد.

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام این حقیقت را در خطبه ها و نامه های گوناگونی به ارزیابی می گذارد:

«فَلَیْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِیَّهُ إِلاَّ بِصَلاَحِ الْوُلاَهِ، وَلاَ تَصْلُحُ الْوُلاَهُ إِلاَّ بِاسْتِقَامَهِ الرَّعِیَّهِ، فَإِذَا أَدَّتِ الرَّعِیَّهُ إِلَی الْوَالِی حَقَّهُ، وَأَدَّی الْوَالِی إِلَیْهَا حَقَّهَا عَزَّ الْحَقُّ بَیْنَهُمْ، وَقَامَتْ مَنَاهِجُ الدِّینِ، وَاعْتَدَلَتْ مَعَالِمُ الْعَدْلِ، وَجَرَتْ عَلَی أَذْلاَلِهَا السُّنَنُ، فَصَلَحَ بِذلِکَ الزَّمَانُ، وَطُمِعَ فِی بَقَاءِ الدَّوْلَهِ، وَیَئِسَتْ مَطَامِعُ الاْءَعْدَاءِ؛

پس رعیّت اصلاح نمی شود جز آن که زمامداران اصلاح گردند، و زمامداران اصلاح نمی شوند جز با درستکاری رعیّت .

و آنگاه که مردم حق رهبری را ادا کنند، و زمامدار حق مردم را بپردازد، حق در آن جامعه عزّت یابد، و راه های دین پدیدار، و نشانه های عدالت برقرار، و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله پایدار گردد، پس روزگار اصلاح شود، و مردم در تداوم حکومت امیدوار، و دشمن در آرزوهایش مأیوس می شود.»(۶)

و آنگاه به این حقیقت می پردازند که اگر اخلاق در جامعه ای بمیرد، و ضدّارزش ها رواج یابد، نظم اجتماعی درهم پاشیده خواهد شد، و نظم سیاسی هم جایگاه ارزشی نخواهد داشت.

امام علی علیه السلام فرمود:

«وَإِذَا غَلَبَتِ الرَّعِیَّهُ والِیَها، أَوْ أَجْحَفَ الْوَالِی بِرَعِیَّتِهِ، اخْتَلَفَتْ هُنَالِکَ الْکَلِمَهُ، وَظَهَرَتْ مَعَالِمُ الْجَوْرِ، وَکَثُرَ الاْءِدْغَالُ فِی الدِّینِ، وَتُرِکَتْ مَحَاجُّ السُّنَنِ، فَعُمِلَ بِالْهَوَی، وَعُطِّلَتِ الاْءَحْکَامُ، وَکَثُرَتْ عِلَلُ النُّفُوسِ، فَلاَ یُسْتَوْحَشُ لِعَظِیمِ حَقٍّ عُطِّلَ، وَلاَ لِعَظِیمِ بَاطِلٍ فُعِلَ! فَهُنَالِکَ تَذِلُّ الاْءَبْرَارُ، وَتَعِزُّ الاْءَشْرَارُ، وَتَعْظُمُ تَبِعَاتُ اللّه ِ سُبْحَانَهُ عِنْدَ الْعِبَادِ. فَعَلَیْکُمْ بِالتَّنَاصُحِ فِی ذلِکَ، وَحُسْنِ التَّعَاوُنِ عَلَیْهِ؛

و هنگامی که مردم بر حکومت چیره شوند، یا زمامدار بر رعیّت ستم کند، وحدت کلمه از بین می رود، نشانه های ستم آشکار، و نیرنگ بازی در دین فراوان می گردد، و راه گسترده سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله متروک، هواپرستی فراوان، احکام دین تعطیل، و بیماری های دل فراوان گردد، مردم از اینکه حقّ بزرگی فراموش می شود، یا باطل خطرناکی در جامعه رواج می یابد، احساس نگرانی نمی کنند، پس در آن زمان نیکان خوار، و بدان قدرتمند می شوند، و کیفر الهی بر بندگان بزرگ و دردناک خواهد بود. پس بر شماست که یکدیگر را نصیحت کنید، و نیکو همکاری نمایید.»(۷)

دوم ـ عوامل نظم اجتماعی، سیاسی جامعه

پس از اثبات پیوند اخلاق با استقرار نظم سیاسی ـ اجتماعی و روشن شدن این واقعیّت که بدون اخلاق نمی توان در جامعه انسان ها، نظم اجتماعی را تحقّق بخشید و نمی توان نظم سیاسی ـ داشت، حال باید عوامل پیدایش و تداوم نظم سیاسی، اجتماعی را به ارزیابی و شناخت گذاشت.

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در نهج البلاغه به عوامل گوناگونی اشاره می فرماید که توجّه به آن ضروری و سرنوشت ساز است مانند:

۱ ـ اخلاق اجتماعی و رعایت حقوق:

یکی از عوامل برقراری نظم اجتماعی ـ سیاسی در جامعه، رعایت حقوق اجتماعی است. اگر مردم به حقوق یکدیگر احترام بگذارند، و حقوق فرد و جامعه رعایت شود نظم سیاسی و اجتماعی تحقّق می یابد. حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ جَعَلَ اللّه ُ سُبْحَانَهُ لِی عَلَیْکُمْ حَقّا بِوِلایَهِ أَمْرِکُمْ، وَلَکُمْ عَلَیَّ مِنَ الْحَقِّ مِثْلُ الَّذِی لِی عَلَیْکُمْ، فَالْحَقُّ أَوْسَعُ الاْءَشْیَاءِ فِی التَّوَاصُفِ، وَأَضْیَقُهَا فِی التَّنَاصُفِ، لاَ یَجْرِی لاِءَحَدٍ إِلاَّ جَرَی عَلَیْهِ، وَلاَ یَجْرِی عَلَیْهِ إِلاَّ جَرَی لَهُ. وَلَوْ کَانَ لاِءَحَدٍ أَنْ یَجْرِیَ لَهُ وَلاَ یَجْرِیَ عَلَیْهِ، لَکَانَ ذلِکَ خَالِصا لِلّهِ سُبْحَانَهُ دُونَ خَلْقِهِ، لِقُدْرَتِهِ عَلَی عِبَادِهِ، وَلِعَدْلِهِ فِی کُلِّ مَا جَرَتْ عَلَیْهِ صُرُوفُ قَضَائِهِ، وَلکِنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ حَقَّهُ عَلَی الْعِبَادِ أَنْ یُطِیعُوهُ، وَجَعَلَ جَزَاءَهُمْ عَلَیْهِ مُضَاعَفَهَ الثَّوَابِ تَفَضُّلاً مِنْهُ، وَتَوَسُّعا بِمَا هُوَ مِنَ الْمَزِیدِ أَهْلُهُ.

ثُمَّ جَعَلَ ـ سُبْحَانَهُ ـ مِنْ حُقُوقِهِ حُقُوقا افْتَرَضَهَا لِبَعْضِ النَّاسِ عَلَی بَعْضٍ، فَجَعَلَهَا تَتَکَافَأُ فِی وُجُوهِهَا، وَیُوجِبُ بَعْضُهَا بَعْضا، وَلاَ یُسْتَوْجَبُ بَعْضُهَا إِلاَّ بِبَعْضٍ.

وَأَعْظَمُ مَا افْتَرَضَ ـ سُبْحَانَهُ ـ مِنْ تِلکَ الْحُقُوقِ حَقُّ الْوَالِی عَلَی الرَّعِیَّهِ ، وَحَقُّ الرَّعِیَّهِ عَلَی الْوَالِی، فَرِیضَهٌ فَرَضَهَا اللّه ُ ـ سُبْحَانَهُ ـ لِکُلٍّ عَلَی کُلٍّ، فَجَعَلَهَا نِظَاما لاِءُلْفَتِهِمْ، وَعِزّا لِدِینِهِمْ؛

پس از ستایش پروردگار! خداوند سبحان، برای من، بر شما به جهت سرپرستی حکومت، حقّی قرار داده و برای شما همانند حق من، حقّی تعیین فرموده است، پس حق گسترده تر از آن است که توصیفش کنند، ولی به هنگام عمل تنگنایی بی مانند دارد.

حق اگر به سود کسی اجرا شود، ناگزیر به زیان او نیز روزی به کار رود و چون به زیان کسی اجراء شود روزی به سود او نیز جریان خواهد داشت.

اگر بنا باشد حق به سود کسی اجراء شود و زیانی نداشته باشد، این مخصوص خدای سبحان است نه دیگر آفریده ها، به خاطر قدرت الهی بر بندگان، و عدالت او بر تمام موجوداتی که فرمانش بر آن ها جاری است، لکن خداوند حق خود را بر بندگان، اطاعت خویش قرار داده، و پاداش آن را دو چندان کرده است، از روی بخشندگی و گشایشی که خواسته به بندگان عطا فرماید.

پس خدای سبحان برخی از حقوق خود را برای بعضی از مردم واجب کرد و آن حقوق را در برابر هم گذاشت، که برخی از حقوق برخی دیگر را واجب گرداند و حقّی بر کسی واجب نمی شود مگر همانند آن را انجام دهد.

و در میان حقوق الهی بزرگ ترین حق، حق رهبر بر مردم و حق مردم بر رهبر است، حق واجبی که خدای سبحان بر هر دو گروه لازم شمرد و آن را عامل پایداری پیوند ملّت و رهبر و عزّت دین قرار داد.»(۸)

۲ ـ اخلاق اجتماعی، رهنمودهای قرآن

اگر فرد و جامعه به رهنمودهای قرآن توجّه لازم داشته باشند و رهنمودهای آن را از نظر کاربردی بکارگیرند، عدالت اجتماعی و نظم اجتماعی ـ سیاسی در همه ابعاد در جامعه استقرار خواهد یافت. حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«أَرْسَلَهُ عَلَی حِینِ فَتْرَهٍ مِنَ الرُّسُلِ، وَطُولِ هَجْعَهٍ مِنَ الاْءُمَمِ، وَانْتِقَاضٍ مِنَ الْمُبْرَمِ؛ فَجَاءَهُمْ بِتَصْدِیقِ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ، وَالنُّورِ الْمُقْتَدَی بِهِ. ذلِکَ الْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ، وَلَنْ یَنْطِقَ، وَلَکِنْ أُخْبِرُکُمْ عَنْهُ: أَلاَ إِنَّ فِیهِ عِلْمَ مَا یَأْتِی، وَالْحَدِیثَ عَنِ الْمَاضِی، وَدَوَاءَ دَائِکُمْ، وَنَظْمَ مَا بَیْنَکُمْ؛

خداوند پیامبر صلی الله علیه و آله را هنگامی فرستاد که پیامبران حضور نداشتند،

اگر انسانی یا ملّت هایی پیروز گردیدند، و به اوج قلّه کمال رسیدند، جان و جهان را دگرگون کردند، و استقلال و آزادی خود را رنگ جاودانه زدند، همه آن پیشرفت ها، پروازها، موفقیّت ها، در سایه ارزش های اخلاقی بود.

و امّت ها در خواب غفلت بودند، و رشته های دوستی و انسانیّت از هم گسسته بود، پس پیامبر صلی الله علیه و آله به میانخلق آمد در حالی که کتاب های پیامبران پیشین را تصدیق کرد و با نوری هدایتگر انسان ها شد که همه باید از آن اطاعت نمایند و آن، نور قرآن کریم است.

از قرآن بخواهید تا سخن گوید، که هرگز سخن نمی گوید، امّا من شما را از معارف آن خبر می دهم، بدانید که در قرآن علم آینده و حدیث روزگاران گذشته است، شفادهنده دردهای شما و سامان دهنده امور فردی و اجتماعی شما است.»(۹)

۳ ـ اخلاق سیاسی، اطاعت از رهبری

یکی دیگر از عوامل برقراری نظم اجتماعی ـ سیاسی، پیوند مردم با رهبر، اطاعت از رهبری و حضور امام عادل در همه ابعاد زندگی امّت است. امامت عامل اساسی برقراری نظم، و ریشه کن کردن هرگونه هرج و مرج طلبی است. امّت هائی که از رهبری اطاعت کردند به پیروزی رسیدند.

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«وَالأِمامَهَ نِظاما لِلأُْمَّه وَالطّاعَهَ تَعْظِیما لِلأِْمامَه؛ و امامت را برای سازمان یافتن امور امّت و فرمانبرداری از امام را برای بزرگداشت مقام رهبری واجب کرد.»(۱۰)

۴ ـ ارزش های اخلاقی

یکی دیگر از عوامل برقراری نظم اجتماعی، رعایت ارزش های اخلاقی است که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«فَإِنْ کَانَ لاَبُدَّ مِنَ الْعَصَبِیَّهِ فَلْیَکُنْ تَعَصُّبُکُمْ لِمَکَارِمِ الْخِصَالِ، وَمَحَامِدِ الاْءَفْعَالِ، وَمَحَاسِنِ الاْءُمُورِ، الَّتِی تَفَاضَلَتْ فِیهَا الُْمجَدَاءُ وَالنُّجَدَاءُ مِنْ بُیُوتَاتِ الْعَرَبِ وَیَعَاسِیِبِ الْقَبَائِلِ؛ بِالاْءَخْلاَقِ الرَّغِیبَهِ ، وَالاْءَحْلاَمِ الْعَظِیمَهِ، وَالاْءَخْطَارِ الْجَلِیلَهِ، وَالاْآثَارِ الَْمحْمُودَهِ. فَتَعَصَّبُوا لِخِلاَلِ الْحَمْدِ مِنَ الْحِفْظِ لِلْجِوَارِ، وَالْوَفَاءِ بِالذِّمَامِ، وَالطَّاعَهِ لِلْبِرِّ، وَالْمَعْصِیَهِ لِلْکِبْرِ، وَالاْءَخْذِ بِالْفَضْلِ، وَالْکَفِّ عَنِ الْبَغْیِ، وَالاْءِعْظَامِ لِلْقَتْلِ، وَالاْءِنْصَافِ لِلْخَلْقِ، وَالْکَظْمِ لِلْغَیْظِ، وَاجْتِنَابِ الْفَسَادِ فِی الاْءَرْضِ؛

پس اگر در تعصّب ورزیدن ناچارید، برای اخلاق پسندیده، افعال نیکو، و کارهای خوب تعصّب داشته باشید، همان افعال و کرداری که انسان های باشخصیّت، و شجاعان خاندان عرب، و سران قبائل در آن ها از یکدیگر پیشی می گرفتند، یعنی اخلاق پسندیده، بردباری به هنگام خشم فراوان، و کردار و رفتار زیبا و درست، و خصلت های نیکو، پس در حمایت کردن از پناهندگان و همسایگان، وفاداری به عهد و پیمان، اطاعت کردن از نیکی ها، سرپیچی از تکبّر و خودپسندی ها، تلاش در جود و بخشش، خودداری از ستمکاری، بزرگ شمردن خونریزی، انصاف داشتن با مردم، فرو خوردن خشم، پرهیز از فساد در زمین تعصّب ورزید تا رستگار شوید.»

زمانی که شورشیان بصره را نکوهش می کند، به مشکل اخلاقی آنان اشاره کرده می فرماید، علل برهم خوردن نظم اجتماعی، سیاسی شهر شما آن است که اخلاق شما مردم مرده است و ضد ارزش ها در شما حاکم گردید.

«کُنْتُمْ جُنْدَ الْمَرْأَهِ، وَأَتْبَاعَ الْبَهِیمَهِ؛ رَغَا فَأَجَبْتُمْ، وَعُقِرَ فَهَرَبْتُمْ. أَخْلاَقُکُمْ دِقَاقٌ، وَعَهْدُکُمْ شِقَاقٌ، وَدِینُکُمْ نِفَاقٌ، وَمَاؤُکُمْ زُعَاقٌ، وَالْمُقِیمُ بَیْنَ أَظْهُرِکُمْ مُرْتَهَنٌ بِذَنْبِهِ، وَالشَّاخِصُ عَنْکُمْ مُتَدَارَکٌ بِرَحْمَهٍ مِنْ رَبِّهِ. کَأَنِّی بِمَسْجِدِکُمْ کَجُؤْجُؤِ سَفِینَهٍ قَدْ بَعَثَ اللّه ُ عَلَیْهَا الْعَذَابَ مِنْ فَوْقِهَا وَمِنْ تَحْتِها، وَغَرِقَ مَنْ فِی ضِمْنِهَا؛

شما سپاه یک زن بودید، و پیروان حیوان «شتر عایشه»، تا شتر صدا می کرد می جنگیدید، و تا دست و پای آن قطع گردید فرار کردید، اخلاق شما پَست، و پیمان شما از هم گُسسته، دین شما دورویی، و آب آشامیدنی شما شور و ناگوار است، کسی که میان شما زندگی کند به کیفر گناهش گرفتار می شود، و آن کس که از شما دوری گزیند مشمول آمرزش پروردگار می گردد، گویا مسجد شما را می بینم که چون سینه کشتی غرق شده است، که عذاب خدا از بالا و پایین او را احاطه می کند، و سرنشینان آن همه غرق می شوند.»(۱۱)

در غرب و اروپا چون ارزش های اخلاقی را نادیده گرفتند نتوانستند نظم اجتماعی صحیحی در روابط انسان ها برقرار سازند. چون به انسان و انتخاب او اصالت دادند و انواع ارزش های اخلاقی را نادیده گرفتند.

وقتی گرایش فکری انسان ها اومانیزم (اصالت انسان) و اصالت انتخاب انسان باشد، انواع هواپرستی دامنگیر انسان شده و انسان را به سوی پوچی و هرج و مرج طلبی پیش می برد.

پشتوانه نظم اجتماعی و سیاسی در جامعه انسان ها، اخلاق و ارزش های اخلاقی است. مگر می شود بدون درک مسئولیّت ها و تعهّدات اخلاقی به نظم اجتماعی اندیشید؟

از دیدگاه قرآن و نهج البلاغه تا فرد و جامعه به ارزش های اخلاقی نیاندیشند و آن را از نظر کاربردی در زندگی روزانه خود بکار نگیرند از نظم اجتماعی و سیاسی نیز خبری نخواهد بود.

پی نوشت:

۱ ـ کتاب الغارات، ص ۲۳۵ و ۲۴۹؛ تحف العقول، ص ۱۷۶ و ۱۷۷؛ المجالس، ص ۱۳۷؛ أمالی، ص ۱۵۲ و ۱۵۳؛ بشاره المصطفی، ص ۵۲؛ مجموعه ورام، ص ۶۲ و ۴۸۹؛ جمهره رسائل العرب، ج ۱ ص ۴۸۷؛ تاریخ طبری؛ ج ۶ ص ۳۲۴۶؛ بحار الانوار، ج ۲ ص ۱۱۰ و ج ۸۰، ص ۲۳ و ج ۸، ص ۲۸۶ و ۳۲۴؛ منیه المرید (بنقل بحار)؛ ارشاد القلوب، ص ۱۰۸؛ غرر الحکم، ج ۳، ص ۴۷ و ۶۰ و ج ۲، ص ۹۱ و ۲۸۲ و ۲۸۳ و ۳۸۸ و ۵۸۹.

۲ ـ کتاب الیقین، ص ۱۹۶؛ فروع کافی، ج ۴، ص ۱۹۸ و ۱۶۸ / ج ۱، ص ۲۱۹؛ من لایحضره الفقیه، ج ۱، ص ۱۵۲؛ ربیع الابرار، ج ۱، ص ۱۱۳؛ اعلام النبوه، ص ۹۷؛ بحار الانوار، ج ۱۳، ص ۱۴۱ و ج ۶۰، ص ۲۱۴ و ج ۶۳، ص ۲۱۴ و ج ۱۳، ص ۱۴۱ و ج ۱۴ ص ۴۷۷؛ منهاج البراعه، ج ۲، ص ۲۰۶؛

کتاب خصال، ج ۱، ص ۱۶۳، حدیث ۱۷۱ / ص ۶۵۵ و ۵۰۰؛ غرر الحکم، ج ۱، ص ۲۹۴ و ج ۲، ص ۱۱۰ و ج ۴، ص ۴۳۵ و ۴۳۸ و ۴۷۷ و ج ۳، ص ۲۰ و ۳۹ و ۳۰۰ و ۳۱۱ و ۳۷۳.

۳ ـ نهج البلاغه، نامه ۲۷/۱۶.

۴ ـ همان، نامه ۲۷/۱۶.

۵ ـ همان، خطبه ۹۱/۳۲.

۶ ـ روضه کافی، ج ۸، ص ۳۵۲؛ منهاج البراعه، ج ۲، ص ۳۴۸؛ نسخه خطی نهج البلاغه، ص ۱۸۴؛ دعائم الاسلام، ج ۲، ص ۵۳۹؛ بحار الانوار، ج ۸، ص ۷۰۷ و ج ۲۷، ص ۲۵۱.

۷ ـ نهج البلاغه، خطبه ۲۱۶/۱۰.

۸ ـ همان، خطبه ۲۱۶/ ۱ تا ۷.

۹ ـ بحارالانوار، ج ۸، ص ۳۹۹ و ج ۱۶، ص ۲۸۴؛ ینابیع الموده، ص ۳۵۸؛ الامامه والسیاسه، ج ۱، ص ۱۵۱؛ تذکره الخواص، ص ۱۰۰؛ الغارات، ج ۲، ص ۴۸۸.

۱۰ ـ نهج البلاغه، حکمت ۲۵۲/۵.

۱۱ ـ نهج البلاغه، خطبه ۱۳/۱.

منبع :مبلغان ؛ آذر ۱۳۷۹، شماره ۱۱

محمد دشتی

پیامبر(ص) در خانه، سازگارى، مهربانى، مدیریت (۱)

اشاره:

زندگى پیامبر اکرم(ص) در نوشته‏هاى بی‏شمار، از ابعاد گوناگون بررسى شده است. در این نوشتار تلاش شده از دیدگاه امور خانوادگى به این مسأله توجه شود، زیرا پیامبر اکرم(ص) نه تنها همسران متعدد داشته . و این خود طبعا در محیط خانه مشکل‏ساز است . بلکه برخى از آن زنان از ویژگیهاى روحى خاصى برخوردار بودند که حتى جنگ بزرگى نظیر جَمَل را رهبرى کرده و در میدان جنگ حاضر شده و در امور ریز و درشت دخالت می‏کردند.

به همین جهت براى هر مسلمانى شایسته است بداند پیامبر اکرم(ص) در خانه، با همسران چه برخوردى داشتند. آیا خانه پیامبر اکرم(ص) هر روز پر از نزاع، زد و خورد و حرفهاى ناشایست بود؟ آیا زنان . از آن‏رو که ایشان پیامبر خدا و حکم او حکم خدا و داراى لشکر و امکانات و فرماندهى بود، کاملاً تسلیم او بودند و هیچ تخلفى نمی‏کردند و تنشى در خانه وجود نداشت؟ یا اینکه از طرف همسران یا برخى از آنان پیوسته سعى در ایجاد نزاع، اختلاف و درگیرى بود، ولى آن حضرت با گذشت، محبت و بزرگوارى، آنان را شرمنده می‏ساخت و از همین راه توانسته بود چندین همسر را اداره کند، بدون اینکه نیاز باشد وقت خود را صرف دعواهاى خانوادگى کند و یا اینکه آنان را مجبور کند در نکاح او باقى باشند، و نیز بدون اینکه با امکانات مادى فراوان، آنان را به سکوت بکشاند؛ همچنین بدون اینکه نیاز باشد آزادى آنان را محدود یا شخصیت آنان را تحقیر کند؛ بلکه آنچنان اخلاق حسنه و کرامت و بزرگوارى او بر خانه سایه افکنده بود که همگان را تسلیم خود ساخته بود و حتى هنگامى که برخى از همسران توطئه عظیمى علیه او تدارک دیدند و خداوند پیامبر اکرم(ص) را از آن توطئه آگاه ساخت، آن حضرت(ص) تنها قسمتى از ماجرا را براى آنان بازگو کرد و با بزرگوارى تمام از گفتن بقیه مراحل توطئه خوددارى کرد و حتى آنان را به خاطر توطئه مورد عتاب، طلاق و غیره قرار نداد. به هر حال در این سلسله نوشتار سعى بر نشان دادن سازگاریها و بزرگواریهاى پیامبر اکرم(ص) در خانواده است. در انتخاب نمونه‏ها تلاش شده است مواردى ذکر شود که از مسلمات تاریخ و یا داراى شاهد قرآنى است و هر دو گروه شیعه و سنى به گونه‏اى آن را بیان کرده باشند.

به امید اینکه همگان از اخلاق کریمه و رفتار بزرگوارانه پیامبر اکرم(ص) درس بیاموزیم و با پیاده کردن اندکى از آن روشها به زندگى خانوادگى طراوت بخشیم و از نزاعهاى بیهوده بپرهیزیم و سعى کنیم بر خوبیهاى خود بیفزاییم و از بدیها دورى کنیم.

قبل از شروع بحث، ذکر یک نکته بسیار ضرورى به نظر می‏رسد و آن اینکه توجه داشته باشیم در امور اجتماعى نمی‏توان علتها را از یکدیگر کاملاً جدا کرد و سهم هر علت را در معلول و در حوادث بعدى به طور کامل، ردیابى کرد. در آزمایشگاهها و علوم طبیعى، همه عوامل و شرایط را ثابت می‏کنند و تنها یکى را متغیر قرار می‏دهند و اثر آن را بررسى می‏کنند. در آزمایش بعدى این عامل را ثابت و عامل دیگرى را متغیر قرار می‏دهند؛ اما در بررسى امورى که مربوط به جامعه انسانى است، عوامل به دست ما نیست، تا برخى را ثابت و برخى را متغیر قرار دهیم. از طرف دیگر بشر چون داراى ذهن و عقل و شعور است، براى خود برنامه‏ریزى می‏کند و آنها را از دیگران مخفى می‏کند. گاه در گیر و دار مسایل روزمره حوادثى پیش می‏آید که موجب می‏شود پرده از اسرار کنار رود و درون وى آشکار شود، ولى بسیارى از مکنونات و اسرار افراد پیوسته مخفى می‏ماند. در حالى که این برنامه‏ها و تصمیمهاى درونى، اثرات فراوانى در خارج گذاشته و کارهاى مختلفى بر اساس آن انجام گرفته، ولى انگیزه و علت اصلى این کارها ظاهر نشده است. براى نمونه هر کس می‏تواند به زندگى شخصى خود سرى بزند و یا زندگینامه برخى سیاستمداران شکست‏خورده را . که در اواخر عمر نوشته‏اند . مطالعه کند. عکس این مسأله نیز ممکن است، یعنى حادثه‏اى در زمانى اتفاق می‏افتد، ولى عوامل آن بر ما پوشیده است و نمی‏دانیم چرا چنین حادثه‏اى اتفاق افتاده است.

در بررسى سازگاریهاى پیامبر(ص) با همسرانش و اعمال و رفتار آنان با

پیامبر اکرم(ص) همه این امور وجود دارد؛ خصوصا با گذشت هزار و چهار صد سال و نیز وجود دستهاى مرموزى که پیوسته براى حمایت از شخصى و منکوب کردن شخص دیگرى در طول تاریخ دست به کار است، یافتن عوامل و نقش هر یک و بررسى و توجیه هر کار، با مشکلات بسیارى مواجه است.

در این نوشتار براى اینکه مشکلى بر مشکلات افزوده نشود و حتی‏المقدور در حل مشکلات و آسان کردن آنها تلاش شود، سعى شده است در هنگام بررسى هر عامل، از سایر عوامل چشم‏پوشى شود و آن عامل در وقت و جاى مناسب خود بررسى شود. به عبارت دیگر اگرچه جامعه و تأثیرات افراد در یکدیگر به صورت آزمایشگاه علوم طبیعى نیست، ولى سعى شده است هنگام بررسى براى سهولت در فهم، نظیر آزمایشگاه عمل شود. همچنان که سعى شده است حوادثى که ناگهان به وقوع می‏پیوست، تحلیل شود و عوامل مخفى آن با توجه به قراین و شواهد روشن شود.

این نوشتار، دربردارنده سه فصل است:

۱. نمونه‏هایى از ناسازگارى همسران پیامبر، شامل دو بخش: با استناد به آیات، و روایات؛

۲. نگاهى به مباحث مطرح شده از دیدگاهى دیگر، شامل دو بخش: علت تعدد همسران پیامبر، دستاوردهاى ازدواجها و چند پرسش در باره زندگى خصوصى پیامبر؛

۳. بزرگوارى و اخلاق نیکوى پیامبر، شامل دو بخش: نمونه‏هایى از برخورد پیامبر با دیگران، و برخوردهاى پیامبر در خانواده.

فصل اول

نمونه‏هایى از ناسازگاریهاى همسران پیامبر(ص) با استناد به آیات و روایات

در این فصل سعى می‏شود نمونه‏هایى از ناسازگاریهاى همسران پیامبر اکرم(ص) با استفاده از آیات و روایات ذکر شود.

این فصل به دو بخش تقسیم می‏شود: در بخش اول نمونه‏هایى از آیات قرآن را که در آنها برخى کارهاى همسران پیامبر(ص) و آزار و اذیتهاى آنان بیان شده است، مطرح می‏کنیم. در این بخش سعى بر این است که در مرحله اول بدون نظر به شأن نزولها و سایر مسایل جنبى، خود آیات مورد تحلیل قرار گیرد، سپس به شأن نزولها نظرى افکنده شود و در مواردى که شأن نزولهاى مختلفى ذکر شده، با کمک خود آیه یکى از آنها ترجیح داده شود.

در بخش دوم، به ذکر نمونه‏هایى از ناسازگاریهاى همسران حضرت با استفاده از روایات پرداخته شده است. روشن است در هیچ یک از دو بخش، نه در صدد برشمردن تمامى موارد ناسازگارى و نه در صدد بیان مهمترین موارد آن بوده‏ایم، بلکه هر آنچه ذکر شده، تنها نمونه‏اى است، بدون هیچ ویژگى خاص دیگر.

بخش اول

نمونه‏هایى از ناسازگارى با استفاده از آیات

نمونه اول:

آیه‏هاى سوره تحریم

«یآ أَیهَا النَّبِى لِمَ تُحَرِّمُ مَآ أَحَلَّ اللّه‏ُ لَکَ تَبْتَغِى مَرْضَاتَ أَزْوجِکَ وَ اللّه‏ُ غَفُورٌ رَّحیمٌ، قَدْ فَرَضَ اللّه‏ُ لَکُمْ تَحِلَّهَ أیمنِکُمْ وَ اللّه‏ُ مَوْلکُمْ وَ هُوَ الْعَلیمُ الْحَکیمُ، وَ إذْ أَسَرَّ النَّبِى إِلَى بَعْضِ أَزْوجِهِ حَدِیثا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّه‏ُ عَلَیهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعضٍ فَلَمَّا نَبَّأَها بِهِ قَالَتْ مَنْ أَنبَأَکَ هَذا قالَ نَبَّأَنِى الْعَلیمُ الْخَبیرُ، ۳ إِن تَتُوبَآ إِلى آللّه‏ِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمَا وَ إِنْ تَظَهَرَا عَلَیهِ فَإِنَّ اللّه‏َ هُوَ مَوْلَئهُ وَ جِبرِیلُ وَ صَلِحُ الْمُؤْمِنینَ و الْمَلئِکَهُ بَعْدَ ذلِکَ ظَهیرٌ؛۱

اى پیامبر! چرا براى جلب رضایت همسرانت آنچه را که خدا به تو حلال کرده است، حرام می‏کنی؟ و خداوند بخشاینده و مهربان است! خداوند گشودن این گونه سوگندها را بر شما واجب کرده و خدا مولاى شما و دانا و حکیم است. و هنگامى که پیامبر سرّى را با برخى همسرانش در میان نهاد و هنگامى که او آن را (به دیگران) خبر داد و خداوند پیامبر را (از افشاى سرّ) باخبر ساخت، پیامبر برخى را به او شناسانده و از گفتن برخى خوددارى کرد. هنگامى که پیامبر، وى را از آن باخبر ساخت، (او) گفت: این خبر را چه کسى به تو داد؟ (پیامبر) گفت: خداى داناى آگاه مرا باخبر ساخت. اگر شما دو زن توبه کنید، بهتر است، اما دلهاى شما سخت شده است و اگر با پشتیبانى هم علیه او (پیامبر) قیام کنید، خداوند یاور اوست و نیز جبرئیل و مؤمنان شایسته و فرشتگان نیز پشتیبان وى خواهند بود.»

قبل از مراجعه به تفاسیر و شأن نزولها امورى را که از خود آیات می‏توان به دست آورد، مرور می‏کنیم، تا با کمک آن بتوانیم شأن نزول واقعى را بیابیم؛ زیرا شأن نزولهاى گوناگونى در اینجا نقل شده است؛ اگرچه همه آنها در این مشترکند که برخى از همسران . به طور مشخص حفصه و عایشه . موجبات ناراحتى پیامبر(ص) را فراهم کردند، ولى دانستن شأن نزول حقیقى در این آیات بسیار مهم است، تا معلوم شود نوع آزار چه بوده است.

نکته‏ها:

۱. پیامبر اکرم براى جلب رضایت همسرانش چیزى را که بر وى حلال بود، حرام کرد.

۲. نحوه حرام کردن این بود که پیامبر اکرم سوگند یاد کرد دیگر آن حلال را که خداوند براى وى قرار داده بود، مرتکب نشود.

۳. با اینکه عمل به مفاد سوگند واجب است و مخالفت کننده با سوگند باید کفاره بدهد، خداوند بر پیامبر(ص) واجب کرد این سوگند را بشکند . و همان طور که در روایات هست، کفاره آن را هم بدهد، که حضرت چنین کرد.

۴. پیامبر اکرم به یکى از همسرانش سرّى را بیان کرد و از او خواست آن سرّ را فاش نکند.

۵. او سرّ پیامبر را فاش کرد.

۶. خداوند پیامبر را از فاش شدن سرّ باخبر ساخت.

۷. پیامبر قسمتى از سرّ فاش شده را به آن همسر گفت.

۸. او با تعجب پرسید: از کجا دانستى و پیامبر(ص) جواب داد: خداوند مرا باخبر ساخت.

۹. سرّى که بیان شد، داراى پیامدهاى متعدد بود و پیامبر از برخى از آنها پرده برداشت و باقى را پوشیده نگه داشت.

۱۰. همسر پیامبر این سرّ را با یکى دیگر از همسران آن حضرت در میان گذاشت.

۱۱. سرّ فاش شده یا تبعات آن داراى گناهى عظیم بود که نیاز به توبه داشت.

۱۲. آن همسران در اثر این مسأله به بازگشت دل از حق گرفتار شدند که توبه کردن براى آنان کار مشکلى بود.

۱۳. یاور پیامبر(ص)، خداوند و جبرئیل و افرادى که مؤمنان شایسته‏اند، می‏باشد. از تفاسیر و روایات و مفرد بودن «صالح» معلوم می‏شود آن یاور، تنها حضرت علی(ع) است.

۱۴. در صورت ادامه ماجرا و تصمیم آن دو زن براى توطئه علیه پیامبر(ص) ملائکه به یارى حضرت می‏شتابند.

۱۵. شاید «وَ اِذْ» دلالت کند بر اینکه دو حادثه اتفاق افتاده که مشابه یکدیگر بوده و در یکى پیامبر(ص) چیزى را بر خود حرام کرده و در دیگرى سرّى از اسرار را با همسرش در میان گذاشته است.

۱۶. از لحن آیات و خصوصا با توجه به آیات دیگر همین سوره . که از زنان حضرت لوط و حضرت نوح که شوهرانشان را اذیت کردند و به آنان خیانت روا داشتند، ذکرى به میان می‏آید . روشن می‏شود برخورد و عمل این همسران کارى بسیار زشت و ناپسند بوده و نوعى خیانت است و آنان در حد زن حضرت لوط و زن حضرت نوح سقوط کرده‏اند.

توضیح نمونه اول با استفاده از شأن‏نزولها

مفسران در شأن‏نزول این آیات اختلاف زیادى دارند و موارد مختلفى را ذکر کرده‏اند، از جمله:

۱. رسول اکرم(ص) پس از نماز صبح به حجره‏هاى همسرانش سر می‏زد. نزد یکى از همسرانش۲ ظرف عسلى بود که برایش هدیه آورده بودند. او براى پیامبر از آن عسل شربتى

درست می‏کرد. بنابراین وقتى پیامبر(ص) وارد می‏شد تا سلام بکند و بگذرد، او پیامبر(ص) را نگه می‏داشت، تا شربت را به او بدهد. عایشه حسادت کرد و به همسران دیگر رسول‏اللّه‏ گفت: وقتى پیامبر(ص) نزد شما آمد تا سلام کند، بگویید دهانت بوى «مَغافیر» می‏دهد، که گیاهى بدبو است، تا به این وسیله پیامبر(ص) را از ماندن بیشتر در یک جا و نوشیدن شربت منع کنند. عایشه همین که پیامبر(ص) را دید، بینى خود را گرفت و گفت: مغافیر خورده‏ای؟ پیامبر(ص) فرمود: نه، نزد فلان زن شربت عسل خورده‏ام. گفت: حتما زنبور آن از شیره غُرْفُط مکیده است. پیامبر اکرم(ص) براى رضایت همسرانش سوگند یاد کرد دیگر از آن شربت نخورد.۳

نکته‏ها:

۱. طبق این شأن‏نزول سرّى را که رسول‏اللّه‏ به برخى همسرانش گفت، مربوط به تحریم شربت بود و حضرت نخواست که خبر به گوش صاحب عسل برسد و او ناراحت شود. اما اینکه چگونه پیامبر اکرم(ص) پس از فاش شدن سرّ، برخى را براى فاش کننده سرّ گفت و برخى را نگفت و چگونه یک جمله خبرى که بیانگر یک چیز است، قابل تقسیم است، که برخى را بیان کند و برخى را نه، معلوم نیست؛ به همین جهت این شأن‏نزول با «عَرَّفَ بَعْضَه وَ اَعْرَضَ عَنْ بَعْض» ناسازگار است و قابل قبول نیست.

۲. از شأن‏نزول ذکر شده معلوم می‏شود عایشه در خانه پیامبر داراى موقعیت بوده است، زیرا وقتى او تصمیم می‏گیرد پیامبر(ص) را از ماندن بیشتر در یکى از حجره‏ها منع کند و به دیگران می‏گوید به پیامبر بگویید دهانت بوى مغافیر می‏دهد، آنان گوش می‏کنند و چنین کارى را انجام می‏دهند.

۳. عایشه در برخورد با پیامبر(ص) ماهرانه عمل می‏کند: اول با گرفتن دست جلوى بینى، پیامبر را حساس می‏کند و وقتى حضرت می‏فرماید مغافیر نخورده‏ام و عَسَل خورده‏ام، با مهارت می‏گوید: حتما زنبور عسل از شیره غُرفُط مکیده است!

۴. پیامبر(ص) به هیچ وجه نمی‏خواست دهانش بوى بد بدهد و با متوجه شدن بوى دهان، عسل را بر خود حرام می‏کند؛

۵. پیامبر(ص) هیچ گاه آزرده‏خاطر شدن همسرانش را نمی‏پسندد و از همین‏رو می‏خواهد خبر این تحریم فاش نشود، تا آن همسر ناراحت نشود و از طرفى دیگر مردم تصور نکنند عسل حرام شده است.

۶. علاوه بر اینکه عایشه در نزد سایر همسران پیامبر موقعیت داشت و براحتى توانست توطئه خود را با کمک آنان اجرا کند، معلوم می‏شود همسران پیامبر نسبت به زنى که داراى عسل بوده، حساسیت داشته و می‏خواستند او را از گردونه خارج کنند، یا خودشان را هم‏رتبه او قرار دهند.

دومین شأن‏نزول:

رسول اکرم(ص) هر روز نزد یکى از همسرانش می‏ماند، تا رعایت عدالت بشود. روزى که نوبت حفصه بود، بر او وارد شد، ولى حفصه از حضرت اجازه خواست براى کارى نزد پدرش برود و در نبود او، ماریه قبطیه که مادر ابراهیم فرزند رسول‏اللّه‏ بود و به خدمت حضرت مشغول بود، پیامبر را نزد خود خواند. حفصه برگشت و وقتى فهمید ماریه نزد پیامبر بوده است، بناى ناسازگارى را گذاشت و گفت: در روز من، در حجره من و با غیر من؟! هرگز نمی‏شود. پیامبر اکرم براى راضى کردن او گفت: ماریه را بر خود حرام می‏کنم و سوگند یاد می‏کنم دیگر با او خلوت نکنم و این مسأله را با کسى در میان مگذار. ولى حفصه بلافاصله عایشه را از این حادثه باخبر کرد.۴

سومین شأن‏نزول:

شأن‏نزول سومى که نقل شده مانند شأن‏نزول دوم است، فقط مقدارى اضافه دارد.۵

نکته‏ها:

۱. از این شأن‏نزول استفاده می‏شود حفصه و عایشه در یک خط و در یک راستا کار می‏کردند و اخبار را سریعا به یکدیگر منتقل می‏کردند و عایشه نقش مرکزیت داشته و زود در جریان کارها قرار می‏گرفت.

۲. حفصه و عایشه نسبت به ماریه حساسیت داشتند و از اینکه پیامبر او را بر خود تحریم کرد، بسیار خوشحال شدند؛ به طورى که وقتى پیامبر از حجره حفصه خارج شد، او با مشت به دیوار اتاق عایشه زد و وى را از این خبر مهم آگاه کرد.

۳. شاید حساسیت عایشه و حفصه . خصوصا عایشه . از آن‏رو ناشى شد که هیچ کدام از همسران پیامبر(ص) در مدینه از ایشان داراى فرزند نشدند و تنها ماریه بود که صاحب فرزندى به نام ابراهیم شد. در این صورت عایشه . که عقیم بود . جا داشت بیشترین حساسیت را نشان بدهد.

نمونه دوم:

آیه‏هاى ۲۸ و ۲۹ سوره احزاب

«یا اَیهَا اَلْنَبِى قُلْ لأَِزواجِکَ اِنْ کُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَیاهَ الدّنیا وَ زینَتَها فَتَعالَینَ اُمَتَّعکُنَّ و اُسَرِّحْکُنَّ سَراحا جمیلاً. وَ اِنْ کُنتُنَّ تُرِدْنَ اللّه‏َ وَ رَسُولَهُ وَ الدَّارَ الأخِرَهَ فَأِنَّ اللّه‏َ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْکُنَّ أَجْرا عَظیما؛۶

اى پیامبر! به هسمرانت بگو: اگر خواهان زندگى دنیا و زینت آن بوده‏اید، بیایید شما را با متاع دنیوى بهره‏مند سازم و شما را به طلاقى نیکو طلاق دهم. و اگر خواهان خدا و رسول او و آخرت بوده‏اید، خداوند براى نیکوکاران پاداش عظیمى تدارک دیده است.»

شأن‏نزول:

هنگامى که رسول‏اللّه‏ در غزوه خیبر پیروز شد و بر گنجهاى آل‏ابی‏الحقیق دست یافت، همسرانش . یا برخى از آنان . گفتند: آنچه را که به دست آوردى، به ما بده. پیامبر به آنان

فرمود: بین مسلمانان آن طورى که خداوند دستور داده بود، تقسیم کردم. زنان غضبناک شدند و گفتند: شاید فکر می‏کنى اگر ما را طلاق دهى، همطرازهایى از قوم خود پیدا نمی‏کنیم که ما را به همسرى برگزینند؟! خداوند براى رسولش حمیت و غیرت به خرج داد و دستور داد حضرت از آنان کناره‏گیرى کند.

پیامبر اکرم از آنان کناره‏گیرى کرد و در «مشربه امّ‏ابراهیم»۷ بیست و نه روز باقى ماند، تا زنان حایض شوند و پاک گردند، تا طلاق‏دادنشان جایز باشد. آنگاه آیه تخییر آمد و آنان را بین زندگى ساده و فقیرانه پیامبر اکرم همراه با آخرت و بین دنیاخواهى و بهره‏ورى از متاع دنیا و طلاق، بدون نزاع و کشمکش مخیر ساخت. «ام‏سلمه» برخاست و گفت: خدا و رسول را برگزیدم. دیگران نیز برخاستند و دست در گردن پیامبر انداختند. در روایات اهل سنت آمده است: پیامبر اول آیه تخییر را بر عایشه خواند و او پیامبر را برگزید.

آیا همه همسران پیامبر از او نفقه بیشترى طلب کردند، یا تنها برخى از آنان این خواسته را داشتند؟

از تفسیرها چیزى معلوم نشد، ولى روشن است که پیامبر از همه آنان کناره گرفت و همه را بین همسرى خود با زندگى ساده و یا طلاق محترمانه و بهره‏مند شدن از متاع دنیا مخیر ساخت.

روایتهاى مبغوض بودن طلاق

اگر آیه قرآن را کنار روایاتى که طلاق را مبغوض‏ترین اشیا می‏داند، قرار دهیم، زمینه براى بحثهاى بعدى آماده‏تر می‏شود.

احادیث شیعه

امام صادق(ع): «ان اللّه‏ عز و جل یحِبّ البیت الذى فیه العُرس و یبغض البیت الذى فیه الطلاق و ما من شئٍ ابغض الى اللّه‏ عز و جل من الطلاق؛۸ خداوند خانه‏اى را که در آن عروسى باشد، دوست دارد و خانه‏اى را که در آن طلاق باشد، دوست ندارد و هیچ چیز نزد خدا از طلاق مبغوض‏تر نیست.»

امام صادق(ع): «سمعتُ ابى یقول: ان اللّه‏ عز و جل یبغض کلَّ مِطلاق و ذَوّاق؛۹ از پدرم شنیدم: خداوند هر انسان مطلاق (زیاد طلاق‏دهنده) و ذوّاق . که هر لحظه هوس زنى را دارد . مبغوض می‏دارد.»

احادیث اهل سنت از رسول اکرم(ص)

ان اللّه‏ تعالى یبغضُ الطّلاقَ و یحِبُّ العتاق؛۱۰ خداوند طلاق را مبغوض می‏دارد و آزادسازى را دوست می‏دارد.

ما احلّ اللّه‏ شیئا ابغضَ الیه من الطلاق؛۱۱ خداوند چیزى مبغوض‏تر از طلاق را حلال نکرده است.

ابغض الحلال الى اللّه‏ الطلاق؛۱۲ مبغوض‏ترین حلالها نزد خداوند طلاق است.

تزّوجوا و لا تطلّقوا فانّ الطلاق یهتزّ منه العرش؛۱۳ ازدواج کنید و طلاق ندهید، زیرا طلاق عرش خدا را به لرزه می‏آورد.

وقتى که طلاق مبغوض‏ترین راه حلال است . نظیر: آخِرُ الدواء اَلْکَی؛ آخرین دوا داغ کردن و سوزاندن است . و تا راههاى مسالمت‏آمیز دیگرى باشد، کسى این راه را پیشنهاد نمی‏کند؛ از این‏رو روشن می‏شود چقدر زنانِ پیامبر یا برخى از آنان براى ایشان مشکل آفریده و چقدر او را اذیت کرده‏اند که خداوند به مبغوض‏ترین راههاى حلال رضایت داده است و حتى پیامبرش را تشویق می‏کند آنها را طلاق گوید: «عَسَى رَبُّهُ إِن طَلَّقَکُنَّ أَن یبْدِ لَهُ أَزْواجا خیرا مِنْکُنَّ؛۱۴ خداوند امیدوار است که اگر او شما را طلاق دهد، بهتر از شما را نصیب او کند.» بنابراین مسأله نباید منحصر به زیاده‏خواهى در سهم غنیمت یا اتهام بد بویى دهان پیامبر باشد؛ اگرچه اینها نیز مهم است. دنیاخواهى زنان پیامبر را آیه ۲۸ سوره احزاب با صراحت بیان می‏کند. در واقع پیامبر را به سوى زندگى تجملاتى کشیدن، پوچ کردن دین از درون و تضعیف کردن ارزشهایى است که اسلام براى احیاى آنها آمده است.

براى اینکه با اخلاق، کارها و روحیات همسران پیامبر بیشتر آشنا شویم، بحث را با احادیثى از این همسران یا پدران آنان پى می‏گیریم، تا مقدارى از زوایاى ناگفته زندگى پیامبر و آزار و اذیتهاى آنان روشن و معلوم شود حوادث سهمگین در خانواده پیامبر اکرم اتفاق می‏افتاد و حرفهاى گوناگونى زده می‏شد که هر کدام از آنها براى تخریب بناى خانواده کافى بود، ولى بزرگوارى، مدیریت و متانت پیامبر(ص) نمی‏گذاشت آن حادثه یا سخن در جامعه راه یابد. و از طرفى نشان می‏دهد هیچ پیامبرى مانند ایشان اذیت نشد، و این تنها مربوط به اذیتهاى مشرکان و کفار نبود.

نمونه سوم:

آیه ۱۱ سوره حجرات

«یآ أَیهَا الَّذینَ آمَنوُا لا یسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قوْمٍ عَسَى أَن یکُونُوا خَیرا مِنْهُمْ وَ لا نِسَآءٌ مِن نِسآءٍ عَسَى أَن یکُنَّ خَیرا مِنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزوا أَنْفُسَکُمْ وَ لا تَنَابَزُوا بِالأَلقبِ بِئسَ الإسْمُ الأِفُسُوقُ بَعْدَ الأِیمنِ؛۱۵ اى اهل ایمان! گروهى (از شما) گروه دیگر را مسخره نکند؛ شاید آن مسخره شدگان از اینها بهتر باشند و زنان، زنان دیگر را (مسخره نکنند) شاید آنها بهتر باشند و از یکدیگر عیب مگیرید و به همدیگر لقبهاى زشت ندهید. چه ناپسند است نام زشت پس از ایمان!»

از انس نقل شده است که «و لانساء من نساء …» در مورد عایشه و حفصه نازل شده است که ام‏سلمه را مسخره کردند. او با پارچه‏اى سفید دو کشاله ران خود را می‏بسته و دو طرف پارچه از پشتش آویزان بود. عایشه می‏گفت: ببینید چه چیزى مانند زبان سگ از پشت او آویزان است!

و گفته شده است: عایشه او را به خاطر کوتاهى قد مورد تمسخر و عیبجویى قرار می‏داد.۱۶

در مورد این آیه ابن‏عباس نقل کرده است: روزى صفیه گریان نزد پیامبر اکرم(ص) آمد و گفت: عایشه مرا سرزنش کرد و گفت: اى یهودى، فرزند یهودى! پیامبر اکرم فرمود: چرا به او جواب ندادى که پدرم هارون است و عمویم موسى و شوهرم محمد؟! آنگاه آیه فوق نازل شد.۱۷

کسى که در آیات قرآن و تفاسیر و شأن‏نزولها تفحص کند، نمونه‏هایى اینچنین پیدا می‏کند، ولى قصد ما شمارش تمامى موارد نیست و حکم به صحت تمامى موارد نمی‏کنیم و فعلاً در صدد تفکیک بین شأن‏نزول و سبب نزول نیستیم، ولى از برخى آیات بخوبى روشن می‏شود پیامبر از دست برخى همسرانش بشدت آزرده خاطر بود

پی نوشت:

۱ . تحریم (۶۶)، آیه ۱ . ۴٫

۲ . در اینکه آن زن چه کسى بود، نیز اختلاف است. برخى گفته‏اند زینب بنت جحش، برخى گفته‏اند: سوده، و برخى: ام‏سلمه و برخى گفته‏اند او حفصه بود.

۳ . مجمع‏البیان، ذیل آیه؛ درّالمنثور، ذیل آیه؛ بحارالانوار، ج۲۲، ص۲۲۸٫

۴ . بحارالانوار، ج۲۲، همان، ص۲۲۹٫

۵ . تفسیر على بن‏ابراهیم، ج۲؛ بحارالانوار، ج۲۲، ص۲۳۹٫

۶ . احزاب، آیه ۲۸ . ۲۹٫

۷ . مشربه ام‏ابراهیم: منزل مسکونى ماریه همسر پیامبر.

۸ . وسائل‏الشیعه، ج۱۵، ص۲۶۷٫

۹ . همان.

۱۰ . کنزالعمال، ج۹، ص۶۶۱٫

۱۱ . همان.

۱۲ . همان.

۱۳ . همان.

۱۴ . تحریم، آیه ۵٫

۱۵ . حجرات، آیه ۱۱٫

۱۶ . مجمع‏البیان، ج۹، ص۱۳۵٫

۱۷ . همان.

منبع :پیام زن شماره ۹۳،آذر ماه ۱۳۸۳

پیامبر(ص) در خانه، سازگارى، مهربانى، مدیریت (۳)

اشاره:

در دو بخش پیشین به بیان نمونه‏هایى از ناسازگارى همسران پیامبر، با استناد به آیات و روایات پرداختیم. اینک نگاهى به نمونه‏هاى مطرح شده، از دیدگاهى دیگر داریم، تا میزان مداراى پیامبر را دریابیم و به پرسشهایى . که در قسمتهاى پیشین مطرح بوده است . پاسخ گوییم.

فصل دوم

نگاهى به نمونه‏هاى مطرح شده از دیدگاهى دیگر

پس از بیان حوادث گوناگون و ذکر نمونه‏هاى متعدد از ناسازگاریها در زندگى برخى همسران پیامبر سعى می‏کنیم آنها را از منظر و دیدى دیگر بررسى کنیم، تا بتوانیم مقدار مداراى رسول‏اللّه‏(ص) و بزرگوارى او با همسرانش را دریابیم.

همان گونه که قبلاً نیز بیان شد، امور اجتماعى در یکدیگر تأثیر و تأثر متقابل دارند و هیچ گاه نمی‏توان یک یا چند عامل را ثابت فرض کرد، تا نقش دیگر عوامل به طور واضح روشن شود. علاوه بر اینها، بررسى شخصیتهایى مثل پیامبر خاتم(ص) که الگو و اسوه زندگى است و قرآن او را به عنوان اسوه معرفى کرده، حساسیت و دقت خاصى را می‏طلبد و بیان هر کلمه در باره آن وجود شریف و زندگى وى همگان را حساس می‏کند و مسلمانان به طور عموم به آن گفته حساس هستند، زیرا زندگى پیامبر اکرم(ص) براى آنان الگو است. شیعیان نیز نسبت به آن کلام حساسند، زیرا علاوه بر الگو گرفتن از وى، آنان پیامبر را در تمامى امور معصوم می‏دانند و معتقدند او نه تنها به واجبات عمل می‏کرده بلکه از مکروهات نیز اجتناب می‏کرد و اگر بر سر دو راهى واقع می‏شد، راهى را که بهتر بود، برمی‏گزید. از دو مستحب، آنچه را که مستحب‏تر بوده انجام می‏داد و از دو کار مباح آنچه را که داراى مصلحت بیشترى بود، رعایت می‏کرد.

حتى برخى از غیر مسلمانان نیز نسبت به زندگى حضرت رسول(ص) حساسند، زیرا یا افراد معمولى هستند و می‏خواهند او را بشناسند، تا اگر الگوى مناسبى براى زندگى است، او را سرمشق و اسوه خود قرار دهند و از وى پیروى کنند، و یا اگر عناد دارند، باز نسبت به زندگى او حساسند، زیرا به گمان خود می‏خواهند نقطه ضعفى بیابند و با مطرح کردن آن از ایمان آوردن مردم به آیین محمدى جلوگیرى کنند و حتى اگر توانستند مسلمانان را از دین خارج کنند.

بنابراین هر قسمت از زندگى ایشان نیاز به بحث مفصل دارد. به هر حال در هر بحث باید جوانب مختلف را در نظر داشت و مورد بررسى قرار داد و در جنبه‏هایى که شبهه‏اى وجود دارد و غبارى بر آن چهره زلال و الگوى بی‏نظیر می‏افکند، بحث کرد، تا شبهه از ذهنهایى که به دنبال حقیقت می‏گردند، زایل شود.

بدیهى است که کسانى که اکنون شبهه‏اى را مطرح می‏کنند، پس از هزار و چهارصد سال پا به صحنه گیتى گذارده‏اند و در این مدت، بسیارى از آداب و رسوم تغییر کرده، بسیارى از امکانات ایجاد و یا تکمیل شده و به اصطلاح زمین و زمان تغییر کرده است؛ به همین جهت براى پاسخگویى به هر شبهه‏اى باید با بیان زمان و مکانِ آن حادثه، خود را در آن جوّ قرار دهیم، تا معلوم شود آیا در آن اوضاع، پیامبر اکرم(ص) بهترین راه را انتخاب کرده است یا نه؟ بنابراین جواب دادن به هر پرسش و شبهه نیاز به بحثهاى جنبى دارد که بدون توجه به آنها نمی‏توان جوابى به شبهات داد.

علت تعدد همسران پیامبر اکرم(ص)

قبل از هر چیز لازم است در باره این نکته بحث شود که چرا پیامبر گرامى اسلام همسران متعدد انتخاب کرد. شبهه‏اى که مخالفان روى آن زیاد پافشارى می‏کنند و آن را نقطه ضعفى در زندگى آن حضرت می‏دانند و گاه با تعدد زوجات در زمان ما که معمولاً ناشى از شهوترانى و رسیدن به مال و منال پدر زن و استعمار زنان براى کارهاى شخصى است، آن را مقایسه می‏کنند و گاه نسبتهاى ناروایى به آن حضرت می‏دهند.

تعدد همسران دلیلى بر کرامت و بزرگوارى پیامبر(ص)

به هنگام بیان فلسفه تعدد همسران پیامبر اکرم(ص) روشن می‏شود آن حضرت به خاطر خواسته‏هاى شخصى یا رسیدن به مال و منال و یا براى استعمار زنان و بهره‏برى از آنها در کارهاى کشاورزى و دامپرورى ازدواج نکرده است. اساسا این دیدگاههاى منفى که اکنون مطرح است، در آن زمان مطرح نبوده و به همین جهت مخالفان زیادى که پیامبر اکرم(ص) در صدر اسلام داشته است و بر هر کار پیامبر اشکال می‏گرفتند و دنبال بهانه‏جویى و اشکال تراشى بر حضرت بودند، هیچ کدام این مسأله را به عنوان عیب و ایراد بر او وارد نکرده‏اند. ابوسفیان که سخت‏ترین دشمن آن حضرت است، وقتى که حضرت با دختر وى

این ازدواجها مشکلاتى براى پیامبر ایجاد می‏کرد که هر

کسى حاضر به تحمل چنین مشکلاتى نبود. تحمل این مشکلات پیامبر(ص) را در چشم مخالفان و دشمنان، کرامتى والا بخشیده است.

ازدواج می‏کند، از فرط شادمانى می‏گوید: ذلک الْفَحل لا یرغم انفه؛ پشت این مرد بر زمین مباد!

این سخن با کلام خواهر عَمْرو بن‏عبدودّ برابرى می‏کند که وقتى بر کشته برادرش وارد شد و دید کشنده عَمْرو، زره و وسایل جنگى او را به غنیمت نبرده است، گفت: مصیبت تو برایم آسان شد، چون واضح است به دست

جوانمردى کشته شده‏اى. کشنده تو انسانى مال‏دوست و مقام‏پرست نبوده است. حال ابوسفیان می‏گوید: پشت این مرد (پیامبر اکرم) بر خاک مباد! شکست و خوارى بر او مباد! او چقدر بزرگوار است! ما با او می‏جنگیم، ولى او این قدر در حق ما رؤوف و مهربان می‏باشد و حاضر است دخترم را به همسرى بپذیرد.

بنابراین روشن است این ازدواجها مشکلاتى براى پیامبر ایجاد می‏کرد که هر کسى حاضر به تحمل چنین مشکلاتى نبود. تحمل این مشکلات پیامبر(ص) را در چشم مخالفان و دشمنان، کرامتى والا بخشیده است.

مقایسه دوران ما با صدر اسلام

اولاً لازم است مقایسه‏اى بین دوران خود و آن روزگار داشته باشیم. اگر چه اذعان داریم هر چند تفاوتها بیان شود، باز انسان نمی‏تواند خودش را کاملاً در آن وضع قرار دهد و آن اوضاع را به طور کامل احساس کند.

در دوران ما زندگى شهرى پیشرفته است و داراى امکانات وسیع می‏باشد. خانه‏ها نزدیک یکدیگرند و قواى نظامى و انتظامى حافظ امنیت شهر و کشور هستند و در صورت بروز هر گونه مشکلى، مسؤولان مربوطه مطلع می‏شوند و نیروها و امکانات لازم با کمترین زمان به در خانه می‏رسد. اگر خانه آتش گرفته، با یک تلفن آتش‏نشانى حاضر می‏شود. آورد و بُرد محموله‏ها را پست انجام می‏دهد. براى بیمارى، اورژانس و دکترهاى خصوصى وجود دارد و با گذاشتن دزدگیر و امثال آن، از اصابت یک سنگ به در منزل همگان آگاه می‏شوند. براى به دست آوردن پول، کارهاى مختلفِ شخصى و دولتى و داخل خانه و خارج آن بدون کمترین مشکلى موجود است و تقریبا براى زن و مرد شغل یکسان وجود دارد و گاه مشاغل زنان بیش از مردان است. براى فرا گرفتن علم، مدارس خصوصى و عمومى و اساتید خصوصى و انواع امکانات آموزشى و کمک‏آموزشى هست.

می‏توان گفت در چنین جامعه‏اى زن و مرد هر یک می‏توانند به تنهایى بسیارى از کارهاى خود را انجام دهند و ازدواج فقط براى فرزنددار شدن و ارضاى قواى شهوانى است. در این صورت ظاهرا تعدد زوجات دلیل بر شهوت زیاد و خروج از حد اعتدال است.

اما در آن زمان اولاً: اعراب مردمى بدوى بودند. بَدو یعنى انسان خانه به دوش که هر جا آب پیدا می‏کند، در کنار آن پهلو می‏گیرد و اگر آب تمام شود، یا همان جا از تشنگى جان می‏دهد و یا براى یافتن آب راهى بیابانها می‏شود. محیط سوزان و کم‏آب حجاز، زندگى بدوى اعراب، نبود کشت و زرع، انسانهایى ساخته بود که به هیچ چیز غیر از خود فکر نمی‏کردند. مثلاً دو برادر با فرزندان خود کنار برکه آبى قرار می‏گرفتند. با نزدیک شدن گرما و کم شدن آب می‏دیدند هر دو نمی‏توانند تا اواخر پاییز . که باران شروع به باریدن می‏کند . با این وضع زندگى کنند و آب کفاف هر دو را نمی‏دهد و دیگر وقت کوچ نیز گذشته است و بر فرض امکان کوچ، هر کسى به دیگرى می‏گوید باید کوچ کنى. این بود که جنگ درمی‏گرفت و چنان می‏جنگیدند که یکى نابود شود و دیگرى باقى بماند. به همین جهت ضرب‏المثل معروفى داشتند: من و پسرعمویم با هم هستیم و ضدّ هم هستیم؛ یعنى اگر قبیله دیگرى بر ما وارد شوند و با ما بجنگند، ما با هم هستیم و قبیله جدید را از آب و چراگاه خود می‏رانیم؛ ولى پس از آن ما نیز باید با خود بجنگیم و دیگرى را از میدان خارج کنیم. این مسأله یا به خاطر نبود امکانات بود . که سخن حقى است . و یا به خاطر حسّ زیاده‏طلبى . که این نیز مسأله‏اى درخور توجه است و حکایت از زیاده‏خواهى انسان می‏کند.

نهى قرآن از کشتن فرزندان

قرآن در چند آیه مردم آن عصر را از کشتن فرزندان نهى می‏کند؛ پس معلوم می‏شود در برخى موارد کمى امکانات باعث می‏شد دختران و پسران و به مسلخ ببرند و آنان را از دم تیغ بگذرانند، زیرا بقاى خویش را در نبود غیر خویش می‏دانستند. قرآن به آنان بانگ می‏زند: «اَلاّ تشرکوا به شیئا و بالوالدین احسانا و لا تقتلوا اولادکم مِنْ اِملاقٍ نحن نرزقکم و ایاهم؛۱ به خدا هیچ گونه شرک نورزید و به پدر و مادر احسان کنید و به خاطر فقر فرزندان خود را نکشید. ما شما و آنها را روزى می‏دهیم.»

و در آیه دیگر آمده است: «وَ لا تَقْتُلوا اَوْلادَکُمْ خَشْیهَ اِملاقِ نَحنُ نَرْزُقُهُمْ وَ اِیاکُمْ اِنَّ قَتْلَهُمْ کانَ خِطْ‏أً کبیرا؛۲ فرزندان خود را به خاطر ترس از فقر نکشید. ما آنان و شما را روزى می‏دهیم. مسلما کشتن آنان خطاى بزرگى است.» نظم کلام و طبیعت صحبت این بود که مانند سوره انعام بگوید: نرزقکم و ایاهم؛ به شما و آنان روزى می‏دهیم، چون اول روزى به بزرگترها می‏رسد و آنان هستند که مقدارى از طعام و غذا را به کودک می‏دهند، ولى در سوره اسرا نظم کلام را بر هم زد و فرمود: نحن نرزقهم و ایاکم؛ ما به آنان و شما روزى می‏دهیم، تا به انسانها بگوید: شما از پرتو فرزندانتان روزى می‏خورید و چون می‏خواهیم به آنان روزى دهیم، به شما نیز چیزى می‏رسد. پس آنان ولی‏نعمت و اصل هستند و کشتن آنان کار خطرناکى است.

در چنین جامعه‏اى که پسران را به خاطر ترس از گرسنگى می‏کشند و آب و امکانات بسیار کم است، و خویشاوند بر خویشاوند رحم نمی‏کند، زن به عنوان عضوى زاید، فردى که قدرت جنگیدن، قدرت دفاع از آب و مرتع را ندارد و در جنگها ممکن است اسیر شود و در هنگام کوچ از منطقه‏اى به منطقه دیگر، سرعت مردان را ندارد و کارى تولیدى و مفید انجام نمی‏دهد، مطرح است.

کلمات نهج‏البلاغه در باره وضع اقتصادى دوران جاهلیت

علاوه بر آیه‏هاى قرآن مولاى متقیان(ع)، آن سرزمین را چنین توصیف می‏کند:

«اِنَّ اللّه‏ بَعَث محمدا … و انتم مَعشَرَ الْعَرَبِ على شَرِّ دینٍ وَ فى شَرِّ دارٍ، مُنیخُونَ بین حِجارَهٍ خشنٍ و حَیاتٍ صُمٍّ، تَشرَبُونَ الْکَدِرَ وَ تَأکُلُونَ الْجِشِبَ وَ تَسْفِکُونَ دِمائکُم و تَقطَعوُن ارحامَکُم، اَلأصْنامُ فیکم منصوبه و الآنامُ بکم معصُوبَهٌ؛۲ خداوند در حالى محمد را به پیامبرى برانگیخت که شما گروه عرب بر بدترین دین و در بدترین سرزمین بودید. در بین سنگهاى سخت و مارهاى کر، رحل اقامت می‏گشودید. آبهاى لجن‏دار سیاه می‏نوشیدید. غذاهاى خشن می‏خوردید. خونهاى یکدیگر را می‏ریختید. قطع رَحِم می‏کردید. بتها در میان شما نصب شده و گناهان بر شما پیچیده شده بود.»

مقصود از سنگهاى سخت سنگهاى سیاه و بسیار تیز حجاز است که با اندک برخورد با بدن آن را مجروح می‏کرد و مراد از مارهاى کر، مارهاى خطرناکى است که از هیاهوى انسانها نمی‏ترسند و فرار نمی‏کنند و مقصود از کَدِر آبهاى برکه‏ها است که مملو از لجن و سایر کثافات است و از کثرت آلودگى سیاه‏رنگ بود. مقصود از خوراکهاى خشن غذاهایى بود که از آرد جو، آرد هسته خرما و سوسمار و امثال آن درست می‏کردند و مراد از خونریزى و قطع رحم وقایعى بود که نمونه‏اى از آن براى بهره‏بردارى از آب گفته شد.

سخنان حضرت زهرا(س) در باره وضع اقتصادى دوران جاهلیت

حضرت زهرا(س) وضع آنان را این طور بیان می‏کند:

«و کنتم على شَفا حُفْرَهٍ مِنَ النَّارِ، مَذْقَهَ الشَّاربِ وَ نُهْزَهَ الطّامِعِ و قُبْسَهَ الْعِجلانِ وَ موطِی‏ءَ الاَقدام تَشْربونَ الطَّرَق و تقتاتوُنَ الْقَدَّ [الورق]، اَذِلَّهً خاسئینَ تَخافوُنَ اَنْ یتَخَطَّفَکُم النّاسُ مِن حَولِکُم؛۳ و شما بر لب پرتگاهى از آتش بودید. محل چشیدن تشنگان و فرصت طمع‏کاران و اقتباس شتاب‏زدگان و قرار گرفتن قدمها. آبهاى کثیف می‏نوشیدید. پوست دباغی‏شده می‏خوردید. ذلیل و مطرود بودید و می‏ترسیدید مردم شما را بربایند.»

بخش اول این سخن ضعف دینى و معنوى اعراب را بیان می‏کند و چهار بخش بعدى ضعف اجتماعى آنان را. هر کس می‏خواست به قدرتى برسد و بر گروهى پیروز شود و جنگى راه بیندازد، از اعراب استفاده می‏کرد و نیرو و شمشیر عرب بادیه‏نشین در اختیار رئیس بود و فرمان، فرمان او.

«تشربون الطرق» وضع آب آنها را بیان می‏کند. «طَرَق» به معناى گودالهایى است که در وسط راه از آب باران پر شده و حیوانات مختلف از آن استفاده می‏کنند و آب را آلوده می‏کنند، و «تقتاتون القد» یا «تقتاتون الورق» غذاى آنها را بیان می‏کند که پوستهاى دباغی‏شده و یا برگ درختان بود. این دو بخش بیانگر ضعف مادى آنان است.

و دو بخش باقی‏مانده ضعف روحى آنان را بیان می‏کند که هیچ گاه در امان نبودند و پیوسته از این و آن طرف در هراس بودند.

وضع زنان در دوران پیش از اسلام

در چنین جامعه‏اى که پسران را به خاطر ترس از گرسنگى می‏کشند و آب و امکانات بسیار کم است، و خویشاوند بر خویشاوند رحم

ازدواج پیامبر با «جویریه» دختر رییس قبیله بنی‏مصطلق باعث شد مسلمانان، آن قبیله را خویشاوندان پیامبر بدانند و تمامى اسیران آن قبیله را آزاد سازند. از خوشحالى ازدواج پیامبر با دختر رییس قبیله، تمامى افراد قبیله به اسلام گرویدند.

نمی‏کند، زن به عنوان عضوى زاید، فردى که قدرت جنگیدن، قدرت دفاع از آب و مرتع را ندارد و در جنگها ممکن است اسیر شود و در هنگام کوچ از منطقه‏اى به منطقه دیگر، سرعت مردان را ندارد و کارى تولیدى و مفید انجام نمی‏دهد، بلکه مصرف‏کننده‏اى است که آب و غذاى گرانقیمتى را . که براى هر قطره آن خونهاى زیادى ریخته می‏شود . مصرف می‏کند، مطرح است. به همین جهت بود که آنان از خبر دختردار شدن رنگشان کبود می‏شد و به فکر بدبختیهاى پس از آن بودند. قرآن حال آنان را چنین بیان می‏کند:

«و اذا بُشِّرَ اَحَدُهُم بِالاُنثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدّا و هو کظیمٌ یتَوارى مِن القَومِ مِن سُوءِ ما بُشِّرَ بِه اَیمْسِکْهُ على هُونٍ اَم یدسُّه فِى التّراب ألا ساء ما یحکمون؛۴ وقتى که به یکى از آنان خبر دختردار شدن برسد، صورتش کبود می‏گردد و در حالى که خشم خود را فرو می‏خورد، به خاطر این خبر بد از قوم خود متوارى می‏شود و فکر می‏کند آیا با سستى و خوارى او را نگه دارد یا او را در زیر خاک، پنهان سازد. واقعا چقدر بد حکم می‏کنند!»

آنان تصور می‏کردند همه چیز در تیراندازى و غارت است و همه امکانات

منحصر در آبهاى برکه است. آیا خداوند نمی‏توانست باران بیشترى نازل کند، تا برکه بی‏آب نشود؟ آیا نمی‏توانست باد سوزان نفرستد تا زندگى آنان فلج نشود؟ و آیا واقعا زن در آن زمان و مکان موجودى بی‏ثمر بود؟ آیا با نبود زن، امکان به وجود آمدن مرد هست؟! آیا واقعا بعد از اسلام که دختران را نکشتند و زنان را احترام کردند، از گرسنگى و تشنگى مردند، یا اینکه برعکس ثروتهاى زیادى از جهان اسلام به آن سو سرازیر شد؟! بالاخره انسان از روى جهالت، فکر می‏کند مخلوقات خدا همان استفاده‏اى را که او در نظر دارد، باید داشته باشند و گرنه بی‏فایده‏اند و باز فکر می‏کند امکانات جهان منحصر به آنچه که او کشف کرده است. بله پشه یا کرمى که درون سیب قرار گرفته است، زمین و آسمان را همان سیب می‏داند!

توطئه طلاق دادن دختران پیامبر(ص)

به هر حال دختردارى و زن‏دارى چنان کار مشکلى بود که طرف حاضر می‏شد براى نجات از آن بر عاطفه و مهر پدر و فرزندى پا بگذارد و آن را لگدکوب کند، تا خود زنده بماند.

باز براى اینکه بیشتر با آن محیط آشنا شویم، داستان ذیل را از سیره ابن‏هشام نقل می‏کنیم: «قریش به یکدیگر گفتند: شما محمد را از اندوه مخارج آسوده خاطر کرده‏اید. دخترانش را به او بازگردانید، تا به تأمین زندگى آنها سرگرم شود. در پى اجراى این نقشه، به دامادهاى رسول خدا مراجعه کردند و از آنان خواستند دختران پیامبر را طلاق دهند و در عوض قریشیان دو تن از بهترین دخترهایشان را به آنان بدهند. یکى از دامادهاى پیامبر به نام عُتبه گفت: اگر دختر ابان بن‏سعد را به من می‏دهید، حاضرم. و او رقیه دختر پیامبر را طلاق داد، ولى ابوالعاص شوهر زینب حاضر به طلاق دادن همسرش نشد.»۱

این واقعه تاریخى وضع زن در آن سرزمین را بیان می‏کند و معلوم می‏شود داشتن دختر در خانه چه مشکلاتى داشته است.

آثار و تبعات متفاوت زندگى عصر ما با عصر پیامبر(ص)

الف) تعصب طایفه‏اى

۱. در آن دوران یک فرد . چه زن و چه مرد . خود را کاملاً وابسته به قبیله و طایفه خود می‏دید، زیرا هیچ گونه امکانات زندگى را نمی‏توانست تأمین کند و قوت دیگران بود که با نیروى او جمع می‏شد، تا از آب و مرتعى و یا از حیثیت قبیله‏اش دفاع کند؛ از این‏رو افراد تعصّب خاصى نسبت به افراد قبیله و اسامى پدران و حفظ و بر شمردن آنها و شعر گفتن در وصف پدران و امثال آن داشتند؛ به طورى که هر فرد نَسَب خود را تا بالاترین جدّ و حتى تا سام پسر نوح . که نسل عرب به او می‏رسید . حفظ داشتند، در حالى که فرد معمولى زمان ما نوعا نام پدر جدّ خود یا جدّ جدّ خود را نمی‏داند و هیچ گونه افتخارى به او نمی‏کند.

در آن روزگار هیچ گاه فکر تخلف از رییس قبیله به ذهن کسى خطور نمی‏کرد، تا چه رسد به اینکه به فکر زدن یا کشتن او بیفتد. رییس قبیله هرچند پیر و فرتوت می‏شد، ولى باز احترام خود را در بین فرزندان و افراد قبیله داشت.

۲. عشق وافر به قبیله و رییس، در آن دوران باعث می‏شد فکر، شمشیر و تمامى نیروهاى قبیله در اختیار رییس قرار گیرد. اگر رییس قبیله، اسلام می‏آورد، تمامى و یا اکثر قبیله مسلمان می‏شد و اگر اعلام جنگ بر ضد اسلام می‏کرد، تمامى یا اکثر افراد شمشیر بر دوش با اسلام می‏جنگیدند. نگاهى به جنگهاى صدر اسلام از این حقیقت پرده برمی‏دارد.

آیات زیادى از قرآن که مشرکان را به توحید دعوت می‏کند و آنان می‏گویند ما پدران خود را این گونه یافته‏ایم و ما پیرو آنان هستیم، بیانگر همین حقیقت است:

«وَ اِذا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما اَنْزَلَ اللّه‏ُ قالوُا بَلْ نَتَّبِعُ ما اَلْفینا عَلَیهِ اَبائنا؛۲ و هنگامى که به آنان گفته شد: پیروى کنید آنچه را که خدا نازل کرده است، گفتند: بلکه پیروى می‏کنیم آنچه را که پدرانمان را بر آن یافتیم.»

قرآن در صدد از هم پاشیدن قبایل نیست، ولى در این جهت گام برمی‏دارد که فکر افراد را در درون آن مجموعه رشد دهد، تا خوبیهاى قبیله را پیروى کنند، اما از بدیها دورى کنند. از این‏رو در ذیل همین آیه می‏فرماید: «اَ وَ لَوْ کانَ آبائهم لا یعْقِلونَ شیئا وَ لاَیهْتَدون۳؛ حتى اگر پدرانشان هیچ تعقل نکنند و هیچ هدایتى نداشته باشند، باز اینان از آنان متابعت و پیروى می‏کنند۴؟!» قرآن نشان می‏دهد با زندگى قبیله‏اى مخالفتى ندارد؛ تنها مخالف تعقل نکردن و هدایت نایافتگى است.

ب . ضمان جریره و ضمان عتاق

ضمان جریره و ضمان عِتاق، معلول همان گونه زندگى بود و گرنه اکنون این گونه ضمانها وجود نداشت. در آن زمان اگر فردى پیدا می‏شد که قبیله‏اى نداشت، مثلاً از جایى تبعید شده بود، یا برده‏اى بود که آزاد شده بود، مجبور بود با کسى پیمان ضمان جریره ببندد، تا اگر جنایت یا خطایى مرتکب شد، او ضامن خطاهاى این فرد باشد. در واقع این فرد در پناه او قرار می‏گرفت. در صورتى که اکنون یک فرد تنها در جامعه می‏تواند بدون ضمان جریره زندگى کند. اساسا این لفظ براى جامعه ما ناشناخته است، زیرا هر فرد همه کارهاى خود را با توجه به امکانات موجود در جامعه سر و سامان می‏دهد و در مقابل خطاهاى احتمالى خود را بیمه می‏کند. انواع و اقسام بیمه‏ها، فرد را از اینکه بخواهد با کسى و قبیله‏اى پیمان ببندد تا حیثیت و شرفش منکوب نشود، بی‏نیاز می‏سازد. به همین جهت تبعید در آن زمان مجازاتى بسیار شدید بود، که در قرآن آن را براى محارب با خدا و رسول و مفسد فی‏الارض و در کنار اعدام و قطع دست و پا قرار داده است، زیرا با تبعید شدن، شخص از تمامى امکانات محروم می‏شد و براى به دست آوردن نان خود مشکل بسیار داشت، ولى امروزه زندگى کردن یک فرد در دورترین شهرها و در متفاوت‏ترین وضع براحتى امکان‏پذیر است. بنابراین تبعید نمی‏تواند مجازات سختى در این دوران قلمداد شود.

پ . دیه قتل خطایى و بیمه

پرداخت دیه خطایى توسط مردان قبیله نیز در همین راستا بود. اگرچه این مسأله فقهى است و باید در جاى خود، دلایل آن مورد نقد و بررسى قرار گیرد، ولى فعلاً نظر ما در اینجا بیان واقعیتها است، نه احکام. در آن زمان افراد

قبیله، واحد منسجم بودند و اگر فردى قتل خطایى انجام می‏داد و قبیله مقتول می‏خواست به زور قاتل را به دادن خون‏بها یا قصاص وادار کند، او در صدد مقابله برمی‏آمد و قبیله‏اش به حمایت وى می‏شتافتند. در این صورت جنگهاى قبیله‏اى پیش می‏آمد. گاه قاتل را از قبیله می‏راندند، که یک شمشیرزنِ مدافع کم و به حیثیت قبیله نیز آسیب وارد می‏شد. هر راهى مشکل ایجاد می‏کرد؛ از این‏رو بهترین راه تعاون و همکارى آنان در پرداخت دیه بود، ولى اکنون نه کم شدن یک فرد از طایفه ضربه می‏زند و نه در صورت بودن با طایفه، بار گرانى از دوش کسى برداشته می‏شود. بنابراین اگر قتل خطایى انجام شد و دادگاه مردان طایفه را جمع کرد و خواست دیه را به عهده آنان بگذارد، فریاد همگان بلند می‏شود و حاضرند قاتل را از خود برانند و نَسَب او را از خود قطع کنند و دیه سنگین را نپردازند!

در این زمان تنها بیمه است که از پول و یارى همگانى نیرومند می‏شود و در موارد لازم می‏تواند جوابگو باشد.

ت . انتساب به قبایل

یکى از اثرات بسیار مهم زندگى آن دوران انتساب قبایل بود. مثلاً فردى که از قبیله‏اى کوچک یا پَست بود، آرزویش این بود که به قبیله‏اى صاحب ثروت و مکنت و شرافت و وجاهت منتسب شود. براى نمونه «زیاد بن‏ابیه» را بنگرید؛ وى استاندار حضرت علی(ع) در فارس بود، ولى چون نسب درستى نداشت، معاویه از همین نقطه ضعف استفاده کرد و از او خواست از علی(ع) و یارى او دست بردارد و به صف معاویه بپیوندد و او در عوض «زیاد» را به ابی‏سفیان منتسب سازد. وى به خاطر همین وعده از یارى حضرت علی(ع) و از حق چشم پوشید. این وعده براى او از ثروت ارزشمندتر بود و بالاخره نسب او تغییر کرد و زیاد فرزند ابوسفیان شد. پس از فوت معاویه و به حکومت رسیدن یزید و قیام امام حسین(ع) و دعوت کوفیان از آن حضرت و شروع درگیرى و نزاع در کوفه، یزید به ابن‏زیاد نامه نوشت که باید به هر وسیله‏اى شورش کوفه را بخوابانى و ما را از گرفتاریهاى ایجاد شده توسط حسین بن‏على برهانى و گرنه تو را به نَسَب سابق یعنى «عبیداللّه‏ پسر زیاد پسر ابیه» برمی‏گردانم و از نسب ابوسفیان جدا می‏سازم. ابن‏زیاد، مصلحت را در کشتن امام حسین و باقى ماندن بر نسب ابوسفیان دید.

به هر حال انتساب به یک قبیله براى برخى، حتى به قیمت کشتن فرزند پیامبر داراى ارزش بود.

ازدواج راهى براى پیوند قبایل

حال که قبیله‏ها و انتساب افراد به آنها و اهمیت انتساب به این یا آن قبیله روشن شد، براحتى اهمیت پیوند بین قبایل روشن می‏شود و معلوم می‏گردد اگر ازدواج با دختر رییس قبیله‏اى بتواند پیمانى عملى بین دو قبیله باشد، یا بتواند دوستى بین دو قبیله ایجاد کند و دو طایفه‏اى که هر لحظه ممکن بود به جان هم بیفتند، به این طریق در صلح و امنیت به سر برند، فلسفه برخى ازدواجهاى پیامبر اکرم(ص) روشن می‏شود. بعدا توضیح داده خواهد شد ازدواج پیامبر با «جویریه» دختر رییس قبیله بنی‏مصطلق باعث شد مسلمانان، آن قبیله را خویشاوندان پیامبر بدانند و تمامى اسیران آن قبیله را آزاد سازند. از خوشحالى ازدواج پیامبر با دختر رییس قبیله، تمامى افراد قبیله به اسلام گرویدند. از این‏رو روشن می‏شود ازدواجهاى آن حضرت بر مبناى خواسته‏هاى شخصى نبود، تا آن را امرى زشت بدانیم، بلکه امرى عقلایى و عاطفى و به نوعى شرافت دادن به زن بود؛ به نحوى که یک زن می‏توانست موجب آزادى صد اسیر، مسلمان شدن یک قبیله و پایان دادن کینه‏هاى قبیله‏اى بشود و بالاخره افتخار همسرى با بهترین مخلوق خدا را پیدا کند.

پی نوشت:

۱ . انعام (۶)، آیه ۱۵۱.

۲ . بقره (۲)، آیه ۱۷۰.

۳ . شرح نهج‏البلاغه صبحى صالح، خطبه ۲۶.

۴ . بحارالانوار، چاپ قدیم، ج۸، ص۱۰۸.

منابع:

۱. شرح نهج‏البلاغه,صبحى صالح, خطبه ۲۶

۲. بحارالانوار,ج۸,ص۱۰۸

۳. نقش عایشه در تاریخ اسلام,سید مرتضى عسکری,ج۱,ص۵۳

منبع :پیام زن شماره ۹۵،بهمن ماه ۱۳۷۸

پیامبر(ص) در خانه، سازگارى، مهربانى، مدیریت (۴)

اشاره:

در بحث گذشته به بررسى علل تعدد همسران پیامبر پرداختیم و آن را به سبب اوضاع نابسامان و آشفته اقتصادى و فرهنگى دانستیم. همچنین نقش این ازدواجها را در پیوند بین قبایل مختلف و ایجاد وحدت بیشتر میان مسلمانان بررسى کردیم. اینک به تفصیل، به بیان ثمرات و دستاوردهاى ازدواجهاى پیامبر می‏پردازیم و به چند پرسش در باره زندگى خصوصى پیامبر در قسمت آینده پاسخ می‏دهیم.

اولین ازدواج

اولین همسرى که پیامبر اکرم انتخاب کرد، خدیجه دختر خویلد بود. پیامبر اکرم در سن ۲۵ سالگى با زنى که چهل ساله و قبل از پیامبر دو شوهر کرده و از آنان داراى فرزندانى بود، ازدواج کرد. او از خدیجه صاحب شش فرزند شد. پیامبر اکرم تا سن ۵۲ سالگى که خدیجه فوت کرد، همسر دیگرى اختیار نکرد و پانزده سال قبل از رسالت و دوازده سال بعد از رسالت را با او به سر برد. او بهترین زن پیامبر بود که در صفحات آینده از زبان عایشه قسمتى از اوصافش بیان می‏شود. اگر امورى که مغرضان یا ناآگاهان زمان ما مطرح می‏کنند، وجود داشت، پیامبر اکرم به جاى خدیجه که بیوه‏زنى دو شوهر کرده بود، با دخترى ازدواج می‏کرد و اگر شهوترانى مطرح بود، در کنار او همسران دیگرى انتخاب می‏کرد در حالى که در آن زمان پیامبر اکرم وقت زیادى از عمر خود را در غار حرا و به چلّه‏نشینى می‏گذراند و کوشش حضرت به تبلیغ رسالت معطوف بود، با اینکه در مکه هنوز حکومت و جنگ و صلح و روابط تجارى و اقتصادى و نزاعهاى انصار و مهاجران و غیره مطرح نبود. پس از فوت خدیجه و در حالى که حدود پنجاه سال از عمر شریف پیامبر اکرم گذشته بود و تمام این مدت را تا حدود ۲۵ سالگى بدون همسر و از آن مدت تا پنجاه سالگى با همسرى که سنش بالاتر از پیامبر اکرم بود، سپرى کرد، هیچ گاه مسایلى از قبیل بزرگتر بودن عمر و بیوه بودن همسر و امثال آن مطرح نبود؛ حتى تا آخر عمر، پیوسته به یاد خدیجه بود و از او . هنگام شنیدن نام یا با یادآورى خاطره‏اى از او . تکریم می‏کرد. به هر حال پس از زندگى بسیار خوب و شیرین و در اوج فداکارى که داشتند، باید پیامبر همسرى انتخاب می‏کرد، تا هم از طرفى همسر وى باشد و هم زن خانه و هم مادر و یا هَمنَفَسى براى فاطمه زهرا، ولى بعید بود کسى بتواند تمامى این وظایف را انجام دهد و از طرفى مشاورى امین و یاور رسالت پیامبر اکرم(ص) باشد.

توصیف خدیجه(س) از زبان عایشه

آرى، جایگزین یافتن براى خدیجه که عایشه این چنین او را وصف می‏کند، بسیار مشکل است. عایشه می‏گوید: «هرگاه پیامبر می‏خواست از خانه خارج شود، به یاد خدیجه می‏افتاد و او را به نیکویى یاد می‏کرد. روزى از ایام، حسادتم تحریک شد و گفتم: آیا او غیر از زنى پیر، چیز دیگرى هم بود؟ خداوند به جاى او بهترش را نصیبت کرده است. پیامبر غضبناک شد، به طورى که موهاى جلوى سرش از شدت غضب می‏لرزید و گفت: نه، به خدا سوگند! بهتر از او را به من نداد. او به من ایمان آورد، در حالى که مردم کفر ورزیدند. مرا تصدیق کرد، در حالى که مردم تکذیبم کردند. با مال خودش مرا یارى و همراهى کرد، در حالى که مردم محرومم کردند و خداوند از او فرزندهایى روزى من کرده، در حالى که مرا از فرزندان زنان دیگر محروم کرد. [عایشه می‏گوید:] عهد کردم دیگر هیچ گاه از خدیجه به بدى یاد نکنم.»۱

ازدواج با عایشه و سوده

به هر حال پیامبر اکرم(ص) در سال وفات خدیجه یا سال بعد با عایشه و سوده ازدواج کرد. «خوله» این دو نفر را پیشنهاد داد و خودش نیز به خواستگارى رفت. عایشه در آن زمان شش ساله بود۲ و سوده زن بیوه‏اى بود.۳

اگر عایشه از همان زمان عقد ازدواج . که در مکه صورت پذیرفت . به خانه پیامبر اکرم راه یافته و در خانه ایشان سکنى گزیده باشد، با

توجه به اینکه پیامبر اکرم(ص) مراسم عروسى با او را در مدینه انجام داد، او دو یا سه سال در خانه پیامبر بود، بدون اینکه بتوان از او بهره زناشویى برد.

نکته‏هایى در باره ازدواج پیامبر با عایشه

۱. پیامبر اکرم(ص) تنها یک دختر را به ازدواج در آورد و آن عایشه بود. پیامبر در آن هنگام بالاى پنجاه سال سن داشت و عایشه حدودا شش ساله بود.

۲. مراسم عروسى در مدینه و پس از نه ساله شدن عایشه انجام شد. بنابراین سه سال عایشه در عقد پیامبر اکرم بود. در آن زمان دخترهاى بالغ و زنهاى بیوه جوان نیز وجود داشت؛ بنابراین اگر به انگیزه زناشویى بود، باید پیامبر با یکى از آنان ازدواج می‏کرد تا لازم نباشد سه سال صبر کند تا عایشه بالغ شود. از این‏رو می‏توان گفت امورى نظیر پیوند با قبیله تمیم، برداشتن مشکل از سر راه ابوبکر و دلگرم کردن بیشتر او به اسلام هدف بوده است.

یادآورى:

۱. از تاریخ برمی‏آید شوهر دادن دختر در سنین کم، امر متداولى بوده است و در آن محیط گرمسیر زنان و مردان داراى رشد سریع و زنان در نه سالگى قابل ازدواج بودند. حضرت زهرا(س) نیز بنا به قول مشهور در نه سالگى به خانه شوهر رفت.

۲. از برخى تاریخها و نقل قولها به دست می‏آید ازدواج پیامبر اکرم(ص) با عایشه به پیشنهاد و درخواست ابوبکر، پدر عایشه بود.

ازدواج با حفصه دختر عمر

همسر دیگرى که رسول‏اللّه‏(ص) انتخاب کرد، حفصه دختر عمر بن‏خطّاب بود. حفصه از پیوندهاى قبیله‏اى محکمترین پیوندها بود. مردان و زنانى که هجرت کرده بودند و در واقع از قبیله خود جدا شده و از آنها بریده بودند، هیچ گونه حامى نداشتند. پیامبر اکرم(ص) بین مردان مهاجر و انصار پیمان اخوت بست و مشکل امنیت مردان را تا حدودى حل کرد، ولى مشکل امنیت زنان بی‏شوهر همچنان باقى ماند.

زنانى بود که به مدینه هجرت کرد و همسر «خنیس بن‏خدافه سهمى» از مجاهدان بدر بود. پس از وفات شوهر حفصه، چنان که گفته‏اند عمر به ابوبکر پیشنهاد کرد او را به همسرى قبول کند، ولى او قبول نکرد و عمر غضبناک شد. او را به عثمان پیشنهاد کرد . بعد از اینکه رقیه دختر پیامبر، که همسر عثمان بود، وفات یافت . او نیز قبول نکرد، عمر زبان

شکایت نزد رسول‏اللّه‏(ص) گشود. پیامبر اکرم(ص) فرمود: حفصه با کسى که بهتر از عثمان است، ازدواج می‏کند و عثمان با همسرى بهتر از حفصه ازدواج می‏کند. سپس پیامبر اکرم(ص) او را از پدرش خواستگارى کرد و با او ازدواج کرد. این ازدواج در سال سوم هجرت رخ داد.۴

نکته‏ها:

۱. با توجه به مباحث گذشته و مقایسه دوران جاهلیت و دوران حاضر، روشن شد که یک فرد . خصوصا زن، نیازهاى گوناگونى داشت که خود به تنهایى از عهده آنها برنمی‏آمد؛ مثلاً زن نفقه و خوراک و پوشاک می‏خواست که در اوضاع صدر اسلام که مسلمانان مکه به مدینه هجرت کردند و مانند آوارگان بی‏پناه در روى سکویى بیرون مسجدالنبى مسکن گزیدند و جایى براى

ازدواج پیامبر با جویریه، آزادى اسراى بنی‏المصطلق و سپس مسلمان شدن آن قبیله را به همراه داشت.

استراحت، لباسى براى پوشیدن و غذایى براى خوردن نداشتند، تهیه نفقه زن، اعم از لباس و مسکن و خوراک کاملاً عمل مشکلى بود.

یادآور می‏شود لباس اصحاب صفّه گاه تکه پارچه‏اى بود که امکان پوشش از ناف تا زانو را نداشت. پیامبر اکرم فرموده بود: در نماز جماعت مردان قبل از زنان از سجده بلند شوند، تا خود را کاملاً بپوشانند.

۲. براى زنان ممکن نبود همچون مردان در صفّه اجتماع کنند و حتما می‏بایست مسکنى که داراى امنیت کامل باشد، برگزینند، زیرا اراذل و اوباش در مدینه وجود داشتند که پیوسته مزاحم زنان می‏شدند؛ به طورى که آیه‏هاى ۵۹ و ۶۰ سوره احزاب علاوه بر دستور حجاب به زنان، به منافقان و اراذل و اوباش هشدار می‏دهد: اگر از مزاحمت زنان دست برندارند، درگیر جنگ شدید با پیامبر و اخراج از مدینه خواهند شد.

۳. زنان نمی‏توانستند چونان مردان از خود دفاع کنند؛ حتى مردان به تنهایى نمی‏توانستند از خود دفاع کنند و همان طور که قبلاً بیان شد، هر فردى با کمک قبیله خود می‏توانست از خویش دفاع بکند. پیوندهاى قبیله‏اى محکمترین پیوندها بود. مردان و زنانى که هجرت کرده بودند و در واقع از قبیله خود جدا شده و از آنها بریده بودند، هیچ گونه حامى نداشتند. پیامبر اکرم(ص) بین مردان مهاجر و انصار پیمان اخوت بست و مشکل امنیت مردان را تا حدودى حل کرد، ولى مشکل امنیت زنان بی‏شوهر همچنان باقى ماند.

در این میان ازدواج با زنان بیوه تنها راه‏حل مشکل بود و پیامبر اکرم(ص) با این ازدواجها اوج فداکارى خود را نسبت به پیروانش نشان داد و ثابت کرد غمخوار اصحاب است. از جمله مشکل بزرگى را که براى عمر پیش آمده بود و ابوبکر و عثمان حاضر به حل

آن نبودند، پیامبر اکرم(ص) حل کرد.

ازدواج با ام‏سلمه

همسر دیگر رسول‏اللّه‏(ص) ام‏سلمه بود که قبل از رسول اکرم نزد اباسلمه بود و براى او چهار فرزند به نامهاى سلمه، عمر، درّه و زینب به دنیا آورد. او از زنانى بود که به حبشه و مدینه هجرت کرد. پس از فوت ابی‏سلمه ابوبکر از او خواستگارى کرد، ولى وى قبول نکرد. پیامبر اکرم(ص) عمر را فرستاد تا او را براى حضرت خواستگارى کند. ام‏سلمه گفت: من زنى غیرتى هستم (نمی‏توانم همسران دیگر را تحمل کنم) داراى پسر هستم و هیچ یک از سرپرستان من در مدینه حاضر نیست [تا اجازه دهد].

عمر به رسول‏اللّه‏(ص) خبر داد. حضرت فرمود به او بگو: راجع به غیرت (حسادت) تو دعا می‏کنم برود. پسردار بودنت مشکلى ندارد و از آن ناحیه تأمین می‏شوى. نبودن اولیائت اشکالى ندارد، چون هیچ کدام از چنین امرى کراهت ندارند و آن را ناپسند نمی‏شمارند. ام‏سلمه به فرزندش گفت: بلند شو و مرا به ازدواج پیامبر درآور.۵

چرا ابوبکر پیشنهاد عمر براى ازدواج با حفصه را قبول نکرد، ولى خودش به خواستگارى ام‏سلمه رفت؟ شاید ابوبکر خبر از اخلاق تند و خشن حفصه داشت، زیرا او اخلاق تندى داشت که از پدرش به ارث برده بود و به همین جهت ابوبکر تمایل به ازدواج با او نداشت. اما ام‏سلمه زنى بااخلاق و مؤدب بود که علاوه بر داستان شنیدنى هجرتش به مدینه، همین کلمات رد و بدل شده بین او و رسول خدا، اخلاقیات او را آشکار می‏کند:

روحیات ام‏سلمه

الف . خودش به عیب خود اعتراف کرد و گفت: من غیرت (حسادت) دارم و نمی‏توانم زنان دیگر را تحمل کنم و رسول اکرم(ص) نیز فرمود: دعا می‏کنم این حالت از بین برود. اما چرا براى زنان دیگر چنین دعایى را نکرد و تنها ام‏سلمه مشمول این دعا شد؟ شاید پیامبر به این خاطر چنین دعایى را کرد که ام‏سلمه عیب خود را شناخت و به فکر اصلاح آن افتاد. هر کس عیب خود را فهمید و به فکر اصلاح آن افتاد، کوشش می‏کند و مقدمات آن را فراهم می‏نماید. اگر دعاى رسول‏اللّه‏(ص) نیز ضمیمه شود، آن صفت پلید از زندگى رخت برمی‏بندد، اما کسى که هنوز معیوب بودن خود را نمی‏داند و بر عیب خود اصرار می‏ورزد، چگونه دعاى پیامبر آن را برطرف سازد؟!

ب . جملات دیگرى که ام‏سلمه گفت، نشانگر این است که نمی‏خواست بارش بر دوش دیگران باشد و مزاحم دیگران شود، لذا بچه‏دار بودن خود را عذرى می‏دانست که به نظر خودش مانع ازدواج بود.

اگر داستان هجرت او به مدینه ملاحظه شود، روشن می‏شود تا چه حدى می‏خواسته مزاحم دیگران نباشد. خود، این واقعه را این گونه بیان می‏کند: «وقتى خواستیم هجرت کنیم، ابوسلمه مرا و فرزندم را بر شترى سوار کرد و افسار آن را به دست گرفت، اما طائفه من (بنی‏مغیره) آمدند و زمام شتر را از او گرفتند و گفتند: تو خود می‏توانى بروى، ولى فردى از افراد طایفه ما را اجازه نمی‏دهیم به همراه ببرى. طایفه شوهرم (بنی‏عبدالاسد) وقتى وضع را چنین دیدند، آمدند و بچه‏ام را به زور گرفتند و بردند و گفتند: نمی‏گذاریم فرزند ما نزد بنی‏مغیره بماند. به هر حال آنان مرا منع کردند و بین من و شوهرم و فرزندم جدایى افتاد. شوهرم به مدینه رفت. هر روز صبح خارج می‏شدم و در اَبْطَح می‏نشستم و می‏گریستم، و یک سال گذشت تا یکى از پسرعموهایم بر من گذشت و دلش به حالم سوخت و به قبیله‏ام گفت: چرا این زن مسکین را رها نمی‏کنید؟ چرا بین او، شوهرش و فرزندش جدایى افکنده‏اید؟ آنان مرا رها کردند و گفتند: اگر خواستى، به شوهرت ملحق شو. طایفه بنى عبدالاسد نیز بچه‏ام را دادند و شترم را سوار شدم و بچه‏ام را در دامنم گذاشتم. سپس به سوى مدینه خارج شدم. هیچ کس را همراه نداشتم. وقتى به تنعیم [محلّه‏اى نزدیک شهر مکه] رسیدم، «عثمان بن‏ابی‏طلحه» را دیدم. گفت: کجا می‏روی؟ گفتم: به سوى شوهرم در مدینه. گفت: کسى با تو هست؟ گفتم: نه، سوگند به خدا! غیر از خدا و فرزندم کسى با من نیست. گفت: به خدا سوگند! رهایت نمی‏کنم. افسار شترم را گرفت و شتر را می‏کشید، تا مرا به مدینه رساند. سوگند به خدا! کریمتر از او در بین عرب ندیدم. هرگاه به منزلى می‏رسیدیم، شتر را می‏خواباند و خودش زیر سایه درختى می‏رفت، تا وقت سفر می‏رسید … تا مرا به قبا رساند. گفت: شوهرت در اینجا است و سپس به سوى مکه برگشت.»۶

روشن است که چرا او تنها با فرزندش تصمیم دارد راه طولانى چند روزه را بدون همراه بپیماید. او دوستدار شوهر خود و علاقه‏مند اسلام است. او داراى اراده‏اى محکم و عزمى راسخ است و در عین حال نمی‏خواهد براى کسى سختى ایجاد کند. امثال این ویژگیهاست که او را در بین زنان ممتاز می‏کند، تا ابوبکر براى خواستگارى او برود و در پیشگاه پیامبر آن عذرها را بیاورد.

به هر حال ام‏سلمه ویژگیهاى خاصى داشت که سزاوار بود همسر رسول‏اللّه‏(ص) شود و در بیت نبوت وارد گردد. اگر برکاتى که در خانه پیامبر داشته و وصایایى که نزد او گذاشته شده، چه از ناحیه پیامبر(ص) و چه از سوى امام حسین(ع) و علامتهایى که براى کشته شدن حسین نزد او گذاشته و نیز نزول آیه تطهیر در بیت او و نصیحتهایى را که به

عایشه کرده، جمع‏آورى شود، معلوم می‏گردد او باید به بیت نبوى راه می‏یافت، تا همه این برکات از او حاصل شود. علاوه بر اینکه او داراى چهار فرزند یتیم بوده که پیامبر به عنوان رهبر امت اسلامى باید براى تغذیه و امنیت و سرپرستى آنها فکرى می‏کرد.

او وارد خانه نبى اکرم شد، ولى علی‏رغم اینکه خود را غیور و حسود می‏دانست، دیگران بودند که بر او غیرت ورزیدند و او را مسخره کردند، تا آیه «یا ایها الذین امنوا لا یسْخَر قَومٌ من قَومٍ عَسى اَنْ یکونوا خیرا منهم و لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عسى اَنْ یکُنَّ خیرا مِّنْهُنَّ»۷ آنان را از مسخره کردن بازداشت و با اشاره گفت: ام‏سلمه از آنان بهتر است و در آخر آیه با صراحت بیشترى القاب بدى را که براى ام‏سلمه به کار می‏بردند، «فسوق» نامید (بئس الاسم الفسوق بعد الایمان) تا شاید دیگر چنین القاب بدى را براى او به کار نبرند.

ازدواج با ام‏حبیبه

یکى از همسران رسول‏اللّه‏(ص) ام‏حبیبه دختر ابوسفیان است. او همسر عبیداللّه‏ بن‏جَحش بود. هر دو در مکه مسلمان شدند و در اثر فشار مشرکان و آزار و اذبت آنان با گروهى از مسلمانان به حبشه هجرت کردند. در آنجا داراى فرزندى به نام «حبیبه» شدند، که کنیه «ام‏حبیبه» از همین فرزند گرفته شده است. در حبشه عبیداللّه‏ مسیحیت را برگزید و نصرانى شد و در همان جا از دنیا رفت. ام‏حبیبه بدون همسر در کشورى غریب باقى ماند و روحیه وى در اثر این دو حادثه تضعیف شد:

شوهرش مسیحى شده و فوت کرده است و خود در غربت زندگى می‏کند. پیامبر اکرم(ص) مصلحت دید او را به ازدواج خود درآورد تا به گونه‏اى روحیه او را تقویت کند؛ از این‏رو به نجاشى نامه‏اى نوشت و از او خواست ام‏حبیبه را براى ایشان خواستگارى کند، و او چنین کرد. آنقدر «ام‏حبیبه» از این خبر خوشحال شد که تمامى النگوهاى خود را به غلامى که این خبر مسرّت‏بخش را به وى داد، بخشید.۸ پیامبر با زنى ازدواج کرد که نه او را می‏توانست ببیند و نه در شهر او بود و نه رسیدن به وى برایشان ممکن بود.

ازدواج با زینب بنت جَحْش

ایشان خواهر عبداللّه‏ جحش و دخترعمه پیامبر اکرم(ص) است، که از سابقان در اسلام بود. پیامبر اکرم او را به ازدواج زید درآورد. زید فرزند حارثه، غلامى بود که پیامبر او را آزاد ساخت و او را به فرزندى قبول کرد. زینب مدتى نزد زید بود، اما به خاطر اختلافهاى سلیقه‏اى و قبیله‏اى و شخصیتى نتوانستند زندگى را ادامه دهند و زید وى را طلاق داد. وقتى که عده زینب تمام شد، پیامبر اکرم(ص) زید را فرستاد، تا او را براى حضرت خواستگارى کند. زینب گفت: تصمیمى نمی‏گیرم، تا خدایم فرمان دهد، و به نمازخانه خود رفت و به عبادت پرداخت، تا آیه قرآن نازل شد: «فَلَمَّا قَضَى زَیدٌ مَنْها وَطَرا زَوَّجْناکَها؛ وقتى زید بهره خود را از او برگرفت، ما وى را به ازدواج تو درآوردیم.»۹

به همین جهت رسول‏اللّه‏(ص) بدون اذن بر او وارد شد و وى بر سایر زنان افتخار می‏کرد که خداوند او را به ازدواج پیامبر(ص) در آورده است. در این ازدواج پیامبر، با نان و گوشت ولیمه داد.

زینب از زنان نیکوکار و بخشنده بود. به برکت او ازدواج با همسر پسرخوانده جایز شد و سنت جاهلى شکست و آیه حجاب نازل شد.۱۰

توضیح آیه ۳۷ سوره احزاب

در باره زینب و سبب ازدواج پیامبر با ایشان و زمینه‏هاى قبلى آن بحثهاى گوناگونى مطرح است که براى رفع پاسخ به برخى پرسشها، آیه ۳۷ سوره احزاب را توضیح می‏دهیم:

«وَ اِذْ تَقُولُ لِلَّذى اَنْعَمَ اللّه‏ُ عَلَیهِ وَ اَنْعَمْتَ عَلَیهِ اَمْسِکْ عَلَیکَ زَوْجَکَ وَ اتَّقِ اللّه‏َ و تُخْفى فى نَفْسِکَ مَا اللّه‏ُ مُبْدِیهِ و تَخْشَى النّاسَ وَ اللّه‏ اَحَقُّ اَنْ تَخْشاهُ فَلَمّا قَضى زِیدٌ مِنْها وَطَرا زَوَّجْناکها لِکَى لا یکونُ عَلَى المؤمنینَ حَرَجٌ فى اَزواجِ اَدْعِیائِهِم اِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرا و کانَ اَمر اللّه‏ مفعولاً؛ و یاد آور هنگامى که می‏گویى به آن کس که خدا به او نعمت داده است و تو به او نعمت داده‏اى، همسرت را براى خودت نگه دار و از خدا بترس. و در نفس خود چیزى را مخفى می‏کنى که خداوند ظاهرکننده آن است و از مردم می‏ترسى، در حالى که خداوند سزاوارتر است که از او بترسى. هنگامى که زید خواسته و آرزویش را برآورد، ما همسرش را به ازدواج تو درآوردیم، تا براى مؤمنان ازدواج با همسران فرزندخوانده‏هایشان سختى نداشته باشد، وقتى که آنان به کامیابى خود پایان دادند و امر و فرمان خدا انجام شده است.»

نکته‏هایى که از این آیه استفاده می‏شود:

۱. ازدواج بین پیامبر و زینب را خداوند برقرار کرده و تصمیم خداوند بر آن بود.

۲. هدف از این ازدواج شکستن رسم غلط حرمت ازدواج با همسر فرزندخوانده، پس از طلاق بود.

۳. پیامبر از مسأله‏اى خوف داشت که خداوند به او می‏گوید: ترسى ندارد و باید فرمان و خواست خدا مبنى بر ازدواج با زینب صورت پذیرد.

۴. زید کامیابى خود از زینب را به پایان رسانده و دیگر نمی‏خواست از او کامیاب شود.

۵. پیامبر چیزى را در درون خود مخفى می‏کرد که خداوند خواستار علنى شدن آن است.

خرافه‏هاى اسرائیلى در تفسیر آیه

پیامبر چه چیز را مخفى می‏کرد؟ افسانه‏گویان و داستان‏سرایان، امورى را گفته‏اند که از صدر و ذیل آیه، بطلان آن به طور کامل روشن می‏شود. مثلاً گفته‏اند: هنگامى که نزاع خود را پیش پیامبر آوردند یا هنگامى که پیامبر به طرف خانه زید رفت و از سوراخ در نگاه کرد، چشمش به زینب افتاد و محبت او در دل پیامبر جاى باز کرد! و ایشان می‏خواست به نحوى زید او را طلاق دهد، تا پیامبر با او ازدواج کند! ولى این حرف با دلایلى از آیه و غیر آیه مردود است؛

اولاً: پیامبر معصوم است و نگاه کردن از سوراخ در خانه و امثال آن حرام است، که از پیامبر سر نمی‏زند.

در آن وضع که زنان سرپناه نداشته و موجود مزاحم و بی‏ثمرى تلقى می‏شدند، ازدواج با زنان متعدد نه تنها بد نبود و از دید شهوانى مورد نظر قرار نمی‏گرفت، بلکه نوعى شخصیت دادن به زن و رعایت او بود.

ثانیا: بر فرض محال که پیامبر معصوم نباشد، این گونه امور خلاف اخلاق است. کارهاى ضد اخلاقى از انسانهاى عادى صادر نمی‏شود، تا چه رسد به پیامبر اکرم!

ثالثا: آیه تصریح دارد خداوند این ازدواج را ترتیب داده است. اگر شخصى گناهى شرعى و یا امرى خلاف اخلاق انجام دهد، خداوند او را طرد می‏کند، نه اینکه خودش ازدواج را بر پا کند.

رابعا: آیه تصریح دارد زید، کامیابى خود را از زینب تمام کرده بود، نه اینکه به خاطر پیامبر . با اینکه همسرش را دوست می‏داشت . وى را طلاق داده باشد.

خامسا: از لحاظ تاریخى روشن است زینب دخترعمه پیامبر بود و خودش پیشنهاد ازدواج به پیامبر اکرم را داده بود. اگر زیبایى و جمال و این گونه امور مطرح بود، هنگامى که او دختر بود، پیامبر می‏توانست با او ازدواج کند.

اساسا زینب می‏خواست همسر پیامبر باشد، ولى پیامبر اکرم می‏خواست او را به ازدواج زید درآورد و زینب مخالفت کرد، تا آیه نازل شد: «هیچ مؤمنى را نرسد که وقتى خدا و رسول خدا حکمى کردند، آنان خودشان اختیاردار باشند.» در آن هنگام بود که زینب به ازدواج با زید تن داد. بنابراین اگر پیامبر(ص) زینب را به جهت زیبایى و امثال آن می‏خواست و این مسأله بود که مخفى می‏کرد، روشن است که قبل از ازدواج وى با زید و در زمانى که زینب دختر جوانى بود، پیامبر می‏توانست با وى ازدواج کند.

سادسا آیه اصرار دارد ازدواج پیامبر(ص) براى سنت‏شکنى است، نه به جهت زیبایى و مسایل شخصى. در نتیجه این ازدواج به خاطر مصالحى که خدا می‏خواست و یکى را بیان کرده است، انجام شد و چیزى که پیامبر(ص) مخفى می‏کرد، شاید این بود که خداوند قبلاً او را از این مسأله باخبر ساخته بود که زینب جزء همسرانش خواهد بود و چون پیامبر دید زینب همسر پسرخوانده‏اش است، از این مسأله بیم داشت و می‏خواست زید وى را طلاق ندهد تا زمینه ازدواج پیامبر فراهم نشود، ولى خداوند می‏خواست این امر محقق شود. آخرین جواب در باره این ازدواج و شبهات آن، این است که در سوره احزاب هم داستان زینب و زید را مطرح کرده . که بیشترین خرافات را داستان‏سرایان در ذیل همین آیات بیان کرده‏اند . و هم بهترین آیات مربوط به پیامبر را نازل کرده است، از جمله «اِنّ اللّه‏ وَ ملائِکَتَهُ یصَلُّونَ عَلَى النَّبى یا ایها الّذین آمَنوُا صَلُّوا عَلَیهِ وَ سَلِّموا تَسْلیما؛ همانا خدا و فرشتگان بر پیامبر درود می‏فرستند. شما نیز اى ایمان‏آورندگان! بر او درود بفرستید و بر او به نحوى خاص سلام کنید.»۱۱ همچنین در همین سوره است: «لَقد کَانَ لکُم فى رَسولِ اللّه‏ِ اَسْوَهٌ حَسَنَهٌ،۱۲ به تحقیق براى شما در (سیره و عمل) رسول اللّه‏ اسوه و سرمشق نیکویى است.» آنان که خرافه‏هاى اسرائیلى را ذیل برخى آیات این سوره مطرح می‏کنند، آیا فکر نمی‏کنند آن خرافه‏ها با اسوه بودن پیامبر و با درود خدا و فرشتگان سازگار نیست؟! پیداست همه اینها خیالاتى است که دشمنان پروریده‏اند و دوستان با جهالت تمام در برخى کتابهاى تفسیرى آورده‏اند، در صورتى که قراین موجود در خود آیات و در کل سوره این افسانه‏ها را رد می‏کند.

ازدواج با جویریه

در غزوه بنی‏المصطلق، جویریه دختر حارث (رییس قبیله بنی‏المصطلق) همراه با عده‏اى از زنان و مردان اسیر شد. در تقسیم غنایم، جویریه، سهم ثابت بن‏قیس شد.

پی نوشت:

۱ . احزاب (۳۳)، آیه ۵۶٫

۲ . سوره حجرات، آیه ۱۱٫

۳ . همان، ص۶۷؛ کنزالعمال، ج۱۳، ص۶۹۷٫

۴ . نقش عایشه در اسلام، ص۳۲۹ و ۳۳۰٫

۵ . نقش عایشه در اسلام، مرتضى عسکرى، ج۱، ص۸۶٫

۶ . همان، ص۱۸۷٫

۷ . همان، آیه ۲۱٫

۸ . همان.

۹ . نقش عایشه در اسلام، ص۳۰۳٫

۱۰ . همان، ص۱۵۸٫

۱۱ . سوره احزاب (۳۳)، آیه ۳۷٫

۱۲ . اسدالغابه، ج۷، ص۱۲۶٫

منابع:

۱٫ نقش عایشه در اسلام,مرتضى عسکری,ج۱,ص۸۶

۲٫ نقش عایشه در اسلام,مرتضى عسکری,ج۱,ص۱۵۸، ۱۸۷

۳٫ کنزالعمال,ج۱۳,ص۶۹۷

۴٫ نقش عایشه در اسلام,ص۳۲۹، ۳۳۰

۵٫ نقش عایشه در اسلام,ص۳۰۳

۶٫ اسدالغابه,ج۷,ص۱۲۶

منبع :پیام زن شماره ۹۶،اسفند ماه۱۳۷۸

سیرى در سیره اخلاقى امام حسین (ع

اشاره:

از نگاه تربیتى و اخلاقى، یکى از بهترین و کارآمدترین روشهاى پرورشى و سازندگى، تربیت از راه نشان دادن الگوها و سرمشق‏هاى عینى و عملى است. اسلام به عنوان مکتبى انسان ساز و جامعه پرداز این اصل اصیل را در برنامه‏هاى تربیتى و اخلاقى خود مطرح کرده و با ارائه الگوهاى اصلى و حقیقى و پرهیزدادن از الگوهاى بدلى و دروغین، روش تربیتى ویژه‏اى را به جامعه بشرى نشان داده است.

قرآن کریم افزون برآموزش‏هاى موعظه‏اى، دستورالعملهاى کلى و بنیادى در زمینه کسب فضایل و خصلت‏هاى انسانى و آداب و اخلاق اسلامى; الگوهاى عینى را نیز معرفى کرده است:

۱- «قد کانت لکم اسوه حسنه فى ابراهیم و الذین معه…» (۱)

قطعا براى شما در پیروى از ابراهیم و کسانى که با اویند سرمشقى نیکوست.

۲- «لقد کان لکم فى رسول الله اسوه حسنه…» (۲)

براى شما در زندگى رسول خدا صلى الله علیه و آله سرمشق نیکویى است.

در آیات زیادى در قرآن سخن از نمونه‏هاى عالى انسانى به میان آمده و به عنوان راه یافتگان فرزانه و قابل پیروى معرفى شده‏اند. (۳)

درفرهنگ دینى و گفتار پیشوایان مذهبى نیز به این اصل اساسى اشارت‏ها و صراحت‏هاى گوناگون به چشم مى‏خورد.

امام على علیه السلام مى‏فرماید:

«فتابنبیک الاطیب الاطهر صلى الله علیه و آله فان فیه اسوه لمن تاسى…» (۴)

پس به پیامبر پاکیزه و پاک صلى الله علیه و آله خود اقتدا کن که در – رفتار – او خصلتى است که زدودن اندوه خواهد….

در این کلام نورانى که حضرت پیش از آن به اسوه‏هایى مانند حضرت موسى و حضرت عیسى و حضرت داود علیهم السلام اشاره مى‏کند، دو نکته قابل دقت است:

۱- اصل اسوه پذیرى و ضرورت الگو در زندگى انسان مسلمان.

۲- نشان دادن بهترین و جامع‏ترین الگو در تمام زمینه‏هاى انسانى و الهى; یعنى وجود پربرکت و باکرامت رسول الله صلى الله علیه و آله.

امام صادق علیه السلام نیز از شیعیان مى‏خواهد که با زبان عمل مردمان را به فرهنگ دینى فراخوانند که این زبان اثرش از زبان گفتارى بسى‏بیشتر و سودمندتر است:

«کونوا دعاه الناس بغیر السنتکم لیروا منکم الورع و الاجتهاد و الصلاه و الخیر فان ذلک داعیه.» (۵)

مردمان را به غیر گفتارتان به سوى اسلام و ارزشهاى دینى فرا خوانید تا در رفتار شما پرهیزگارى و تلاش و نماز و نیکى ببینند، چه این که این گونه دعوت کردن، اثرگذار است.

تردیدى نیست که یکى از بهترین و موفق‏ترین روش‏هاى تربیتى، تربیت از راه نشان دادن الگوهاى عملى است و به همین جهت قرآن کریم پیامبراکرم صلى الله علیه و آله را اسلام مجسم و قرآن مجسد مى‏نامد، زیرا تمام مبادى ارزشها در وجودش و در سخن و سیره‏اش متبلور شده است. در کتابهاى تربیتى نیز این روش را براى پرورش و سازندگى فرد و جامعه سودمندتر مى‏دانند.

«عملى‏ترین و پیروزمندانه‏ترین وسیله تربیت، تربیت کردن با یک نمونه عملى و سرمشق زنده است. تالیف کتاب درموضوع پرورش آسان است و ترسیم یک نقشه خیالى اگرچه کامل و همه جانبه و وسیع باشد، آسان‏تر; اما این روش و نقشه تا هنگامى که به یک حقیقت عینى واقعى بر روى زمین تبدیل نشده… مرکبى است‏بر کاغذ و نقشه معلق در فضا. تنها روشى محقق مى‏شود و منشا حرکت مى‏گردد و تحولى در تاریخ ایجاد مى‏کند که عملا بر روى زمین و در زندگى اجتماعى اعمال گردد.» (۶)

در این سلسله از نوشتار برآنیم که سیر کوتاه داشته باشیم در سیره اخلاقى امام حسین علیه السلام. زیرا براین باوریم که آن حضرت در سخن و سیره خود پس از پیامبر صلى الله علیه و آله و پدر بزرگوارش امام على علیه السلام و برادرش امام حسن علیه السلام بهترین سرمشق است. آن چنان که خود فرمود: «فلکم فى اسوه‏» (۷)

اسوه بودن امام حسین علیه السلام در تمام زمینه‏هاى فردى، اجتماعى، سیاسى، نظامى، فرهنگى و اعتقادى تجلى و تبلور دارد. لکن در این نوشته تلاش ما برآن است که از دیدگاه اخلاقى و تربیتى به زندگى و رفتار و گفتار آن حضرت بنگریم. براین باوریم که سیره اخلاقى آن امام همام همچون سیره سیاسى و اجتماعى و عاشورایى وى الهام بخش و انسان ساز است.

به دیگر سخن، او همان گونه که سرور شهیدان و سرور آزادگان است، سرآمد بزرگوارى‏ها و فضیلت‏هاى انسانى و اسلامى نیز هست. مکتب حسینى تنها مکتب جهاد و مبارزه با دیوهاى ظلم و ستم بنى‏امیه نبود، بلکه پیش از آن، این مکتب و پرورش یافتگانش در میدان جهاد اکبر آزمایش خود را نشان دادند و پیشتازى و جلودارى در میدان ارزشها را به نمایش گذاشتند.

حسین علیه السلام عصاره رسالت و میوه درخت امامت‏است که سیره اخلاقى او مى‏تواند ترسیم کننده ارزشهاى والاى قرآنى باشد. اعتلاى شخصیت اخلاقى امام حسین علیه السلام و استقلال شخصیت‏سیاسى اجتماعى آن حضرت، انعکاس گسترده‏اى در جامعه اسلامى آن روز داشت; به گونه‏اى که دشمنان و مخالفان وى نیز آن را باور داشتند; به این جمله که از زبان معاصران آن حضرت نقل شده، بنگرید: معاویه به فرزندش یزید چنین سفارش کرد:

«حسین احب الناس الى الناس‏» (۸)

حسین محبوب‏ترین چهره مردمى است.

و نیز ولیدبن عتبه، والى مدینه به عبیدالله بن زیاد نوشت:

«حسین به عراق روى آورده است. او فرزند فاطمه و فاطمه دختر پیغمبر صلى الله علیه و آله است. بترس از آن که کمترین ناگوارى به او برسانى و اگر با او بد رفتارى کنى، مردم به تو و قبیله‏ات مى‏شورند و هیچ کس از خاصه و عامه تا ابد آن را فراموش نخواهد کرد.» (۹)

این دو نمونه گواه این نکته است که: امام حسین علیه السلام به عنوان یک انسان وارسته و فرزانه در عصر خودش مطرح بوده و سیره و روش آن حضرت برهمگان روشن و معلوم بوده است.

چهره سیاسى – اجتماعى و نیز چهره انسانى و اخلاقى امام حسین علیه السلام به عنوان الگوى عینى جامعه اسلامى در میان دوست و دشمن مطرح بوده است.

اباعبدالله علیه السلام پیش از هرچیز، «عبدالله‏» بود و عبودیت در تمام زوایاى زندگى و رفتار و گفتارش آشکار بود. سیره او سازنده انسان و ترسیم کننده سیستم ارزش‏هاى اخلاقى است. به این حدیث‏شریف از زبان امام باقر علیه السلام بنگریم و چهره انسان‏هاى سوزنده و سازنده را ترسیم نماییم و سپس به نمونه‏هایى از سیره سازنده اخلاقى امام حسین علیه السلام بپردازیم:

امام باقر علیه السلام در ترسیم اسوه‏هاى شرآفرین و الگوهاى برکت‏آفرین و رحمت‏بخش چنین مى‏فرماید:

«ان لله عبادا میامین میاسیر یعیشون و یعیش الناس فى‏اکنافهم و هم فى‏عباده مثل القطر، و لله عباد ملاعین مناکیر، لایعیشون و لا یعیش الناس فى اکنافهم، و هم فى‏عباده مثل الجراد، لایقعون على شى‏ء الا اتواعلیه.» (۱۰)

«همانا براى پروردگار بنده‏هایى است پربرکت و بامیمنت که خود خوش مى‏زیند و مردم نیز در پرتو آنان زندگى خوشى دارند. آن‏ها در میان بندگان مانند بارانند. در برابر، انسان‏هایى هستند نفرین شده و نکبت‏بار که نه خود زندگى سالمى دارند و نه کسى از زندگى آنان بهره‏اى مى‏گیرد. این گروه مانند ملخ هستند که جز نابودى و تبهکارى چیزى ندارند.»

امام حسین علیه السلام الگوى رحمت، رافت، کرامت و بزرگوارى است که باران وجودش همگان را سیراب مى‏سازد و شادابى و نشاط و حیات و حرکت مى‏آفریند.

پى نوشت:

۱ – سوره ممتحنه، آیه ۴٫

۲- سوره احزاب، آیه ۲۱٫

۳- سوره تحریم، آیات ۱۱ و ۱۲ و سوره انعام، آیات ۹۰- ۸۳٫

۴- نهج البلاغه، خطبه ۱۶۰، ترجمه شهیدى، ص‏۱۶۲٫

۵- اصول کافى، ج ۲، ص ۷۸٫

۶- روش تربیتى اسلام، محمد قطب، ترجمه جعفرى، ص ۲۴۴٫

۷- تاریخ طبرى، (هشت جلدى)، ج ۴، ص ۳۰۴٫

۸- تهذیب، ابن عساکر، ج ۴، ص ۳۲۷٫

۹- نفس المهموم، محدث قمى، ص ۱۰۷٫

۱۰- تحف العقول، ص ۳۱۰٫

منبع: ماهنامه کوثر، شماره ۴۴

بایسته هاى اخلاقى یاران حضرت مهدى (عجل الله تعالى فرجه)

اشاره:

اول بایسته هاى نظرى که شامل شناخت نظرى و همه جانبه مهدویت و انتظار و نیز مطالعه در احوال و تاریخ زندگى حضرت مهدى (عج ) آن پیشواى بزرگ است . دوم بایسته هاى عملى که ایجاد رابطه عاطفى و معنوى با وجود مقدس امام زمان (عج ) پیروى از فرمانهاى او و آراستگى به فضیلتهایى است که شایسته یاران مهدى (عج ) است . اولین ومهمترین ویژگى فرهنگ مهدویت شناخت کامل و راستین وجود گرانقدار امام زمان (عج ) این ذخیره بزرگ خداوندى است . اهتمام بر شناخت امام لزوم تبعیت وى را در پى خواهد داشت و پیروى از امام نیز ما را در مسیر تربیت الهى قرار خواهد داد. انسان با شناخت صفات و ویژگى هاى پیشوایان خود را به صفات ممتاز آنان نزدیک مى سازد و راه کمال را در پیش مى گیرد. اندیشه در نامها و نشانهاى او تامل در نامه ها و فرمانهاى او تفکر در حکمت و اسرار غیبت تدبر در هدایت معنوى و ولایت تشریعى و تکوینى در گستره شناخت امام قابل توجه است .

در روایتهاى فراوانى از امامان معصوم (ع ) نیز به شناخت امام زمان (عج ) تاکید شده است . رسول خدا(ص ) مى فرماید : « من مات و لم یعرف امام زمانه مات میته الجاهلیه )(۱ ) (هر که بمیرد و امام زمان خود را نشناسد در مرگ جاهلیت مرده است ).

انتظار سازنده

انتظار رفع تکلیف نیست بلکه فهم تکلیف است . از بایسته هاى فرهنگ انتظار درک درست و کامل مفهوم انتظار است . در قاموس بعضى از منتظران انتظار به مفهوم منتظر بودن و دست روى دست گذاردن و همه چیز را به حال خود رها کردن است تا سرانجام امام با ظهور خویش جهان را از فساد و تباهى برهاند. در واقع این همان انتظار مخرب و ویرانگر و به نوعى رفع تکلیف است . انسان با چنین برداشتى از مفهوم انتظار هرگز نمى تواند در جهت اصلاح جامعه گام بردارد.

در انتظار سازنده که منتظران واقعى دریافت صحیحى از واژه انتظار دارند فهم تکلیف نهفته است . منتظر با فهم تکلیف به عدالت مى اندیشد از هرگونه ظلم و بى عدالتى گریزان است و با هدف فراهم آوردن زمینه هاى دادگرى و اصلاح فردى و اجتماعى مى کوشد. بر اساس این عقیده شخص منتظر با آنکه مشتاق دیدار امام دادگر است خود نیز به مسئولیتهایش آگاه است و در راه دست یابى به آرمانهاى متعالى اش گام بر مى دارد از این رو یاران مهدى موعود را باید در میان جان برکفان انقلاب و دین و حرمت گزاران به خانواده شهیدان وصالحان و نیکان یافت نه در میان ساکنان دیار بى خبرى و نه در جمع رفاه زدگان عافیت طلب .

انتظار در این مفهوم فلسفه مقاومت است نه عامل تسلیم انتظار آگاهانه جز اصلاح و راستى ثمرى ندارد وبدیهى است که دستاورد مهم چنین انتظارى امید به آینده اى روشن است .

ایمان و اعتقاد و یاوران مهدى (عج )

ایمان از مهمترین سرمایه هاى انسان خداجوست . پایدارى رشادت و فداکارى مومن ریشه در ایمان حقیقى وى دارد. یاران راستین مهدى از مومنانى هستند که ایمانشان آنها را به مرحله اى رسانده که هرگونه شک و شبهه اى را از دلشان زدوده است . (۲ ) همان کسانى که به نقل از روایتهاى بزرگان دین ترنم روح بخش تلاوت قرآن و مناجات شبانه آنان همچون صداى زنبوران عسل درهم مى پیچید و از شب تا صبح به راز و نیاز با خداى خویش مشغولند . (۳ ) (آنان کسانى هستند که ) خدا را با بصیرت درون شناخته اند و ایمان به خدا در اعماق جانشان نفوذ کرده است . در راه تقویت ایمان و اجراى دستورهاى الهى از هیچ چیز هراس ندارند و از نکوهش هیچ سرزنش کننده اى بیم به دل راه نمى دهند. اینان مصداق این آیه قرآنى هستند که : « …به زودى خداوند قومى را که آنها را دوست مى دارد و آنها (نیز) او را دوست دارند و نسبت به مومنان فروتن و بر کافران سرافراز و مقتدرند به نصرت اسلام بر مى انگیزد . » (مائده ۵۴ )

مومنان واقعى کسانى هستند که تنها به خدا عشق مى ورزند و جز به خشنودى او نمى اندیشند « یحبهم و یحبونه » در برابر برادران دینى شان فروتن هستند « اذله على المومنین » با کافران ستمگر و کج اندیش سرسخت خشن و در برابرشان سرافرازند « اعزه على الکافرین » براى بسط عدل و اجراى فرمانهاى الهى همواره در حال جهاد فى سبیل الله هستند « یجاهدون فى سبیل الله » و در جهت نابودى کافران وبرچیدن بساط ستمگران کوشا و از هیچ ملامتى پروا ندارند « و لا یخافون لومه لائم » .

همه این ویژگیها در انسان مومن از اعتقاد حقیقى او به خدا و ایمان به مقصد اصلى نشئت گرفته است . آنان به چنان شهامتى رسیده اند که از شکستن سنتهاى غلط ومخالف و ایستادگى در مقابل باورهاى نادرست محیط و هجوم افکار عوامانه و محافظه کاران منحرف هیچگونه تردیدى به خود راه نمى دهند. آرى بدست آوردن چنین موفقیتى افزون بر کوشش خود فرد. به سبب فضل خداوند است که به هر کس بخواهد و شایسته ببیند عطا مى کند که « ذلک فضل الله یوتیه من یشا » .

عبادت یاران مهدى (عج )

آنان پارسایان شب اند که تا بامدادان به ذکر و راز و نیاز و بر قیام و قعودند. آتش عشق به معشوق و معرفت به ذات بارى تعالى خواب را از دیدگان آنان ربوده است .

جز خم ابروى هیچ محرابى ندارم

جز غم هجران رویش من تب و تابى ندارم

 گفتم اندر خواب بینم چهره چون آفتابش

حسرت این خواب در دل ماند چون خوابى ندارم

 سر نهم بر خاک کویش جان دهم در یاد رویش

سر چه باشد جان چه باشد چیز نایابى ندارم
(۴ )

مردانى که شب هنگام زمزمه تلاوت قرآن و ذکر مناجات شان همچون صداى زنبوران عسل در هم بپیچد و هیبت الهى آنان را به قیام وادارد و بامدادان سوار بر مرکبها شوند آنان راهبان شب اند و شیران روز . (۵ )

این همه حاصل ایمان نهفته در قلب آنان است و هر چه درجه ایمان آنها بالا رود اینگونه اعمال نیز در زندگى شان فزونى خواهد یافت و هیچ مانعى بر سر راه آنان نخواهد ماند. جهاد و کوشش نه تنها آنها را از عبادت و راز و نیاز به درگاه الهى باز نمى دارد بلکه سبب مى شود تا حلاوت ایمان را بیشتر بچشند و همه کارها و رفتارهاى خود را جلوه الهى دهند که چه رنگى بهتر از رنگ الهى !

« صبغه الله و من احسن من الله صبغه و نحن له عابدون » (بقره ۱۳۸ ) (رنگ الهى و چه رنگى نیکوتر از رنگ الهى و ما او را پرستش مى کنیم ).

ى

اران مهدى (عج ) آمران به معروف و ناهیان از منکر

رسالت حضرت مهدى (عج ) و یاران باوفایش احیاى دین خدا و اتمام رسالت انبیا و اولیا و اصلاح زمین از بدعتها و ظلمهایى است که ظالمان وفاسدان بر زمینیان تحمیل کرده اند منتظران حقیقى مهدى مى خواهند نقاب تزویر را از چهره مزدوران برکشند و رسالتشان را در برپایى قسط و عدل مى دانند : « یملا الارض قسطا و عدلا کما ملئت ظلما و جورا » (۶ )

سیره رسول گرامى اسلام و امامان معصوم (ع ) مبتنى بر امر به معروف و نهى از منکر بود و از بدو دوران کودکى تا واپسین لحظه هاى حیات همواره بر آن اساس رفتار کرده اند. یعقوب سراح خدمت امام صادق (ع ) مى رسد در حالیکه حضرت در کنار گهواره فرزندش حضرت موسى بن جعفر ایستاده بود و با او سخن مى گفت . یعقوب مى گوید من نشستم تا امام از سخن گفتن با فرزندش فارغ شد پس برخاستم . امام صادق (ع ) به من فرمود : نزدیک سرورت بیا و او را سلام گوى . من نزدیک گهواره رفتم و به کودک سلام کردم . امام موسى بن جعفر(ع ) از درون گهواره با زبانى فصیح و گویا سلام را پاسخ گفت و فرمود : « اذهب و تغیر اسم ابنتک التى سمیتها امس یبغضه الله » (برو آن نام را که دیروز بر دخترت نهاده اى تغییر ده زیرا آن اسم را خدا دشمن دارد).

آنگاه امام صادق (ع ) فرمود : به دستور فرزندم عمل کن تا هدایت یابى . من نیز به دستور آن حضرت عمل کردم و نام دختر یک روزه ام را تغییر دادم . (۷ )

بنابر این یکى از صفتهاى برجسته یاران حجت امر به معروف و نهى از منکر است امام صادق (ع ) در تفسیر آیه « الذین ان مکناهم فى الارض اقاموا الصلاه و اتوالزکاه و امروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و لله عاقبه الامور » مى فرماید : (براى آل محمد(ص ) مهدى و اصحاب او خداوند متعال مشارق و مغارب زمین را به تصرف آنها در آورد و دین را آشکار سازد و خداوند متعال به وسیله او و یارانش بدعتها و باطل را از بین مى برد همچنانکه سفیهان حق را بمیرانند تا جایى که اثرى از ظلم دیه نشود و امر به معروف و نهى از منکر خواهند کرد و عاقبت کارها بدست خداست . )(۸ )

ولایت مدارى اصحاب مهدى (عج )

امامت و رهبرى از ارکان دین اسلام و محور و اساس همه کارها اعم از عبادى و غیرعبادى است . حضرت على (ع ) در این باره مى فرماید :

« و انه لیعلم ان محل القطب من الرحا » (۹ ) و او (ابوبکر) خوب مى دانست من در گردش حکومت اسلامى همچون محور سنگهاى آسیابم که بدون آن آسیاب نمى چرخد .

همه اعمال فردى و اجتماعى مردم باید تحت تاثیر امامت باشد. از این رو. ایمان به رهبرى زمینه ساز رستگارى مسلمانان است . مسلمانان صدر اسلام با ایمان و اطاعت از رهبرى و پیامبر در مدتى کم از حضیض ذلت به اوج عزت رسیدند چرا که به فرمان خدا به آنچه پیامبر مى فرمود گردن مى نهادند : « و ما آتاکم الرسول فخذوه و ما نهاکم عنه فانتهوا » (حشر ۷ )

بعد از رسول خدا(ص ) پیروان آن حضرت همان عقیده و ایمان را به ائمه اطهار(ع ) داشته اند ویاران حجت (عج ) نیز بیش از همه به امام زمان (عج ) ارادت دارند که این عشق و ایمان از وجود آن حضرت سرچشمه مى گیرد.

« یتمسحون بسرج الامام علیه السلام یطلبون بذلک البرکه » (۱۰ ) (آنان براى تبرک دست خویش را به زین اسب امام مى کشند و بدین سان تبرک مى جویند).

انسان خداجو به واسطه عشق به امام سر از پا نمى شناسد براى اطاعت و اجراى فرمانهاى او شب و روز را نمى شناسد و در راه فرمانبردارى او مطیع تر از یک کنیز نسبت به مولایش است و در هنگام بروز خطر براى دفاع از وجود او جانش را فدا مى کند . (۱۱ )

کیست کاشفته آن زلف چلیپا نشود

دیده اى نیست که بیند تو و شیدا نشود

 

نازکن ناز که دلهاى همه در بند تواند

غمزه کن غمزه که دلبر چو تو پیدا نشود

 

سر به خاک سر کوى تو نهد جان از دست

جان چه باشد که فداى رخ زیبا نشود
(۱۲ )

این عشق و علاقه میان امام و یارانش به حدى به هم گره خورده است که « آنچه شخص امام بدان وصف شده است آنان نیز به آن توصیف گشته اند. هنگامى که به طرف مکانى حرکت مى کنند ترس از آنان پیشاپیش در دل مردمان مى افتد. آنان دست از شمشیر خود در پیکار با دشمنان دین باز نمى گیرند تا آنکه خداى تعالى راضى شود و این همه به سبب آن است که یاران مهدى شیعه کاملى براى مولاى خود هستند و افعال و صفاتشان مطابق افعال و صفات امام است » . (۱۳ )

شجاعت یاران مهدى (عج ) و آرزوى شهادت

ترس از خصلتهاى ناپسند یک انسان برگرفته از ضعف ایمان سستى یقین و ناتوانى نفس است :

« شده الجبن من عجز النفس و ضعف الیقین » (۱۴ )

شخصى که به رحمت الهى و پاداش روز جزا یقین ندارد همواره در نوعى بیم و هراس بسر مى برد. ترس از آن دارد که هر لحظه دفتر عمرش بسته شود و از این دیار کوچ کند اما شخص باایمان در دنیایى پر از امید بسر مى برد و در همه مشکلات تکیه گاهش خداست و یقین دارد که « ولله العزه و لرسوله و للمومنین » (منافقون ۸ )

با چنین اعتقادى دلیلى ندارد که فرد احساس ضعف و ترس کند بلکه ترس را عار و ننگ و نقصى براى خود مى داند و براى دورى از آن مى کوشد : « احذروا الجبن فانه عار و منقصه » (۱۵ )

یاران مهدى که قلبشان لبریز از عشق به خدا و یقین به روز جزا و یارى پروردگار است از هیچکس هراسى به دل ندارند.

یاد روى تو غم هر دو جهان از دل برد

صبح امید همه ظلمت شب باطل کرد
(۱۶ )

یکى از محکهایى که خداوند با آن افراد راستگو و با ایمان را از افراد دروغگو جدا مى سازد تمناى مرگ است . (جمعه ۶ ) هر مومن دل سوخته و عاشق کوى یار قرب الى الله و هم نشینى بااولیا رادوست دارد و همواره در تمناى مرگ است .

آتش به جانم افکند شوق لقاى دلدار

از دست رفت صبرم اى ناقه پاى بردار(۱۷ )

« لو لا اجل الذى کتب الله علیهم لم تستقر ارواحهم فى اجسادهم طرفه عینى شوقا الى الثوات وخوفا من العقاب » . (۱۸ ) (اگر نبود اجلى که براى آنها نوشته شده است براى لحظه اى ارواح شان در کالبد جانشان آرام نمى گرفت از شوق رسیدن به ثواب و ترس از عذاب الهى ).

اصحاب حجت (عج ) که اما خویش را بامعرفت دریافته اند هستى شان را در وجود وى فانى مى بینند و عاشق شهادت و در راه او هستند : « بدعون بالشهاده و یتمننون ان یقتلوا فى سبیل الله شعار هم یا لثارات الحسین علیه السلام » (۱۹ ) . (همواره شهادت کشته شدن در راه خدا را آرزو مى کنند و شعار آنان یالثارات الحسین بیایید به طلب خون حسین است ).

و زبان حالشان این است :

مرگ اگر مرد است گو نزد من آى

تا در آغوشش بگیرم تنگ تنگ

 

من ز او جانى ستانم پر بها

او ز من دلقى ستاند رنگ رنگ
(۲۰ )

(مولانا)

دلهاى پولادین اما نورانى ویژگى یاران مهدى (عج )

از دیگر صفتهاى یاوران مهدى (عج ) قلب قوى و پولادین آنهاست که از آنها در روایتهاى مختلف به پاره اى آهن یاد شده است :

« تجیى الرایات السود من قبل المشرق کان قلوبهم زبر الحدید » (۲۱ ) (در زمان ظهور حضرت مهدى (عج ) پرچم هاى سیاه از جانب شرق خواهد آمد که بر گرد آنها افرادى هستند با دلهایى همچون پاره هاى آهن سخت و محکم .

در روایتى دیگر هم مى خوانیم که قلبهاى آنها حتى سختتر از پاره هاى آهن است : « و ان قلب رجل منهم اشد من زبر الحدید » (دلهاى آنها . یاران مهدى (عج ) . از پاره هاى فولاد محکمتر است ) . (۲۲ )

آرى پنجره قلب هاى آنها رو به آسمان معنا گشوده است و دلهاى خویش را به ریسمان الهى پیوند داده اند. آنان خانه هاى دل خود را با قندیل هاى ایمان روشن کرده اند : « کان قلوبهم القنادیل و هم من خشیه الله مشققون » . (۲۳ )

اینان با پشتوانه اى بزرگ از ایمان واقعى به خدا و یقین به روز جزا و هدفى مقدس همچون مشعل هایى فروزانند که دلهاى استوارشان بسان قندیل هاى نور در سینه سترگشان آویخته است . این رادمردان تنها به خداى خویش دل داده اند وتنها از او هراس دارند وقلبشان را به یاد او قوت بخشیده اند که « الا بذکرالله تطمئن القلوب » . (رعد ۲۸ )

قدرت جسمانى اصحاب مهدى (عج )

در بسیارى از روایتها قدرت یاران مهدى را برابر با چهل مرد شمرده اند که این قدرت جسمانى آنها بر گرفته از ایمان راسخ به خداوند یقین به امامت و حقانیت هدف آنهاست . یاوران مهدى با چنین توانایى جسمى و روحیه عالى مى توانند ظلم و جور را از صحنه گیتى براندازند.

با این اوصاف آنها سدى محکم نیزه و شمشیر برنده و رکن رکینى هستند که حضرت لوط (ع ) هنگام رویارویى با قوم کافر منحرف خود یارانى چون آنها را آرزو مى کرد و مى گفت :

« اى کاش مرا قوتى و یا پناهگاهى امن و استوار مى بود که از شر شما محفوظ مى ماندم »

امام صادق (ع ) در تبیین این گفتار فرمود : « این آرزویى است بر قدرت قائم مهدى (عج ) و استوارى یارانش که همان ارکان محکم هستند. هر کدام از مردان و یاران مهدى (عج ) داراى قدرت چهل مرد هستند. دلهاى آنها از پاره هاى فولاد محکمتر است . اگر بر کوهها بگذرند کوهها در هم فرو مى ریزند. دست از شمشیرهاى خود بر نمى گیرند تا آنکه خداى تعالى راضى شود » . (۲۴ )

تشبیه قلبهاى آنان به پاره هاى آهن یا سنگ براى تاکید بیشتر به استوارى و شهامت آنان و نفى هرگونه ترس و وحشت از قلبها و افکارشان است . بیان امام صادق (ع ) به برابرى نیروى هر یک با چهل مرد به معناى محدود کردن این نیرو نیست بلکه براى نشان دادن میزان بسیار بالاى قدرت ایشان است و اشاره به اینکه هر کدام از توان و نیروى فراوانى برخوردارند . (۲۵ )

پى نوشت:

۱ . محدث قمى سفینه البحار ص ۳۲

۲ . همان

۳ . محمدباقر مجلس بحارالانوار ج ۵۲ ص .۳۰۸

۴ . دیوان امام خمینى ص .۱۴۹

۵ . بحارالانوار ج ۵۲ ص .۳۰۸

۶ . همان ج ۴۸ ص ۱۹ ج .۲۴

۷ . علامه بحرانى مدینه المعاجز ج ۶ ص .۲۲۴

۸ . علامه بحرانى . الحجه فیما نزل فى القائم الحجه ص .۱۴۳

۹ . امامى و آشتیانى . ترجمه و شرح فشرده اى بر نهج البلاغه ج ۱ خطبه ۳ ص .۶۴

۱۰ . بحارالانوار ج ۴۸ ص .۱۹

۱۱ . همان .

۱۲ . دیوان امام خمینى ص .۱۱۲

۱۳ . سیدمحمد صدر تاریخ ما بعدالظهور ص .۵۰۵

۱۴ . سیدحسن شیخ الاسلامى هدایه العلم فى تنظیم غررالحکم ص .۱۷

۱۵ . همان .

۱۶ . دیوان امام خمینى ص .۸۱

۱۷ . کلیات شیخ بهایى ص .۷۰

۱۸ . فیض الاسلام نهج البلاغه ص .۶۱۲

۱۹ . بحارالانوار ج ۲ ص .۳۰۸

۲۰ . مراد از دلق در اینجا بدن است .

۲۱ . الحاوى للفتاوى ج ۲ ص .۶۴

۲۲ . بحارالانوار ج ۵۲ ص .۳۲۷

۲۳ . همان ص .۳۰۸

۲۴ . همان ص .۳۲۷

۲۵ . سیدمصطفى علامه مهرى، مهدى موعود یارانى اینگونه دارد صص ۳۲ و .

سیدحسین اسحاقى

نقش اخلاق در سیره عملى پیامبر اسلام (ص)

اشاره:

یکى از شاخصه هاى پر اهمیت در پیشرفت اسلام اخلاق نیک و کلام‏دلاویز و پرجاذبه پیامبر اکرم (ص) با انسان‏ها بود، این خلق نیکوتا بدان حدى بود که معروف شد سه چیز در پیشرفت اسلام نقش به‏سزایى داشت: ۱- اخلاق پیامبر (ص) ۲- شمشیر و مجاهدات حضرت على (ع) ۳- انفاق ثروت حضرت خدیجه (س) در قرآن مجید، به نقش اخلاق پیامبر (ص) درپیشرفت اسلام و جذب ‏دل‏ها تصریح شده است،

 

آن جا که مى‏خوانیم: «فبما رحمه من الله‏لنت لهم و لو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک فاعف عنهم‏و استغفر لهم و شاورهم فى الامر; اى رسول ما! به خاطر لطف ورحمتى که از جانب خدا، شامل حال تو شده، با مردم مهربان‏گشته‏اى، و اگر خشن و سنگدل بودى، مردم از دور تو پراکنده‏مى‏شدند، پس آن‏ها را ببخش، و براى آن‏ها طلب آمرزش کن، و درکارها با آن‏ها مشورت فرما.»

ازاین آیه استفاده مى‏شود که :

۱- نرمش و اخلاق نیک، یک هدیه الهى است، کسانى که نرمش ندارند،از این موهبت الهى محرومند.

۲- افراد سنگ‏دل و سخت‏گیر نمى‏توانند مردم‏دارى کنند، و به جذب‏نیروهاى انسانى بپردازند; ۳- رهبرى و مدیریت صحیح با جذب و عطوفت همراه است.

۴- باید دست‏شکست‏خوردگان در جنگ و گنهکاران شرمنده را گرفت وجذب کرد (با توجه به این که شان نزول آیه مذکور در موردندامت فراریان مسلمان در جنگ احد نازل شده است).

۵- مشورت با مردم از خصلت‏هاى نیک و پیوند دهنده است که موجب‏انسجام مى‏گردد.

پیامبر اسلام (ص) علاوه بر این که ارزش‏هاى اخلاقى را بسیار ارج‏مى‏نهاد، خود در سیره عملى‏اش مجسمه فضایل اخلاقى و ارزش‏هاى والاى‏انسانى بود، او در همه ابعاد زندگى با چهره‏اى شادان و کلامى‏دلاویز با حوادث برخورد مى‏کرد.

به عنوان مثال، درتاریخ آمده‏است:در سال نهم هجرت هنگامى که قبیله سرکش طى بر اثر حمله‏قهرمانانه سپاه اسلام شکست ‏خوردند، عدى بن حاتم که از سرشناسان‏این قبیله بود به شام گریخت، ولى خواهر او که «سفانه‏» نام‏داشت‏ به اسارت سپاه اسلام درآمد.

سفانه را همراه سایر اسیران به مدینه آوردند و آنان را درنزدیک مسجد در خانه‏اى جاى دادند، روزى رسول خدا (ص) از آن‏اسیران دیدن کرد، سفانه از موقعیت استفاده کرده و گفت: «یا محمد هلک الوالد و غاب الوافد فان رایت ان تخلى عنى، و لا تشمت ‏بى احیاء العرب، فان ابى کان یفک العانى، و یحفظ الجار، و یطعم‏الطعام، و یفشى السلام، و یعین على نوائب الدهر;

اى محمد!پدرم (حاتم) از دنیا رفت، و نگهبان و سرپرستم (عدى) ناپدید شدو فرار کرد، اگر صلاح بدانى مرا آزاد کن، و شماتت و بدگویى‏قبیله‏هاى عرب‏ها را از من دور ساز، همانا پدرم (حاتم) بردگان‏را آزاد مى‏ساخت، از همسایگان نگهبانى مى‏نمود، و به مردم غذامى‏رسانید، و آشکارا سلام مى‏کرد، و در حوادث تلخ روزگار، مردم‏را یارى مى‏نمود.»

پیامبر اکرم (ص) که به ارزش‏هاى اخلاقى، احترام شایان مى‏نمود، به‏سفانه فرمود:

«یا جاریه هذه صفه المؤمنین حقا، لو کان ابوک مسلما لترحمناعلیه;

اى دختر! این ویژگى‏هایى که برشمردى، از صفات مؤمنان‏راستین است، اگر پدرت مسلمان بود، ما او را مورد لطف و رحمت‏قرار مى‏دادیم.» آنگاه پیامبر (ص) به مسؤولین امر فرمود:«خلوا عنها فان اباها کان یحب مکارم الاخلاق; این دختر را به‏پاس احترامى که پدرش به ارزش‏هاى اخلاقى مى‏نمود، آزاد سازید.».

آن گاه پیامبر (ص) لباس نو به او پوشانید، و هزینه سفر به شام‏را در اختیار او گذاشت، و او را همراه افراد مورد اطمینان به‏شام نزد برادرش رهسپار کرد.

نمونه‏هایى از اخلاق پیامبر (ص)

در سیره عملى پیامبر (ص) صدها نمونه از اخلاق نیک و زیبا وجوددارد که هر کدام نشانگر قطره‏اى از اقیانوس عظیم حسن خلق آن‏حضرت است، همان گونه که خداوند با تعبیر «و انک لعلى خلق‏عظیم; و همانا تو اخلاق عظیم و برجسته‏اى دارى‏» به این مطلب‏اشاره فرموده است.

نظر شما را به چند نمونه از آن‏ها جلب‏مى‏کنیم: ۱- عدى بن حاتم مى‏گوید: «هنگامى که خواهرم سفانه به اسارت‏سپاه اسلام درآمد و من به سوى شام گریختم، پس از مدتى خواهرم‏با کمال وقار و متانت ‏به شام آمد و مرا در مورد این که‏گریخته‏ام و او را تنها گذاشتم سرزنش کرد، عذرخواهى کردم، پس‏از چند روزى از او که بانویى خردمند و هوشیار بود، پرسیدم:«این مرد (پیامبر اسلام) را چگونه دیدى؟» گفت: «سوگند به‏خدا او را رادمردى شکوهمند یافتم، سزاوار است که به اوبپیوندى که در این صورت به جهانى از عزت و عظمت پیوسته‏اى‏».

با خود گفتم به راستى که نظریه صحیح همین است، به عنوان پذیرش‏اسلام، به مدینه سفر کردم، پیامبر (ص) در مسجد بود، در آن جا به‏محضرش رسیدم، سلام کردم، جواب سلامم را داد و پرسید:کیستى؟ عرض کردم عدى بن حاتم هستم، آن حضرت برخاست و مرا به‏سوى خانه‏اش برد، در مسیر راه با این که مرا به خانه مى‏برد،بانویى سالخورده و مستضعف با او دیدار کرد، اظهار نیاز نمود،پیامبر (ص) به مدتى طولانى در آنجا توقف کرد و آن بانو را درمورد تامین نیازهایش راهنمایى فرمود. با خود گفتم:«سوگند به خدا این شخص پادشاه نیست.»

سپس از آن جا گذشتیم وبه خانه رسول خدا (ص) وارد شدم، پیامبر (ص) از من استقبال وپذیرایى گرمى نمود، زیراندازى که از لیف خرما بود، نزدم آوردو به من فرمود:

بر روى آن بنشین. گفتم: بلکه شما بر آن‏بنشینید. فرمود: نه، شما بر آن بنشین، خود آن حضرت بر روى‏زمین نشست، با خود گفتم: این نیز نشانه دیگر که آن حضرت،پادشاه نیست. سپس مطلبى از دینم را که راز پوشیده بود بیان‏فرمود، دریافتم که او بر رازها آگاهى دارد، و فهمیدم که‏پیامبر مرسل مى‏باشد، بیانات و پیشگوییها و مهربانى‏هایش مراشیفته‏اش کرده و همانجا مسلمان شدم.»

۲- در جنگ خیبر که با حضور شخص پیامبر (ص) در سال هفتم هجرت‏رخ داد، پس از پیروزى سپاه اسلام بر سپاه کفر، جمعى از یهودیان‏به اسارت سپاه اسلام درآمدند، یکى از اسیران، صفیه دختر حى بن‏اخطب (دانشمند سرشناس یهود) بود.بلال حبشى، صفیه را به همراه زنى دیگر به اسارت گرفت و آن‏ها رابه حضور پیامبر (ص) آورد، ولى هنگام آوردن آن‏ها اصول اخلاقى رارعایت نکرد، و آن‏ها را از کنار جنازه‏هاى کشته‏شدگان یهود حرکت‏داد، صفیه وقتى که پیکرهاى پاره پاره یهودیان را دید بسیارناراحت‏شد و صورتش را خراشید، و خاک بر سر خود ریخت، و سخت‏گریه کرد.

هنگامى که بلال آنها را نزد پیامبر (ص) آورد،پیامبر (ص) از صفیه پرسید: «چرا صورتت را خراشیده‏اى و این‏گونه خاک‏آلود و افسرده هستى؟! » صفیه ماجراى عبورش از کنارجنازه‏ها را بیان کرد، رسول اکرم (ص) از رفتار غیر انسانى و خلاف‏اخلاق اسلامى بلال حبشى ناراحت‏ شده و بلال را سرزنش کرده و فرمود: «ا نزعت منک الرحمه یا بلال حیث تمر بامراتین على قتلى‏رجالهما; اى بلال! آیا مهر و محبت و عاطفه از وجود تو رخت‏بربسته که آن‏ها را از کنار کشته‏شدگانشان عبور مى‏دهى؟! چرابى‏رحمى کردى؟»

جالب این که پیامبر اکرم (ص) براى جبران رنج‏ها و ناراحتى‏هاى‏صفیه، با او ازدواج کرد، سپس او را آزاد، و بار دیگر باپیش ‏نهاد صفیه با او ازدواج نمود و به این ترتیب، ناراحتى‏هاى اورا به طور کلى از قلبش زدود.

۳- در ماجراى جنگ حنین که در سال هشتم هجرت رخ داد، شیماءدختر حلیمه که خواهر رضاعى پیامبر (ص) بود، با جمعى از دودمانش‏به اسارت سپاه اسلام درآمدند، پیامبر (ص) هنگامى که شیماء را درمیان اسیران دید، به یاد محبت‏هاى او و مادرش در دوران‏شیرخوارگى، احترام و محبت‏شایانى به شیماء کرد. پیش روى اوبرخاست و عباى خود را بر زمین گستراند، و شیماء را روى آن‏نشانید، و با مهربانى مخصوصى از او احوال‏پرسى کرد، و به اوامر فرمود: «تو همان هستى که در روزگار شیرخوارگى به من محبت‏کردى…» (با این که از آن زمان حدود شصت‏سال گذشته بود).

شیماء از پیامبر (ص) تقاضا کرد، تا اسیران طایفه‏اش را آزادسازد، یامبر (ص) به او فرمود:«من سهمیه خودمرا بخشیدم،و در مورد سهمیه سایر مسلمانان،به تو پیشنهاد مى‏کنم که بعد از نماز ظهر برخیز و در حضورمسلمانان، بخشش مرا وسیله خود قرار بده تا آنها نیز سهمیه خودرا ببخشند.

شیماء همین کار را انجام داد، مسلمانان گفتند: «ما نیز به‏پیروى از پیامبر (ص) سهمیه خود را بخشیدیم.»

سیره‏نویس معروف‏ابن هشام مى‏نویسد:

«پیامبر (ص) به شیماء فرمود: اگر بخواهى باکمال محبت و احترام، در نزد ما بمان و زندگى کن، و اگر دوست‏دارى تو را از نعمت‏ها بهره‏مند مى‏سازم و به سلامتى به سوى قوم‏خود بازگرد؟» شیماء گفت: مى‏خواهم به سوى قوم خود بازگردم.پیامبر (ص) یک غلام و یک کنیز به او بخشید و این دو با هم‏ازدواج کردند، و به عنوان خدمتکار خانه شیماء به زندگى خودادامه دادند.

۴- مهربانى و اخلاق نیکوى پیامبر (ص) در حدى بود که امام صادق (ع)فرمود:روزى رسول خدا (ص) نماز ظهر را با جماعت‏خواند، مردم بسیارى به‏او اقتدا کردند، ولى آن‏ها ناگاه دیدند آن حضرت بر خلاف معمول‏دو رکعت آخر نماز را با شتاب تمام کرد (مردم از خودمى‏پرسیدند، به راستى چه حادثه مهمى رخ داده که پیامبر (ص)نمازش را با شتاب تمام کرد؟!) پس از نماز از پیامبر (ص)پرسیدند: «مگر چه شده؟ که شما این گونه نماز را (با حذف‏مستحبات) به پایان بردى؟» پیامبر (ص) در پاسخ فرمود:«اما سمعتم صراخ الصبى; آیا شما صداى گریه کودک رانشنیدید؟» معلوم شد که کودکى در چند قدمى محل نمازگزاران‏گریه مى‏کرده، و کسى نبود که او را آرام کند، صداى گریه او دل‏مهربان پیامبر (ص) را به درد آورد، از این رو نماز را با شتاب‏تمام کرد، تا کودک را از آن وضع بیرون آورده، و نوازش نماید.

۵- عبد الله بن سلام از یهودیان عصر پیامبر (ص) بود، عواملى ازجمله جاذبه‏هاى اخلاق پیامبر (ص) موجب شد که اسلام را پذیرفت ورسما در صف مسلمانان قرار گرفت، او دوستى از یهودیان به نام‏«زید بن شعبه‏» داشت، عبدالله پس از پذیرش اسلام همواره زیدرا به اسلام دعوت مى‏کرد، و عظمت محتواى اسلام را براى او شرح‏مى‏داد بلکه به اسلام گرویده شود، ولى زید هم چنان بر یهودى‏بودن خود پافشارى مى‏کرد و مسلمان نمى‏شد.

عبدالله مى‏گوید: روزى‏به مسجدالنبى رفتم ناگاه دیدم، زید در صف نماز مسلمانان نشسته‏و مسلمان شده است، بسیار خرسند شدم، نزدش رفتم و پرسیدم «علت‏مسلمان شدنت چه بوده است؟» زید گفت: تنها در خانه‏ام نشسته‏بودم و کتاب آسمانى تورات را مى‏خواندم، وقتى که به آیاتى که‏در مورد اوصاف محمد (ص) بود رسیدم، با ژرف‏اندیشى آن را خواندم‏و ویژگى هاى محمد (ص) را که در تورات آمده بود به خاطر سپردم،با خود گفتم بهتر آن است که نزد محمد (ص) روم و او رابیازمایم، و بنگرم که آیا او داراى آن ویژگى‏ها که یکى از آنها«حلم و خویشتن‏دارى‏» بود هست‏یا نه؟ چند روز به محضرش رفتم،و همه حرکات و رفتار و گفتارش را تحت نظارت دقیق خود قراردادم، همه آن ویژگى‏ها را در وجود او یافتم، با خود گفتم تنهایک ویژگى مانده است، باید در این مورد نیز به کند و کاو خودادامه دهم، آن ویژگى حلم و خویشتن‏دارى او بود، چرا که درتورات خوانده بودم: «حلم محمد (ص) بر خشم او غالب است، جاهلان‏هرچه به او جفا کنند، از او جز حلم و خویشتن‏دارى نبینند.»

روزى براى یافتن این نشانه از وجود آن حضرت، روانه مسجد شدم،دیدم عرب بادیه‏نشینى سوار بر شتر به آنجا آمد، وقتى که‏محمد (ص) را دید، پیاده شد و گفت: «من از میان فلان قبیله به‏اینجا آمده‏ام، خشکسالى و قحطى باعث‏شده که همه گرفتار فقر ونادارى شده‏ایم، مردم آن قبیله مسلمان هستند، و آهى در بساطندارند، وضع ناهنجار خود را به شما عرضه مى‏کنند، و امید آن رادارند که به آنها احسان کنى.»

محمد (ص) به حضرت على (ع)فرمود:آیا از فلان وجوه چیزى نزد تومانده است؟ حضرت على (ع) گفت: نه،پیامبر (ص) حیران و غمگین شد، همان دم من به محضرش رفتم عرض‏کردم اى رسول خدا! اگر بخواهى با تو خرید و فروش سلف کنم،اکنون فلان مبلغ به تو مى‏دهم تا هنگام فصل محصول، فلان مقدارخرما به من بدهى، آن حضرت پیشنهاد مرا پذیرفت، و معامله راانجام داد، پول را از من گرفت و به آن عرب بادیه‏نشین داد.

من‏هم چنان در انتظار بودم تا این که هفت روز به فصل چیدن خرمامانده بود، در این ایام روزى به صحرا رفتم، در آنجا محمد (ص)را دیدم که در مراسم تشییع جنازه شخصى حرکت مى‏کرد، سپس درسایه درختى نشست و هر کدام از یارانش در گوشه‏اى نشستند، من‏گستاخانه نزد آن حضرت رفتم، و گریبانش را گرفتم و گفتم:«اى پسر ابو طالب! من شما را خوب مى‏شناسم که مال مردم رامى‏گیرید و در بازگرداندن آن کوتاهى و سستى مى‏کنید، آیا مى‏دانى‏که چند روزى به آخر مدت مهلت ‏بیشتر نمانده است؟»

من با کمال‏بى‏پروایى این گونه جاهلانه با آن حضرت رفتار کردم (با این که‏چند روزى به آخر مدت مهلت‏باقىمانده بود) ناگاه از پشت‏سر آن‏حضرت، صداى خشنى شنیدم، عمر بن خطاب را دیدم که شمشیرش را ازنیام برکشیده ، به من رو کرد و گفت: «اى سگ! دور باش.» عمرخواست ‏باشمشیر به من حمله کند، محمد (ص) از او جلوگیرى کرد وفرمود:«نیازى به این گونه پرخاش‏گرى نیست، باید او (زید) را به حلم‏و حوصله سفارش کرد، آن گاه به عمر فرمود:«برو از فلان خرمافلان مقدار به زید بده.»

عمر مرا همراه خود برد و حق مرا داد،به علاوه بیست پیمانه دیگر اضافه بر حقم به من خرما داد. گفتم: این زیادى چیست؟ گفت:چه کنم حلم محمد (ص) موجب آن شده است، چون تو از نهیب وفریاد خشن من آزرده شدى،محمد (ص) به من دستور داد این زیادى‏را به تو دهم، تا از تو دلجویى شود، و خوشنودى تو به دست آید.

هنگامى که آن اخلاق نیک و حلم عظیم محمد (ص) را دیدم مجذوب اسلام‏و اخلاق زیباى محمد (ص) شدم، و گواهى به یکتایى خدا، و رسالت ‏محمد (ص) دادم و در صف مسلمانان درآمدم.

این‏ها چند نمونه از سلوک اخلاقى پیامبر اسلام (ص) بود، که هرکدام چون آیینه اى شفاف ما را به تماشاى جمال زیباى اخلاق نیک‏آن حضرت دعوت مى‏کند، و یکى از راز و رمزهاى مهم پیشرفت اسلام‏در صدر اسلام را که بسیار چشمگیر بود، به ما نشان مى‏دهد. در فرازى از گفتار حضرت على (ع) در شان اخلاق پیامبر (ص) چنین‏آمده:«رفتار پیامبر (ص) با همنشینانش چنین بود که دائما خوش‏رو،خندان، نرم و ملایم بود، هرگز خشن، سنگدل، پرخاشگر، بدزبان،عیبجو و مدیحه‏گر نبود، هیچ کس از او مایوس نمى‏شد، و هر کس به‏در خانه او مى‏آمد، نومید باز نمى‏گشت، سه چیز را از خود دورکرده بود; مجادله در سخن، پرگویى، و دخالت در کارى که به اومربوط نبود، او کسى را مذمت نمى‏کرد، و از لغزش‏هاى پنهانى مردم‏جستجو نمى‏نمود، جز در مواردى که ثواب الهى دارد سخن نمى‏گفت،در موقع سخن گفتن به قدرى گفتارش نفوذ داشت که همه سکوت نموده‏و سراپا گوش مى‏شدند… .»

فرا رسیدن ماتم جانسوز رحلت کامل‏ترین انسان، حضرت ختمى مرتبت‏و شهادت سبط اکبرش حضرت امام حسن مجتبى علیه السلام را در این‏روز و هم چنین شهادت امام على بن موسى الرضا علیه السلام را درآخر این ماه به فرزند دلبندش حضرت ولى الله الاعظم ارواحنافداه، مقام معظم رهبرى و به جهان بشریت، و مسلمانان دنیا وشیعیان و به ویژه امت پاسدار اسلام و پیروان اهل بیت عصمت وطهارت تسلیت عرض مى‏کنیم به این امید که ان شاء الله پیروى ازثقلین را سرلوحه اعمال خود قرار دهیم تا پیامبر و خداى پیامبراز ما خشنود و به شفاعت آن ذوات پاک در روز «وا نفسا» نایل‏آییم.

منبع: ماهنامه پاسدار اسلام شماره ۱۰

محمد امین افشارکابلى (ره)

اشاره:

ایت الله شیخ محمد امین افشار کابلی در سال ۱۲۸۹ شمسى در شهر کایل افغانستان در خانواده مذهبى و متدین مرحوم حاج محمد نبی خان افشار، کودکى دیده به جهان گشود که وى را محمد امین نام نهادند. مرحوم محمد نبى خان افشار که مرد تاجر پیشه ومتدین بود و غالبا مال التجاره به صفحات شمال کشورمی  برد، در ضمن از علما ودانشمندان نیز دیدار مى کرد در یکى از این اسفار تجارتی، کودک خرد سال خود، محمد امین را به دیدار عالم فرزانه وسلمان دوران به نام محمد عالم بلخابى برد،

تحصیلات

محمد امین را که ۱۲ برگ براوراق زندگى زده است، به همراه خود به دره صوف مى برد و محمد امین ۱۲ساله در دره صوف مشغول به تحصیل علوم دینى مى شود. ادبیات عرب وصرف ونحو را در این منطقه خدمت اساتید محترم چون سید على خان بامیانى ودر مدرسه مرحوم آخوند میرزا حسین خدمت مذکور وملا دوست محمد خان تلمذ مى کند پس از آن که علوم متداول را در این منطقه به پایان رسانید رخت سفر به سوى بلخاب کشیده در مدرسه مرحوم عالم بلخابی به اشتغال علوم بلاغى پرداختند واندک زمانى نگذشته بود که سرپرستى مدرسه وطلاب را به عهده گرفته به تدریس در این مدرسه پرداختند. ولى روح بلند مرحوم شیخ شهید، اورا وادار کرد به شهر کابل باز گشته مدارج علمى بالا ترى را پشت سرگذارد، ولذا پس ازمراجعت به کابل دروس معمول حوزه را خدمت مرحوم شیخ محمد رضا مشهدى . ومرحوم ملا آقا باباى شهید وآیه الله میر على احمد حجت (ره) . ودروس فقه واصول اهل سنت را از رئیس تمیز وقت عبدالحى پنجشیرى وفلسفه وحکمت را از مولوى صاحب میاجان که در این رشته سرآمد اقران بود بهره مند شده وهم زمان با تحصیل به تبلیغ و ارشاد مردم پرداخته ودر عین حال چون از فقه واصول اهل سنت و شیعه بهره وافى داشتند به تدریس فقه حنفى و جعفرى پرداخته و طلاب دو مذهب مذکور در حلقات درس ایشان حضور می یافتند ایشان پس ازچندى اقامت در کابل به قصد ادامه تحصیلات و گذراندن  دوره های تخصصى وتکمیلى معارف همراه با مرحوم سید على خان ومرحوم شیخ عزیزالله غزنوى . عازم عراق عرب شده در دانشگاه عظیم اسلامى نجف معتکف جوار مولایش امیرالمؤمنین على بن ابیطالب(علیه السلام ) شد، ودر اینجا بود که. علم اخلاق وعرفان رااز محضرآیت الله قاضى طباطبائی(ره) فرا گرفته، به سیروسلوک معنوى و تکامل روحى خویش پرداخته و با استفاضه از انفاس قدسى این استاد قدوسى در حکمت علمى وعملى ملکات روحى وصورت وسیرت خویش را نسخه کامل از علما ى ربانى ساخت آن چنان که دوران عمر هفتاد ساله خویش را وقف رضاى خدا و خدمت به خلق خدا و مکتب اهل بیت عصمت (علیه السلام ) نمود.

فلسفه وحکمت متعالى را که قبلا مبانى ومبادى آن را در زادگاه خویش فرا گرفته بود، به صورت تخصصى پى گیرى نموده واز محضر حکیم متاله و فیلسوف نامدار زمان مرحوم سید صدرای باد کوبه اى فرا گرفت، آن چنان که حاصل این دوره حضور ازایشان در دروس فلسفه وحکمت صاحب نظر ساخت و بعد ها خود به تدریس شفا و نجات بوعلی، اسفار ملا صدرا ومنظومه ملا هادى سبزوارى پرداختند.

ونیز برمنظومه ملا هادى شرحى نغز در سه جلد نگاشته ودر جاى جاى آن تعالیق بر کتاب مذکور درج نموده اند این کتاب هم اکنون در دست تدوین و آماده است . باشد که توفیقات الهی وعنایات امام مهدی(عج الله تعالى فرجه) مدد نموده وبا آماده شدن امکانات مادى به زیور طبع آراسته شده ودر دسترس همگان قرار گیرد.

اصول و فقه :

شیخ شهید طی ۱۲ سال اقامت پر بار در نجف اشرف، ضمن آنکه به تدریس در آن دیار اشتغال داشت وطلاب وفضلاى ایران ،هندوستان ، افغانستان به عنوان یک مدرس جامع دورش را گرفته بودند، درس هاى تخصصى خارج فقه واصول را نزد اساتید بزرگوار هم چون مرحوم آیت الله سید ابوالحسن اصفهانى مرحوم آقا ضیاءالدین عراقى معروف به مدرس کبیر مرحوم آقا باقر زنجانى ، پشت سر گذاشتند، و تا قله رفیع وذروه منیع اجتهاد پیش رفتند که حاصل این دوران ورسیدن ایشان به مقام اجتهاد واستنباط احکام شرعیه وصاحب نظر شدن در فروعات  فقهیه را بیش از ده فقیه گواهى نمودند.

اساتید

مرحوم آیت الله العظمى  آقاسید ابوالحسن اصفهانى وآقا آیت الله العظمى ضیاء عراقى فوق الذکراین مراجع بزرگوار که بالصراحه به تصدیق وگواهى اجتهاد آیه الله شیخ شهید قلم زده اند ، عبارتند از :

۱.حضرت آیه الله العظمى سید محمد باقر زنجانى ۱۷/ جمادى الثانى ۱۳۶۳

۲.حضرت آیه الله العظمى محمد على کاظمی خراسانى صاحب فوائدالاصول

۳.حضرت آیهالله شیخ على مشکینى صاحب حاشیه بر کفایه الاصول

۴. حضرت آیهالله محمد راشدى نجفى

۵. حضرت آیه الله آقا موسى نجفى خوانساری ۱۴/جمادى الثانى ۱۳۶۳

۶. حضرت آیه الله شیخ یحیى مدرسى یزدى  ۱۷محرم ۱۳۷۹

۷. حضرت آیه الله العظمى شیخ نعمت الله دامغانى ۱۱/شهر الصیام ۱۳۵۹

هم چنان معظم له (یعنى شیخ شهید) ،از جمعى مراجع بزرگوار وکالت عامه داشته که از ایشان بعضا با القاب وعناوینى یاد نموده اند که کمتر از تصریح با اجتهاد ایشان نیست از جمله:

حضرت آیه الله حاج آ قا حسین قمی

حضرت آیه الله سید محمود شاهرودی

حضرت آیه الله سید محسن حکیم وهمچنان آیات عظام میلانى وخویى قدس سرهم جمیعا.

خدمات

بدین سان شیخ شهید درسمت شمال درشهر مزار شریف ،دره صوف، چهارکنت، و…. به تبلیغ وترویج دین وخدمت به مردم آن سامان اشتغال داشته  مساجد ومدارس زیاد دینى بنا نهاده ویا با سازى کردند وشاگردان زیادى ازبرادران اهل سنت و شیعه را پرورش دادند که تفصیل خدمات ایشان در این خطه را این نوشتار مختصر گنجایش ندارد. پس از ۶ سال که در مزار مشغول خدمت بودند دوباره مردم کابل به دیدار ایشان رفته و موسفیدان وموجهین با اقامت چند روزه در منزل ایشان در شهر مزار شریف دوباره ایشان را به کابل دعوت کردند وپس از مراجعت به کابل ابتدا در منطقه افشار وغرب کابل مسکن گزیده نسبت به نشر معارف دین برطبق مذهب تشیع گام هاى استوارى برداشتند.

۱. مردم را به تحصیل علم دین  وعلم به اصطلاح روز تشویق وترغیب نموده وحتى دختران را که رسومات غلط منطقه مانع با سواد شدن وتحصیل بود شخصا تشویق به رفتن  مدرسه وآموزش مى فرمودند .

۲. کلاس هاى بیان احکام از ابتدایى ترین مسایل گرفته تا احکام ارث و ازدواج ….که تحت تاثیر جو تقیه حاکم بر منطقه آهسته آهسته از یاد رفته بود ویا مى رفت دایر نمود، خود شخصا نظارت براین کلاس ها داشته وبه همراه برادر بزرگوارش مرحوم حجهالاسلام والمسلمین شیخ على افشار که از طلاب وتحصیل کرده هاى نجف اشرف بودند تدویر این مجالس را پى گیر بودند .

۳ . مناظرات ومباحثات کلامى وعقیدتى با سطحی  عمیق را آغاز کرده در منبر ها ومجالس از عقائد شیعه دفاع مى فرمودند که این امر بارها وبارها منجر به احضار ایشان از طرف حکومت شده و متاسفانه بعضى انسانهایی که شرف و دین خود را به دنیاى خویش فروخته بودند و امروزهم مى فروشند . از منا ظرات ایشان با دانشمندان سایر فرق به هراس افتاده عرصه رابر ایشان تنگ نمودند تا آن که مجبورشد منطقه مذکور را ترک نموده در پى دعوت هاى مکرر مردم قلعه فتح الله خان به سوى شرق کابل تغییر مکان دهند.

بناى عظیم مجموعه فرهنگى مهدیه :

بعد ازنقل مکان به شرق کابل، یعنى منطقه قلعه فتح الله، ایشان تصمیم مى گیرد کار بزرگ وبه یادماندنى وخدمت شایان توجه و درخور شان براى شیعه را بنیان گذارد، شیعه که با خون دل علماى بزرگ شهرت ورسمیت یافته است وتقریبا شرایط تقیه را پشت سر گذاشته وبا عنوان یک مذهب جا افتاده است ولى از مسجد وحسینیه وعبادتگاه درخور شان بى بهره است. براى شیعه پایگاهى بسازد تا از یک طرف عظمت شیعه را بنمایش بگذارد، واز طرفی جاى خالى روزنامه ورادیو و نشریه هاى مذهبى را که شیعه از آن محروم است پر کند، لذا در سال  ۳۴۳ هجرى شمسى تصمیم را با بعضى مؤمنین در میان مى گذارد واز طرفى هم با مراجع بزرگ وقت مکاتبه کرده از ایشان استمداد مى طلبد که در پاسخ به در خواست ایشان آیات عظام، حکیم، شاهرودی،  خویى و….. اعلام موافقت نموده مرحوم حکیم در نامه خطاب به اهالى کابل. با تلخیص و ترجمه . مى نگارد:

برادران مؤمن ما ؛اهالى وزیر آباد ،افشار سیلو وافشار دارالامان و کارته ۴ وکارته ۵ آگاه باشند جناب فاضل زکى الحاج شیخ محمد امین افشار را. که خداوندش به سلامت داشته باشد. در نواحى شما وکیل مقررنموده وتبلیغ احکام و نشرحلال وحرام را به ایشان محول کردیم … واز آن جهت که شدیدا رغبت داریم در تاسیس مدرسه دینى همانند مدارس نجف اشرف که درآنجا علوم دینى وآنچه متعلق به آن است تدریس شود ،بناء جمیع وجوه وحقوق شرعیه شما را به ایشان موکول نموده ایم تا درشئون خاص آن مدرسه وطلابى که دور ایشان جمع خواهند شد و در شروع و تاسیس مدرسه دینى سابق الذکر از آن مدد گیرد.

شیخ شهید پس از کسب موافقت مذکور زمینى را با مساحت سه هزار متر مربع خریدارى مى نماید و اعمار مجموعه بزرگ فرهنگى ،علمی، تبلیغى مهدیه را بنیان مى گذارد.

۱ . ۱۵۰۰ متر مربع را حسینیه در دو قسمت تابستانى و زمستانى با بهترین مصالح وبتون وآرمه وقسمت تابستانى را در دو طبقه بصورت با لکنى با ارتفاع مناسب وهفت گنبد ودو مناره وبا ارتفاع حدود سى متر بنیان مى گذارد .

۲ . هزار متر دیگر را مدرسه علمیه با ۱۲حجره واطاق هاى بزرگ ومدرس هاى متعدد براى آسایش طلاب تخصیص مى دهند.

۳ . درکنار این مدرسه یک سالن مجلل وبا شکوه براى جلسات نماز جماعت ، قرائت قرآن، و بیان احکام وبرپایى مجالس ختم وعزادارى و فاتحه خوانى زنانه تخصیص مى دهد که از این بابت خانواده هایى که ازداشتن جا در منازل براى مجالس ختم محروم بودند بر سعت حالى دست یافتند.

۴ . در کنار این دو بناء، کتابخانه ای ترتیب دادندکه حاوى صدها جلد کتاب درعلوم حوزوى و غیر حوزوى که شاید بهترین کتابخانه اى بودکه طلاب ومحصلین با فراغت خاطر به مطالعه بپردازند .

۵ . درپشت سر کتابخانه یک واحدغسال خانه مردانه وزنانه با کاشى کارى وآب سرد وگرم براى تغسیل اموات که غالبا درمنازل بصورت ناخوشایندى صورت مى گرفت احداث نمود ،وبراى غسالخانه ،غساله هاى با حقوق مکفی استخدام و براى نظارت بر صحت تغسیل وتحنیط وتکفین کسانى را هم گماشته و مقررنمودند.

ودر مجموع ، باخون دل فراوان وزحمات توان فرساى ایشان ومؤمنین اولین مجموعه فرهنگى مذهبى با صورت بدیع وجامعیت کامل در تمام افغانستان به دست کفایت ایشان به پایان رسید ودرآن زمان بالغ بر ده ها میلیون هزینه برداشت و این توفیقى بود الهى که نصیب ایشان شد پس از بناى این مجموعه عظیم، با دعوت از شخصیت های  بارز علمی، برنامه ریزى منسجمی براى طلاب صورت گرفت و براى نخستین بار شیوه درسى حوزه علمیه کابل به صورت کلاسیک اداره مى شد.

پرداخت شهریه طلاب به صورت دقیق ومنظم، برگزارى درس ها در ساعت خاص  تعطیلات نظام مند و به موقع، تقرر درجه بندى وامتحانات مستمر وثبت آن در دفاتر، ودر نهایت تجلیل از طلاب بر گزیده را ایشان مرسوم ساختند. دروس از سطح مبتدى تا فلسفه وحکمت ورسایل شیخ انصارى وکفایهالا صول آخوند خراسانى وشرح تجرید و…. تدریس مى شد. حاصل این تلاش پر ثمر ایشان تربیت و پرورش شخصیت هاى بزرگ علمى واجتماعى شد که بعضا تا سطح نمایندگى مجلس قانون گذارى وبعضا تا سطح استادى در دانشگاه پیش رفته، واکثرا همراه خود شیخ شهید شربت شهادت نوشیدند. (( حسینیه عمومى قلعه فتح الله)) به شهادت کسانى که حسینیه قلعه فتح الله را دیده اند به جرات مى توان مدعى شد از آن زمان تا حالا این مجموعه فرهنگى از نظر ساختمان وبنا یکى از افتخارات نه تنها منطقه که کل افغانستان وبلکه تشیع است.

منبر و محراب

شیخ شهید به منبر و محراب که . درآن روزگارفقدان روزنامه و رادیو . جایگاه خاص بیان اندیشه های شیعه بوده جهت خاصى بخشیدند ، علما و خطبا، نخبه را دعوت کرده خود نیز بهترین منبرها را با ابعاد کلامى وفلسفى واجتماعى ارائه مى کرد . آن چنان که در این سى دی هاى دردست داشته شاهدید . آن فقید فرزانه در جبهه  داخل ضمن استحکام بنیان عقائد شیعى بلا شک منادى اتحاد تسنن وتشیع بوده ایام عاشورا وتاسوعا را بلا استثنا به این موضوع اختصاص داده بوده درجبهه مبارزه با ایادى خارج واستعمار، شخصیت بارز وخطابه هاى علمى وفلسفى ایشان، این حسینیه را به کانون جوانان روشن فکر وسطح بالای جامعه تبدیل کرده وهم اینجا وهم منبر عصر در منطقه مراد خانى را به صورت کلاس درس وپایگاه مبارزه علیه منحرفین ، وعمدتا در رد شبهات زنادقه ومزوران بیگانه در آورده بودند به طورى که غالب مستمعین ایشان را قشر تحصیل کرده  ودانشگاهى تشکیل مى دادند.حتى وقتی دانشجویانى که درمحیط دانشگاه در برابر شبهات مارکسیستها عاجز مى شدند گمشده ى خودرا در پاى منبر ایشان جستجو مى کردند ، چه بسا که خیلى از مارکسیست ها خود درجلسات ایشان شرکت کرده و بعضا به دامن پر مهر اسلام بازگشت  نموده و  کسان زیادی هم که دل هاى شان مهر خورده بود، کینه ایشان و بطور کلى تمام علما و اسلام  را به دل گرفته و پس از رسیدن به قدرت در صدد انتقام از ایشان و همه علما و اسلام بر آمدند .

تالیفات

شیخ شهید آثار ارزشمند . اگرچه اکثرا در اثر تهاجمات مکرر به بیت ایشان از بین رفته. از خود به جاى گذاشت.  آنچه باقى مانده عبارت اند از :

۱ . تقریرات درس فقه حضرت آیت الله سید ابوالحسن اصفهانى

۲ . تقریرات درس خارج اصول حضرت آیت الله العظمى محمد باقر زنجانی

۳ . شرح کفایه آخوند خراسانى در دو مجلد

۴ . شرح بر لئالى منظومه

۵ . شرح بر حکمت منظومه

۶ . شرح بر رسائل شیخ انصارى

۷ . مجموعه مقالات علمى و فلسفی

۸ . رسالات در علم جفر و رمل و اعداد

۹ . حدود صدها قطعه کاست سخنرانى

۱۰ . شرح بر مکاسب شیخ انصارى

وفات

این بود که در آخرین روز هاى سال۱۳۵۷ در شب عید خانه ایشان را دژخیمان مارکسیست از عصر به محاصره در آورده و در ساعت ده شب مقابل چشم زن و فرزندان ضمن وارسى و غارت اسناد و مدارک ایشان را با خود برده تا امروز چشم دل مسلمانان را در مرگ ایشان و سایر علماى ربانى به خون نشاندند. چیزى که باعث تاسف شدید است نه مرگ ایشان که شهادت در راه خدا بالاترین سعادت براى او بوده است و تاسف نه از نامعلومى بودن قبر ایشان هست که این هم اقتدا به بانوى بزرگوار اسلام است ، بلکه تاسف شدید از این است که دژخیمان با گرفتن ایشان و سایر علماى ربانى و شخصیت ها ى فرهنگى از ملت ما خسارت عظیم فرهنگى را به جامعه ما تحمیل کردند که جبران نا پذیر است .

ابوالقاسم غروی تبریزی

اشاره

ایت‌الله‌ حاج‌ شیخ‌ ابوالقاسم‌ غروی‌ در سال‌ ‌۱۳۱۸‌ در شهر تبریز به دنیا آمد و‌ در ‌۱۲‌ سالگی‌ وارد حوزه‌ علمیه‌ تبریز شد و درسن ۱۵‌ سالگی‌ به‌ حوزه‌ علمیه‌ قم‌ ره سپار

‌وی علوم‌ مقدماتی، درس‌ اخلاق‌، فقه‌ ، اصول‌ فلسفه‌ و ریاضی‌ نزد پدر بزرگوار خود و دیگر فقهیان‌ و حکمیان‌ نامی‌ قم‌ هم چون‌ حضرت‌ امام‌ راحل‌ ، ایت‌ الله‌ مجاهد ، ایت‌ الله‌ محقق‌ میر داماد و ایت‌ الله‌ اراکی‌ فرا گرفت.‌ آیت‌الله‌ حاج‌ شیخ‌ ابوالقاسم‌ غروی درسن ‌۲۹‌ سالگی‌ در حالی‌ که‌ وی‌ را به‌ نبوغ‌ و احاطه‌ در فقه‌ و اصول‌ و حکمت‌ و فلسفه‌ و علم‌ کواکب‌ می‌ ستودند از سوی‌ آیت‌ الله‌ محقق‌ میر داماد به‌ دریافت‌ اجازه‌ اجتهاد نائل‌ شد‌.‌ وی شاگرد بر جسته‌ امام‌ خمینی‌ و یار دیرین‌ مقام‌ معظم‌ رهبری‌ از بدو شروع‌ مدیریت‌ حوزه‌ علمیه‌ قم‌ از ممتحنین‌ حوزه‌ بوده‌ و مسئولیت‌ ممتحنی‌ درس‌ خارج‌ را عهده‌ دار بوده‌ است‌‌.‌ مرحوم‌ حاج‌ شیخ‌ ابوالقاسم‌ تبریزی‌ غروی‌ در جریان‌ انقلاب‌ اسلامی‌ جزو پیشگامان‌ نهضت‌ اسلامی‌ به‌ رهبری‌ امام‌ راحل‌ بوده و در طول‌ ‌۸‌ سال‌ دفاع‌ مقدس‌ بیش‌ از ‌۳۸‌ ماه‌ با لباس‌ بسیجی‌ در میدان های‌ نبرد حضور فعال‌ داشته‌ است‌‌.

تالیفات

۱. شرح‌ برغروه

۲. تقریرات‌ درس‌ خارج‌ مرحوم‌ حضرت‌ الله‌ محقق‌ میر داماد در ‌۹‌ جلد

۳. تشریح‌ در خصوص‌ شرح‌ کتاب‌ المکاسب‌ در‌۴‌ جلد، النکات‌ فی‌ الفصول‌ در ‌۴‌ جلد

۴. التهذیب‌ در خصوص‌ اخلاق‌ و عرفان‌ نظری‌ در ‌۴‌ جلد

۵. شرح‌ کتاب‌ الفیه‌ در ‌۲‌ جلد

۶. تفسیر سوره‌ های‌ حمد، توحید، ناس‌، فلق‌، کوثر در ‌۴‌ جلد

۷. کتاب‌‌ الفیه‌‌ مشتمل بر هزار‌ بیت‌ شعر در تعریف‌ علم‌ منطق‌ و اصول‌ منطق

وفات

همزمان با سالروز شهادت حضرت علی(ع) پیکر آیت الله شیخ ابوالقاسم تبریزی غروی در تبریز تشییع شد. آیت الله غروی عضو شورای‌ مدیریت‌ حوزه‌ علمیه‌ قم‌ درسال‌ ‌۶۸‌ سالگی ‌بر اثر عارضه قلبی در بیمارستان امام خمینی تبریز ‌دیده‌ از جهان‌ فروبست‌‌.‌ پیکر آیت الله غروی در قم تشیع و به خاک سپرده شد.