احمد بن محمد بن خالد برقی

نوشته‌ها

محمد بن خالد برقی

تاریخ نگار، یکی از نخستین جعرافیانگاران مسلمان، محدث، أدیب، از اصحاب و یاران امام رضا (ع)

خاندانی که محمد بن خالد برقی در آن پررش یافت. پیشینه ای ممتاز در حمایت از ولایت و امامت داشتند، به گونه ای که جدش (محمد بن علی) در قیام حضرت زید بن علی بن الحسین علیه السلام در پی حمایت از آن انقلابی بزرگ به دست یوسف بن عمرو، والی کوفه، دستگیر و سرانجام پس از تحمل شکنجه های فراوان به شهادت رسید. در پی این حادثه عبدالرحمن، فرزند محمد بن علی، به همراه پسرش، خالد، که طفلی بیش نبود از کوفه به قم هجرت کرده (۳) و سال ها بعد از آن محمد بن خالد برقی قدم به عرصه وجود نهاد.

محمد بن خالد در عصر امامان معصوم علیهم السلام

صحابی ائمه علیه السلام

محمد بن خالد برقی به اعتراف بسیاری از دانشمندان اسلامی شیخ طوسی (۴) علامه حلی (۵) ابن شهر آشوب (۶)، و ابن ندیم (۷) از اصحاب سه امام معصوم (امام موسی الکاظم، امام رضا، حضرت جواد علیه السلام) بوده و توانست از مکتب خاندان هدایت نهایت فیض را برد.

محمد بن خالد که با سه تن از معصومین معاصر و از اصحاب آنها بود، در حوادثی که رخ می داد از محضر معصوم زمان خویش کسب تکلیف می کرد. البته دانشمندان رجال تنها به ذکر مختصری از شرح حال او می پردازند و به صحابی بودن وی اکتفا می کنند، اما نسبت به کیفیت و موارد ارتباط او با معصومین توضیحی نمی دهند.

بنابراین تحلیل روشنی از ملاقاتها و برخوردها و رابطه های وی با معصومین نمی توان ارائه کرد.

در میان روایات زیادی که محمد بن خالد به نقل آنها پرداخته است. در دو مورد وی با امام جواد علیه السلام ماتبه کرده است (۸) که این دلیلی بر ارتباط او با امام عصرش است.

فعالیت سیاسی در مقابله با مخالفین ائمه علیه السلام

فضای تاریک و خفقان آلودی در جامعه آن روز به وسیله خلفای بنی عباس بر علیه پیروان مکتب امامت به وجود آمده بود و هر نوع موضع گری علیه حکومت از جانب طرفداران ولایت با شدیدترین برخورد ممکن روبرو می شد.

در چنین شرایطی، شکوفایی شخصیت های شیعی، هم چون محمد بن خالد دچار مشکل می شد.

ولی دانشمندان شیعه در طول تاریخ به اثبات رسانده اند که برای انجام رسالت خویش ذره ای بیم و وحشت از قدرت ها و دستگاه های ستم به دل راه ندادند، محمد بن خالد برقی نیز به یقین در عرصه دفاع از حریم مکتب شیعه و پاسداری از آن هماره بعنوان سربازی لایق مطرح بود.

محمد بن خالد بر کرسی علم و دانش

محمد بن خالد از پیشگمامان عرصه دانش و معرفت در عصر خود بوده، او در زمینه های رایج آن زمان (تفسیر علوم قرآن، تاریخ، روایت، ادبیات عرب، آشنائی با علوم عرب و علم رجال) صاحب نظر و صاحب تألیفات بود. مقام والای علمی محمد بن خالد برقی بر هیچ یک از دانشمندان علم رجال پوشیده نبود و آنان هر اه به نام این عالم برجسته شیعی می رسیدند از او به بزرگی نام برده، به تعریف از مقام علمی اش می پرداختند. وی را چنین معرفی می کند: «محمد بن خالد برقی فقیه، ادیب و آشنا به علوم عربی و اخبار بود و کتبی دارد…» (۹) شیخ طوسی (۱۰)، و ابن ندیم (۱۱) نیز در فهرست شان به نوعی به معرفی شخصیت علمی و تألیفات محمد بن خالد پرداخته اند، دانشمند معاصر، مرحوم سید حسن (متوفی ۱۳۵۴ ه) صاحب تأسیس الشیعه نیز، به معرفی شخصیت علمی او می پردازد و محمد ابن خالد برقی را از پیشگامان شیعه در عرصه علم و رجال و روایت، تاریخ و سیره و… می شمارد هم چنین در بخش مشاهیر شیعه در علوم قرآن و تفسیر تأویل نیز از او نام می برد (۱۲).

محمد بن خالد به اعتراف بسیاری از شخصیت نگاران شیعی و غیر شیعه از جمله شخصیت های شیعی است که بر کرسی علم و دانش تکیه زد و در این راستا دارای درجات بالایی از علوم و معارف بود.

آثار

یکی از عواملی که نشانگر شخصیت والای علمی فرد است، تصنیفات و تألیفات او است. محمد بن خالد برقی به اقرار بسیاری از علماء رجال نوشه های فراوان داشت، به طوری که مرحوم نجاشی، شیخ طوسی، ابن ندیم و دیگران هر یک به نوعی به معرفی کتاب های وی پرداخته اند. در این میان ابن ندیم به بیشترین مقدار کتاب های محمد بن خالد (۴۶ عنوان) اشاره کرده است. این کتاب ها عبارتند از: (۱۳)

العویص، البقره، المحاسن، الرجال، المحبوبات، المکروهات، طبقات الرجال، فضائل الأعمال، التحذیر، اخض الأعمال، التخوف، الترهیب، الحبوه الصنوه، (علل) الأحادیث، معای الاحادیث و التحریف، الفروق، الأحتجاج، اللطائف، المصالح، تفسیر (تعبیر) الرؤیا، صوم الایام، السماء، الأرضین، البلدان، ذکر الکعبه، الأشکال، القرائن، البزائر، الریاضه، الأوائل، التاریخ، الأسباب، المأثر، الأصفیه، الأفانین، الروایه.

معرفی کتاب النوادر

از تألیفات محمد بن خالد تنها دو کتاب «المحاسن» و «الرجال» موجود است که آن دو هم به فرزندش (احمد بن محمد بن خالد) نسبت داده شده است از بقیه آثار وی هیچ اثری در دست نیست.

شاگردان

محمد بن خالد در حوزه درسی و تعلیمی خود به تربیت شاگردانی کار آمد همت گمارد و موفقیت های فراوان نیز کسب کرد.

شرح حال چند تن از شاگردان محمد بن خالد:

۱ – احمد بن محمد بن خالد برقی (۱۴)

ابو جعفر احمد برقی، فرزند محمد بن خالد، در محضر پدر و استادش به کسب دانش و معرفت پرداخت. او در مکتب پدر حداکثر تلاش را برای فراگیری معارف به کار گرفت و سرانجام در شمار بزرگان و راویان عصر خویش جای گرفت.

احمد شاگردان، کتاب ها و آثار ارزشمندی از خود بر جای گذاشت و علماء و دانشمندان شیعه از او به عنوان راوی موثق و عالم جلیل القدر نام برده اند.

علاوه بر شخصیت علمی در سلسله اسناد روایات فراوانی قرار گرفت که شمار آنها به چند هزار حدیث می رسد.

نجاشی او را فردی مطمئن و موثق دانسته، به نوشته هایش (۹۰ عنوان) اشاره کرده است، (۱۵) و شیخ طوسی او رإ؛ّّ در شمار اصحاب امام جواد و حضرت هادی علیه السلام آورده است (۱۶).

۲ – حسین بن سعید اهوازی

از اهالی کوفه بود که به همراه برادرش «حسن بن سعید» به اهواز و آن گاه به قم حرکت کرد و تا آخر عمر در آنجا به زندگی پرداخت (۱۷).

حسین بن سعید تألیفات فراوانی در عرصه علوم و معارف اسلامی از خود به جای گذاشت. از مهم ترین آنها می توان به احادیث و روایاتی که وی در سلسله اسناد آن ها قرار گرفته، و تعدادش نیز بسیار است، اشاره کرد.

شیخ طوسی (۱۸) و بسیاری از علماء رجال او را از اصحاب سه امام معصوم (امام رضا و امام جواد و حضرت هادی علیه السلام) دانسته اند.

روایات و احادیث محمد بن خالد برقی

آیهالله خویی در «معجم الرجال» خود صفحات زیادی از کتابش را به شرح احوالات او اختصاص داده، به تعداد روایات او در میان کتب روایی شیعه اشاره می کنمد و می نویسد؛ «عنوان محمد بن خالد در سند بسیاری از احادیث و روایات، بالغ بر ۴۰۳ مورد، واقع شده است (۱۹)… روایات فراوانی تحت عنوان، ابی عبدالله و ابی عبدالله برقی نیز از او نقل شده است (۲۰)».

از این نظر که نام محمد بن خالد در اسناد بسیاری از اخبار ثبت شده است، جایگاه ویژه ای در میان علماء و فقها شیعه دارد.

موضوعات روایات

کثرت موضوعاتی که در روایت وی مشاهده می شود، به حدی است که عملا بررسی یکایک آنها را دشوار می نماید، اما به طور کلی موضوعاتی را که وی در اخبار خود به آنشها اشاره کرده، می توان به پنج بخش تقسیم نمود:

۱ – فقه

سهم بسیار زیادی از روایات وی به این بخش اختصاص یافته است، به نمونه ای روایات فقهی ذیلا اشاره می کنیم:

«احمد بن محمد بن عیسی عن ابی عبدالله برقی قال: کتبت الی ابی جعفر علیه السلام جعلت فداک أیجوز الصلاه خلف من وقف علی ابیک و جدک صلواه الله علیهما؟ فأجاب: لا تصل ورائه.

نامه ای به امام جواد علیه السلام نوشتم و درباره نماز جماعت به امامت کسی که فقط امامت پدر و جد شما را قبول دارد (و نسبت به امامت شما توقف نموده است) سؤال کردم: که امام علیه السلام در جواب نوشتند: پشت سر این شخص شما نخوانید (۲۱).

۲ – عقاید

در بخش های مختلف عقاید (خداشناسی، امامت و دیگر بخش ها) به نقل خبر پرداخته اشت، از این میان می توان به روایتی که وی در سلسله سند آن قرار دارد و پیرامون امات است، اشاره کرد: علی بن موسی عن احمد بن محمد عن الحسین بن سعید و محمد بن خالد البرقی عن النصرین سوید رفعه عن سدیر عن ابی جعفر علیه السلام قال: قلت له جعلت فداک ما انتم؟ قال نحن خزان علم الله و نحن تراجمه وحی الله و نحن الحجه البالغه علی من دون السماء و من فوق الأرض.

محمد بن خالد با چند واسطه (در مورد سؤال راوی) از امام باقر علیه السلام چنین روایت می کند: راوی می گوید از امام علیه السلام سؤال کردم که شما چه سمتی دارید؟ فرمود: ما خزانه دار علم خداییم، ما مترجم وحی خداییم، ما بر هر که در زیر آسمان و رومی زمین است حجت رسانیم (۲۲).

اخلاق و آداب

این راوی توانا اگر چه در مباحث اخلاقی به نقل مستیم روایت و حدیث از معصوم علیه السلام نیز پرداخته است، ولی در سلسله سند روایات قرار گرفته است. به نمونه ای از اخبار او در بخش اخلاقی اشاره می شود:

محمد بن خالد درباره ادخال سرور بر مؤمن با چند واسطه از امام صادق علیه السلام چنین روایت می کند: عده من اصحابنا عن احمد بن محمد بن خالد عن ابیه عن خلف بن حماد عن مفضل بن عمر عن ابی عبدالله علیه السلام قال: لا یری احمد کم اذا دخ علی مؤمن سرورا أنه علیه أدخله فقط بل والله علینا، بل والله علی رسول اله (صلی الله علیه و آله و سلم).

امام علیه السلام فرمود: هر گاه فردی از شما مؤمنی را شاد کرد، گمان نکند فقط همان شخص را مسرور کرده است؛ بلکه به خدا سوگند ما را، بلکه رسول خدا را شاد کرده است (۲۳).

گرایش روایی

محمد بن خالد بیشتر به نقل اخبار مربوط به فروعات، مسایل فقهی (باب طهارت، صلوه، صوم، زکوه، خمس، حج، جهاد، نکاح، حدود، دیات، بیع و دیگر بابها) پرداخته است (۲۴).

همچنین محمد بن خالد در عصر خود فقیه لذایق و موفقی بود. بنابراین کثرت روایات فقهی وی (نسبت به سایر موضوعات) با مقام فقهی وی نیز مربوط می شود.

البته با توجه به این که وی در آن روزگار از فقهاء شهم قم به شمار می آمد، میزان تأثیر گذاری اش در عرصه فقه روشن می شود و این مطلب را در نامه ای که وی خطاب به امام جواد علیه السلام نوشته، تقویت می کند. در نامه دوم می خوانیم:

محمد بن یحیی عن احمد بن محمد عن محمد بن خالد البرقی قال: کتبت الی ابی جعفر الثانی علیه السلام هل یجوز أن یخرج عما یجب فی الحرث من الحنطه و الشعیر و ما یجب علی الذهب دراهم بقیمه ما یسوی ام لا یجوز الا ان یخرج من کل شیئی ما فیه؟ فاجاب علیه السلام: أیما تیسر یخرج. محمد بن خالد در نامه ای به امام جواد علیه السلام در باب زکوه گندم، جو و طلا سؤال کرد: آیا به جای گندم، جو و طلا می توان قیمت آن را به عنوان زکوه پرداخت کرد یا نه؟

امام علیه السلام در جواب فرمود: هر چه میسر شد (واو قیمت آنها) باید بعنوان زکوه داده شود (۲۵)

اساتید و مشایخ

برخی از علماء رجال محمد بن خالد را از یاران سه تن از امامان به شما آورده اند. با توجه به این نکته می توان گفت بزرگترین اساتیدش خاندان امامت بودند.

محمد بن خالد از محضر اساتید بزرگ دیگری نیز استفاده برد که آنها نیز به نوبه توفیق شاگردی در مکتب امامت را یافتند.

از میان علماء علم رجال که به ذکر نام اساتید و مشایخ محمد بن خالد پرداخته اند می توان به مرحوم کشی (۲۶)، محقق اردبیلی (۲۷) و مرحوم خوئی (۲۸) اشاره کرد. این بزرگان نام کسانی را که محمد بن خالد از آنها نقل روایت کرده، به عنوان استاد و مشیخه وی ذکر کرده اند. این مشایخ و اساتید عبارتند از: ابن ابی عمیر، ابی طالب قمی، احمد بن نضر جعفی، محمد بن سنان، علی بن مهزیار و… که هر یک در عصر خود از نامداران فقهاء و راویان برجسته به شما می آمدند.

محمد بن خالد در نگاه دانشمندان

هر کی از دانشمندان علم رجال درباره محمد بن خالد سخن به میان آورده اند و به طور عموم در کتب رجالی از او نام برده اند.

دیدگاه این دانشمندان در مورد شخصیت محمد بن خالد برقی را می توان به سه بخش تقسیم کرد:

الف: گروهی از بزرگان علم رجال «شیخ طوسی (۲۹)، علامه حلی (۳۰)، علامه مامقانی (۳۱)» او را شخصیتی مطمئن معرفی کرده اند.

ب: برخی نیز «کشی (۳۲)، محقق اردبیلی (۳۳) و مرحوم خوئی (۳۴)» صرفا به معرفی و ذکر اساتید و مشایخ، شاگردان و شرح حال مختصری از وی پرداخته، و نسبت به وثاقت و یا تضعیف او اظهار نظری کرده اند.

ج: بعضی دیگر از رجال نویسان (مرحوم نجاشی (۳۵) و ابن غضائری (۳۶)، با تضعیف قلمداد کردند محمد بن خالد به اظهار نظر پرداخته اند. که البته این نظریه توسط بسیاری از علماء رجال پاسخ داده شده است. می نویسد «تضعیف این دو مربوط به حدیث محمد بن خالد است نه خود او، بنابراین شخصیت این راوی مورد وثوق است (۳۷).

رحیل دیدار

آن گاه که صدای رحیل دیدار معبود گوش جان محمد بن خالد را نواخت و با دستانی پر از علم و عمل در قرن سوم هجری به دیگر سراقی باقی شتافت.

یادش گرامی و نامش بلند.

پی نوشت ها:

۱ – همان.

۲ – رجال نجاشی، ص ۲۵۷٫

۳ – همان، ص ۷۶٫

۴ – رجال شیخ طوسی، ص ۳۸۶ و ۴۰۴٫

۵ – رجال علامه ص ۱۳۹٫

۶ – معالم العلماه ص ۱۰۵٫

۷ – فهرست ابن ندیم ص ۲۷۶، فن ۵، مقاله ۶٫

۸ – معجم رجال الحدیث، ج ۱۶، ص ۷۴، تا ۷۷٫

۹ – رجال نجاشی ص ۲۵۷٫

۱۰ – فهرست شیخ طوسی ص ۱۷۵٫

۱۱ – فهرست ابن ندیم ص ۲۷۶، فن ۵، مقاله ۶٫

۱۲ – تأسیس الشیعه ص ۲۵۹، ۳۳۰٫

۱۳ – فهرست ابن ندیم ص ۲۷۶، فن ۵، مقاله ۶٫

۱۴ – شرح حال مفصل این راوی بزرگ در مجموعه ستارگان حرم جلد اول آمده است.

۱۵- رجال نجاشی ص ۷۶٫

۱۶ – رجال شیخ طوسی ص ۳۹۸ و ۴۱۰٫

۱۷ – فهرست شیخ طوسی ص ۵۸٫

۱۸ – رجال شیخ طوسی ص ۳۷۲، ۳۹۹، ۴۱۲٫

۱۹ – همان ج ۱۶، ص ۶۲٫

۲۰ – همان ج ۱۶،. ص ۷۷٫

۲۱ – تهذیب الاحکام ج ۳، ح ۹۸، ص ۲۸٫

۲۲ – کافی ج ۱، ص ۱۹۲، روایت ۳٫

۲۳ – کافی ج ۲، ک ۱، ب ۸۲، ح ۶٫

۲۴ – جامع الرواه ج ۲، ص ۱۰۸ و ۱۰۹٫

۲۵ – کافی ج ۳، ص ۵۵۹ روایت ۱٫

۲۶ – رجال کشسی «متن ص ۵۴۶» «فهرست ص ۲۴۹».

۲۷ – جامع الرواه ج ۲، ص ۱۰۸ و ۱۰۹٫چ

۲۸ – معجم رجال الحدیث ج ۱۶، ص ۷۲ و ۷۳٫

۲۹ – رجال شیخ طوسی ص ۳۸۶ و ۴۰۴٫

۳۰ – رجال علامه حلی ص ۱۳۹٫

۳۱ – تنقیح المقال ج ۲ ص ۱۱۳، ۱۱۴٫

۳۲ – رجال کشی «متن ص ۵۴۶» «فهرست ص ۲۴۹».

۳۳ – جامع الرواه ج ۲، ص ۱۰۸ و ۱۰۹٫

۳۴ – رجال نجاشی ص ۲۵۷٫

۳۵ – رجال نجاشی ص ۲۵۷٫

۳۶ – رجال ابن غضائری ج ۵، ص ۲۰۷٫

۳۷ – تنقیح المقال ج ۱۱۳ و ۱۱۴٫

منبع: پایگاه اطلاع رسانی حوزه.

بررسی امامت در کتاب محاسن

ولایت برقی

هر یک از این کتاب‏‌ها شامل ابواب متعددی است، بدین سان که اولین کتاب القراین شامل ١١ باب و مشتمل بر ۵١ حدیث؛ کتاب دوم، ثواب الاعمال مشتمل در ۷۰ باب؛ کتاب چهارم، الصفوه و النور و الرحمه مشتمل بر ۲۰۳ روایت رد ۴۷ باب؛ کتاب پنجم، مصابیح الظلم مشتمل بر ۴۷۳ روایت در ۴۹ باب؛ کتاب ششم، العلل شامل ١۳۰ روایت در یک باب؛ کتاب هفتم، السفر دارای ١۶۳ روایت در ۳۹ باب؛ کتاب هشتم، المآکل ١۰١١ حدیث، تنظیم شده در ١۲۷ باب؛ کتاب نهم، الما دارای ١١۹ روایت در ۲۰ باب؛ کتاب دهم، المنافع مشتمل بر ۳۳ روایت در ۶ باب؛ و آخرین کتاب یعنی المرافق دارای ١۷۸ روایت

چکیده

کتاب محاسن نوشته‌ی احمد بن محمد بن خالد برقی از قدیمی‌ترین منابعی روایی شیعی به شمار می‌رود که دربردارنده‌ی مباحث فقهی و اعتقادی فراوانی است. از جمله‌ی مباحث مطرح در این کتاب، مبحث امامت است که مورد عنایت ویژه از سوی نویسنده‌ی آن بوده است. این نوشتار بر آن است تا گزارشی از کتاب یادشده ارائه کند تا در پرتو آن با مباحثی که در آن عصر مورد دغدغه‌ی عالمان دین بوده، آشنا شده و از سوی دیگر پاسخگوی شبهاتی باشد که با رویکردی تاریخی نظام عقیدتی تشیع را مورد هدف قرار داده‌اند. بر اساس مهم‌ترین یافته‌های این تحقیق، برقی مسائل متعددی را در حوزه‌ی امامت مطرح کرده که نشان از نگاه فخیم وی به این مسئله داشته است.

مقدمه

امروزه شبهات فراوانی با رویکرد تاریخی بر عقاید شیعی وارد می‌شود که پاسخ‌گویی به ایشان نیازمند به تتبعات تاریخی دارد. اینکه آموزه‌های اعتقادی شیعیان در دوران معاصر آیا عقایدی نوظهور هستند یا آنکه در طول تاریخ از جمله دوران حضور معصومان علیهم السلام نیز مورد اعتقاد بوده است، شبهه‌ایست که عدم پاسخ‌گویی به آن، مشکلات فراوانی به بار خواهد آورد.

بی‌گمان پاسخ به شبهاتی از این دست، با ارائه‌ی برهان و دلیل امکان‌پذیر نخواهد بود، بلکه نیازمند مراجعه‌ی به متون کلامی و اعتقادی در دوران نخستین تشیع و واکاوی در آنها می‌باشد.

از سوی دیگر ترسیم سیمای آموزه‌های اعتقادی در متون نخستین تشیع می‌تواند بیان‌گر مرام‌نامه و اعتقادنامه‌ی علمای شیعه در آن دوران باشد. در این راستا اصل امامت یکی از اصول مهمی است که از دیرباز مورد توجه‌ی دانشمندان شیعی بوده و موجب تمایز میان اهل سنت و تشیع به شمار آمده است.

کتاب محاسن برقی از معدود کتاب‌های به‌جای مانده از نیمه‌ی دوم قرن سوم هجری است که مباحث فراوانی را در خود جای داده که از جمله‌ی‌ آنها مسئله‌ی‌ امامت است.

در این نوشتار سعی شده تا تصویر و گزارشی از مبحث « امامت» از کتاب «محاسن» ارائه شود.

احمد بن محمد بن خالد برقی و محاسن

بر اساس گزارش منابع رجالی شیعه دوازده امامی، برقی (274ق) از تبار موالی خاندان «اشعری» بود. به نظر می رسد خود این خاندان گرایش های دیرینه‌ای به تشیع داشته اند. بر اساس نظر نجاشی (م 450 ق / 58- 1059 م) و طوسی (م 460 ق / 1067 م)، این خانواده اصالتاً کوفی بودند و جد بزرگ محمد، یعنی محمد بن علی، در پی شکست قیام زید بن علی (م 114 ق / 732 م یا 117 ق / 735 م) که در سال 122 ق / 740 م در کوفه، علیه بنی امیه به راه افتاده بود، به زندان افتاد. خالد، که در آن زمان بسیار جوان بود، همراه پدرش به «بَرق‌رود» روستای کوچکی نزدیک قم، گریخت.

محمد، که نسبت «برقی» او بیانگر این است که او در آن جا به دنیا آمده، به عنوان «مولای ابوموسی اشعری» و غلام او شناخته می شود. خانواده ابوموسی پس از شکست قیام مختار در کوفه در سال (66 ق / 685 م) یعنی قریب شش دهه پیش از ورود خالد و پدرش به قم، وارد این شهر شدند.[1] طبق گفته خود احمد، پدر او یکی از اصحاب امام هفتم، موسی کاظم (علیه السلام) بود[2] و هم احمد و هم طوسی او را در زمره اصحاب امام هشتم علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام نهم محمد بن علی می دانند. وی همچنین به عنوان کاتب و راوی احادیث شناخته شده است[3]. خود احمد از اصحاب امام نهم و امام دهم علی بن محمد (علیهم الاسلام) بود[4]. او همچنین راوی حدیث و نویسنده یک کتاب مرجع رجالی معروف و کتاب محاسن است.[5]

جناب نجاشی محمد را «ضعیف در حدیث» توصیف کرده و هرچند وی احمد را «ثقه» دانسته، اما گفته است: احمد احادیثی را از راویان ضعیف نقل کرده است.[6] طوسی می گوید: گرچه احمد ثقه است، اما وی از راویان ضعیف روایت کرده است.[7]

طبق نظر «ابن غضائری» (اوایل قرن پنجم ق / یازدهم م) ، قمی ها به خاطر نقل حدیث از راویان ضعیف، برقی را لعن کردند و احمد بن محمد بن عیسی اشعری وی را از قم اخراج کرد. با این حال، ابن غضائری به این نکته نیز اشاره می کند که برقی بعداً به بازگشت به شهر ترغیب شد و اشعری از او عذرخواهی کرد.[8]

اما در باب کتاب محاسن، این کتاب مجموعه ای است از احادیث، که گفته شده بین یک ششم تا یک هفتم آن باقی مانده است.

2705 حدیث موجود در نسخه چاپ شده محاسن، در یازده کتاب تنظیم شده اند. (اشارات متعدد به «کتاب های» محاسن به همین دلیل است.) هر یک از این کتاب ها شامل ابواب متعددی است، بدین سان که اولین کتاب القرائن شامل 11 باب و مشتمل بر 51 حدیث؛ کتاب دوم، ثواب الاعمال مشتمل در 70 باب؛ کتاب چهارم، الصفوة و النور و الرحمة مشتمل بر 203 روایت رد 47 باب؛ کتاب پنجم، مصابیح الظلم مشتمل بر 473 روایت در 49 باب؛ کتاب ششم، العلل شامل 130 روایت در یک باب؛ کتاب هفتم، السفر دارای 163 روایت در 39 باب؛ کتاب هشتم، المآکل 1011 حدیث، تنظیم شده در 127 باب؛ کتاب نهم، الماء دارای 119 روایت در 20 باب؛ کتاب دهم، المنافع مشتمل بر 33 روایت در 6 باب؛ و آخرین کتاب یعنی المرافق دارای 178 روایت در 16باب است.

1.معرفت امام

در بحث اهمیت و ضرورت شناخت و معرفت امام در کتاب الصفوة باب 19، بابی تحت عنوان «معرفة» را به این بحث اختصاص داده است. این باب مشتمل بر 6 روایت است.

در اولین روایت که از ابی بصیر روایت شده در ذیل آیه «و من یوتی الحکمة فقد أوتی خیراً کثیراً» از حکمت تعبیر به طاعت خدا و معرفت امام شده است. [9]در دومین و سومین روایت که به ترتیب از زراره و بکّار بن ابی بکر الحضرمی روایت شده است که عاقبت سرنوشت کسی که نسبت به امام معرفت داشته باشد را به تصویر کشیده است. [10]

و در حدیث دیگری از همین باب که از پدرش نقل کرده است در ذیل آیه شریفه «و لتکبّرو الله علی ما هدیکم و لعلّکم تشکرون» شکر در این آیه به معنای معرفت دانسته شده است. [11]

همچنین در باب دیگری از همین کتاب به نام باب تزکیه که شامل 6 روایت است، به اهمیت شناخت و معرفت نسبت به ائمه اطهار علیهم السلام پرداخته است. برای مثال در روایتی که از طریق فضیل بن یسار نقل شده آمده است که کسی که بمیرد، در حالی که عارف به امامش باشد مانند کسی است که با حضرت قائم (عج) در گروه یارانش باشد[12].

بنابر این جناب برقی با استفاده از روایات متعدد ضرورت شناخت امام را توصیه و یادآور می‌شود.

در سوی مقابل، ایشان در باب عدم معرفت و شناخت امام و نکوهش آن از کتاب عقاب الأعمال باب «عقاب من لم یعرف إمامه،» به روایاتی از این باب استناد کرده است. این باب شامل سه روایت است.

در روایت اول که از ذریح بن ابی حمزه نقل شده است. امام را مفروض طاعة معرفی کرده و بر این نکته تأکید کرده که هر کس او را انکار کند و نشناسد به مرگ یهودی مرده است. [13]

در روایت دوم از عیسی بن السری أبی الیسع روایت شده که هر کس بمیرد و امام خود را نشناسد به مرگ جاهلیت مرده است. هر کس او را انکار کند و نشناسد به مرگ یهودی مرده است.

در روایت سوم از محمد بن مسلم روایت شده که مرگ کسی که به امام خود معرفت ندارد مرگی همراه با کفر و نفاق دارد. [14]

وی همچنین از همین کتاب، باب «عقاب من انکر آل محمد (ص)» در دو روایت  بحث عدم معرفت و جهل به امام را مطرح می کند. وی در اولین روایت از معلی بن خنیس آورده است که شخصی را توصیف می کند که 100 سال بندگی خدا را بین رکن و مقام انجام داده و روزها را روزه گرفته و شب ها را به عبادت پرداخته است به گونه ای که حجاب ها از برابر چشم هایش برداشته شده است ولی جاهل به حق ائمه اطهار (علیهم السلام) باشد، برای او نزد خدا ثوابی نیست.

و در روایت دوم از میسر نقل شده است که کسی که حق ائمه را نشناسد، خدا از او هیچ چیزی را قبول نمی کند. [15]

بنابر این جناب برقی، در باب معرفت امام بر این باور است که معرفت و شناخت امام، شرط قبولی اعمال نزد خداست؛ ضمن آنکه برای مردم عذری برای شناختن و عدم معرفت نسبت به امام نیست.

2.امام جور

جناب برقی در بحث لزوم اطاعت از امام حق و نهی از اطاعت از امام جور (جائر)،‌ چهار روایت در کتاب عقاب الأعمال باب «عقاب من اتخذ امام جور» نقل می‌کند. دو روایت از چهار روایت از محمد بن مسلم روایت شده که در آن ائمه جور و پیروانش از دین خدا خارج بوده و گمراه هستند. [16]

در حدیث دیگر، از حبیب السجستانی نقل شده که امامت امام جائر و ستم کار را نکوهش کرده و اطاعت از آن را نهی کرده است. [17]

جناب برقی با استناد به روایات یادشده، بر این باور است که اگر قومی از امام جائر اطاعت کنند،  اگر چه نیکوکار و با تقوا باشند مورد عذاب خدا قرار می گیرند. از این رو، نیکی عمل و تقوا به تنهایی عمل امت را در برابر فرمانبرداری و اطاعت امام ستم کار توجیه نمی کند و این به معنای سلب مسئولیت از آن ها در حاکم شدن امام معصیت کار و اطاعت از وی نیست.

3.اقرار به امامت امام

جناب برقی در باب 29 از کتاب الصفوة، اهمیت اقرار به امامت ائمه را بیان می کند. این باب شامل دو روایت است که به ترتیب از طریق موسی بن بکر و ربعی بن عبدالله نقل شده است. ایشان در این دو روایت، اقرار به امامت را به معنای بودن در بهشت معنا می کند و این که شیعیان باید از خدا بخواهند که این نعمت بزرگ را از آنان سلب نکند و آن ها را از بهشت خارج نکند و این که مقِّر به امامت از آتش دوزخ در امان است. [18]

4.ولایت امام

جناب برقی عنایتی خاص به مسئله‌ی ولایت امامان معصوم علیهم السلام دارد. وی در باب 78 از کتاب «ثواب الأعمال» با عنوان «ثواب من تولّی آل محمد(ص)» و باب 79 با عنوان «ثواب من مات مع ولایة آل محمد (ص)» به این مسئله پرداخته است.

همچنین در باب دهم از کتاب الصفوة، عنوانی مستقل با نام «ولایة» مطرح و سه روایت نقل می‌کند. در دو روایت آن که مربوط به تفسیر آیه «إلاَّ مَن تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهتَدَی»[19] است، از هدایة تعبیر به ولایت شده است.

در ادامه از همین کتاب در باب قبول عمل، از طریق ابی بصیر در ذیل آیات «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنوُا ارکَعُوا وَ اسجُدوا وَ اعبُدوُا رَبَّکُم وَ افعَلُوا الخَیرَ لَعَلَّکُم تُفلِحُونَ وَ جاهِدُوا فِی اللهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجتَبَاکُم وَ ما جَعَلَ عَلَیکُم فِی الدّینِ مِن حَرَج[20].» شرط پذیرش و قبولی اعمال را منوط به ولایت ائمه اعلام می دارند.[21]

همچنین در کتاب مصابیح الظُلم در باب نسبتاً مفصلی به نام الشرایع (باب 46)، در 13 حدیث ولایت را اساس و بنیان اسلام معرفی کرده است که به خصوص در سه روایت که به ترتیب از ابوحمزه ثمالی،[22] زراره[23]  ابی بصیر[24] نقل شده است، ولایت، ا از نماز و زکات و روزه و … برتر معرفی شده است.

بنابراین می‌توان با استناد به احادیث یادشده جناب برقی را بر این باور دانست که در دیدگاه ایشان، اولا ولایت، جزء و اساس اسلام است؛ به‌گونه‌ای که بدون ولایت ایمانی وجود ندارد؛ ثانیا شرط قبولی دیگر اعمال داشتن ولایت ائمه است؛ زیرا ولایت کلید سایر اعمال و ولی (امام) راهنما و دلالت کننده بر آن هاست؛ ثالثا ولایت افضل اعمال است.

5.خلقت امام

ایشان در بحث از خلقت ائمه به روایتی که از طریق ابوحمزه ثمالی روایت شده بهره برده اند. این روایت در کتاب الصفوة و در باب 2 (خلق مومن از علیّین) مطرح شده است، مبنی بر این که خلقت ائمه از اعلی علیّین است. بدون این که تعریفی از آن ارائه دهد، تنها در ادامه، به آیه‌ی شریفه ذیل اشاره کرده است: [25] «کَلاَّ إنَّ کِتابَ الأَبرارِ لَفی عِلّیّین. وَ مَا اَدریکَ مَا عِلِّیوُنَ. کِتابٌ مَرقُومٌ. یَشهَدُهُ المُقَرَّبون.»[26]

6.علم امام

جناب برقی در (ح 31/ص 316) از باب المعرفة در کتاب مصابیح الظلم، بعضی از صفات ائمه و درجات آن را ذکر کرده است. در این حدیث که به نقل از ابی حمزه روایت شده است، ائمه کلیدهای علم، درهای حکمت و روشنایی امور و فصل الخطاب معرفی شده اند. [27]

7.مرجعیت دینی امام

در هشتمین باب از کتاب مصابیح الظلم به نقش مرجعیت ائمه در مسائل و شبهات دینی اشاره شده در حدیث اول که از طریق پدرش نقل کرده است. در ذیل قول خدای متعال « فَأسئَلوُا اَهلَ الذکر إن کُنتُم لاَ تَعلَموُن[28]» از اهل ذکر به ائمه هدی تفسیر کرده است. و همچنین در حدیث دوم که از طریق حمزه بن الطیار توصیه به رجوع به ائمه در شبهات شده است و لذا جناب برقی با استناد به این روایات نقش هدایت گری آن ها را به تصویر کشیده و بر آن تأکید کرده است. [29]

8.تقیه و حفظ سرّ از سوی امام

در باب ضرورت تقیّه و حفظ سرّ، در کتاب مصابیح الظلم، بابی با عنوان تقیّه که تقریباً مفصل است، به این مطلب اختصاص داده است. در حدیثی از بر لزوم تقیّه و حفظ سرّ ائمه تأکید شده است. در احادیث دیگری به شدت از اشاعه و افشاء امور ائمه توسط شیعیان نکوهش و مذمت شده است و آن را در حکم قتل ائمه ـ آن هم قتل عمدی نه سهوی ـ مطرح می کند، از این رو، در حدیثی در ذیل آیه «وَ یَقتُلُونَ الأنبیاءَ بِغَیرِ حَق[30]» فرموده اند، که آن ها را با شمشیر نکشتند بلکه با اشاعه و افشاء کردن سرّشان کشتند.

در حدیث دیگری کسی که تقیه کند را نزد خدا عزیز و کسی که تقیه نکند را ذلیل می داند و بالاخره در احادیث دیگری در ذیل آیات شریفه «اُولئِکَ یُؤتُونَ اَجرَهُم مَرَّتَین بِمَا صَبَرَوا»[31] مراد از صبر، صبر بر تقیه تفسیر شده است. و در آیه «وَ یَدَرُونَ بِالحَسَنَه السَیئه»[32] از حسنه به تقیه و از سیئه به عدم تقیه و افشاگری تعبیر شده است.[33]

9.حب امام

جناب برقی بحث حب ائمه را با دو حدیث در باب «ثواب من احبّ آل محمد (ص)» از کتاب ثواب الاعمال آغاز می کند. این باب مشتمل بر دو روایت است که اولین آن ها از طریق مفضل بن عمر و دیگری از بشر بن غالب اسدی روایت شده است و طی آن بر اهمیت و ضرورت حبّ ائمه تأکید دارد.[34]

در حدیث دیگری از باب «شرایع» از کتاب مصابیح الظلم، حب اهل بیت (علیهم السلام) را اساس اسلام معرفی کرده است.[35]

همچنین در چهار روایت که در باب «قل لا اسئلکم علیه اجرا إلا موّده فی القربی»[36] از کتاب الصفوة از مودت به حبّ تعبیر شده است و این که خداوند این محبت را واجب کرده است و مراد از فی القربی، اهل بیت (علیهم السلام) هستند. [37]

همچنین در همین کتاب در باب «طیب الولادة» در روایتی از حسین بن زید  اشاره دارد که تنها کسی که ولادت پاکی دار است به ائمه حب می ورزد.[38]

در حدیث دیگری از باب «حبّ» که شامل 11 روایت است به بحث حب ائمه پرداخته است. در دو روایت نخست اساس اسلام و برترین عبادات را حب ائمه مطرح کرده است. [39]

در روایت دیگری از حبّ ائمه تعبیر به حسنه و از بغض آن ها به سیئه تعبیر شده است.[40] همچنین در روایت سوم و چهارم و ششم و هفتم حب ائمه ایمان و بغض آن ها کفر اعلام شده است. [41]

بر اساس آخرین روایت این باب، حب اهل بیت در هفت موطن نافع است: نزد خدا، هنگام مرگ، در قبر، به هنگام حشر، نزد حوض کوثر، نزد میزان و روی پل صراط.[42]

و در باب 21 از همین کتاب، تحت عنوان باب «من احبنا بقلبه» در روایتی از ابوحمزه ثمالی نقل شده است که در بهشت سه درجه است که بالاترین درجه آن به کسی تعلق دارد که حب اهل بیت را در قلبش داشته باشد و با زبان و دستش آن ها را یاری دهد؛ درجه دوم بهشت از آن کسی است که حب ائمه در قلبش باشد و با زبانش آن ها را یاری دهد و درجه آخر به کسی تعلق دارد که تنها حب آن ها را در قلبش دارد. [43]

بنابر این با توجه به احادیث یادشده، می‌توان گفت که به باور برقی، اولا حبّ اهل بیت افضل اعمال است؛ ثانیا حبّ به اهل بیت در ردیف ولایت اساس اسلام است؛ ثالثا حب اهل بیت (علیهم السلام) و بغض آن ها ، ملاک برای ایمان و کفر هستند.

10.مودت امام

جناب برقی گاه افزون بر بحث محبت به اهل بیت، بر مودّت ایشان نیز تأکید کرده است. وی در حدیثی از کتاب ثواب الاعمال باب «ثواب موّده آل محمد(ص)» (باب 81) روایت کرده است که هر کس با موّدة اهل بیت (علیهم السلام) در روز قیامت خدا را ملاقات کند در بهشت داخل می شود، و مورد شفاعت قرار می گیرد. [44]

بنابر این جناب برقی شرط دخول در بهشت و مورد شفاعت قرار گرفتن را داشتن موّدت نسبت به ائمه (علیهم السلام) می داند.

11.بغض امام

جناب برقی در کتاب عقاب الأعمال باب 16 روایاتی را در نکوهش بغض نسبت به امام (ع) مطرح می کند.

همچنین از کتاب الصفوة و النور و الرحمة باب 35 به شدت بغض و دشمنی به ائمه را نکوهیده و طی این احادیث مطرح می کند که عبادت کسی که هزار سال عبادت کرده باشد ولی بغض ائمه را داشته باشد، مورد قبول و پذیرش خدا نیست. [45]

و نیز در باب 47 همین کتاب بحث بغض و کینه نسبت به ائمه را ادامه می دهد. این باب شامل 8 روایت است. در روایات اول دوم که هر دو از ابی بصیر نقل شده اند، دشمنی با ائمه را در ردیف دشمنی با رسول خدا معرفی می کند.

در روایات سوم و چهارم به نقل از ابی بصیر لیث مرادی و عبد الحمید الواسطی فرد ناصبی را بدتر از زنازاده معرفی می کند.

در حدیث دیگری بیان می دارد که ناصبی به هیچ وجه مورد شفاعت قرار نمی گیرد. در حدیث از بعضی از اصحاب در قول خدای متعال در آیه شریفه « یُریدُ الله بِکُم الیُسر وَ لا یُریدُکُم بِکُم العُسر[46]» یسر را ولایة ائمه و عسر را بغض و دوستی دشمنان خدا مطرح می کند.

و بالاخره در روایات منحصراً به ناصبی نسبت به علی (ع)پرداخته است و در روایت عاقبت دشمنی با علی (ع) را به تصویر کشیده است که داخل در آتش است و از اسلام خارج است. [47]

12.ذکر امام

در کتاب ثواب الاعمال باب «ثواب ذکر آل محمد (ص)» (باب 82) روایتی که از ابن مسلم نقل شده است،[48] آمده است که ذکر ائمه (علیهم السلام) موجب شفای از تب، بیماری و وسواس شک است. در روایت دیگری نیز از همین کتاب و از باب 86 ، بر اهمیت اشک ریختن بر مصیبت های وارده بر ائمه و ثواب آن تأکید دارد.

13.نگاه به امام

جایگاه امامان معصوم در اندیشه‌ی برقی چنان والاست که به استناد برخی روایات می‌توان گفت وی معتقد است که نگاه به آل محمد (ص) نیز عبادت است.[49]

14.نیکی و صله امام

در باب 85 و 87 از کتاب ثواب الاعمال دو روایت وجود دارد که جناب برقی بحث اهمیت احسان و نیکی به امام و اهل بیت (علیهم السلام) را مطرح می کند. در روایت اول که از طریق ابوحمزه ثمالی روایت شده است، آمده که: هر کس به ائمه نیکی و احسان کند، به رسول خدا (ص) احسان کرده و هر کس به رسول خدا (ص) نیکی کند، به خدا احسان کرده است.[50] در روایت دوم از طریق عیسی بن عبد الله العلوی روایت شده، هر کس به احدی از اهل بیت (علیهم السلام) نیکی کند و برای او در روز قیامت کفایت می کند. [51]

15.کذب بر امام

در باب کذب بر امام، ایشان به حدیثی از کتاب عقاب الأعمال، باب عقاب دروغ بر خدا و رسولش و اوصیاء استناد کرده است. وی در روایتی که از طریق ابی خدیجه نقل شده است، کذب بر امام را در ردیف کذب بر خدا و رسولش جزء گناهان کبیره می داند. [52]

16.نقض عهد و پیمان امام

در کتاب عقاب الأعمال، باب 19 «عقاب من نکث صفة الإمام»، جناب برقی به حدیثی که از طریق علی بن جعفر (ع) روایت شده توجه داده است به این که شکستن بیعت با امام، باعث می شود که ناقض پیمان در روز قیامت نزد خدا حاضر می‌شود در حالی‌که به بیماری جذام مبتلاست. [53]

17.تمسک به امام

برقی در کتاب الصفوة و النور و الرحمة بابی به نام «باب شیعتنا آخذون بحجزتنا» را به مسئله‌ی تمسک به امام اختصاص داده است. در پنج روایت این باب بر تمسک و تعلق ائمه به نبی اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) اشاره دارد،  چنان که در روایتی تصریح شده است که همه شیعیان به ما (ائمه) تمسک دارند و ما به پیامبر و پیامبر نیز به خدا متمسک است.[54]

18.شهادت در راه امام

در بحث شهادت در راه آل محمد (ص) جناب برقی به یک روایت که در باب 82 کتاب ثواب الاعمال ذکر کرده است، استناد کرده است. از محمد بن القاسم روایت کرده است که هرکس در راه ائمه اطهار (علیهم السلام) به شهادت برسد برای او 7 درجه است. و می تواند در 70 جا از خانواده اش شفاعت کند. [55]

بنابر این ایشان برای شهید در راه ائمه اطهار (علیهم السلام) حق شفاعت قائل است.

19.حشر با امام

در باب دوم از کتاب الصفوة، بحثی با عنوان «یوم ندعوا کل اناس بإمامهم» مطرح شده است. همچنین در ادامه از همین کتاب باب «من مات لا یعرف امامه» مطرح شده و در این دو باب موضوع حشر با امام بیان شده است.

برقی با استناد به روایات فوق معتقد است که در روز قیامت، هر گروه از مردم با امام خودشان مبعوث می شوند؛ همچنین همه مردم با امامی که به آن اقتدا کرده اند و از او اطاعت کرده اند همراهند و او را لعنت می کنند و آن امام هم آنان را لعنت می کند مگر کسانی که ائمه اطهار (علیهم السلام) را امام خود قرار داده اند و به امامت آن ها معتقدند. [56]

20.شفاعت امام

بحث شفاعت ائمه در کتاب الصفوة و النور و الرحمة، باب 44 مطرح شده است. در حدیث اول آمده که ائمه شیعیان خود را شفاعت می کنند. و در حدیث دوم در ذیل آیه «مَن ذَاالَّذی یَشفَعُ عِندَه الاَّ بِإذنِه یَعلَمُ مَا بَینَ اَیدیهِم وَ ما خَلفَهُم»[57] آورده که شفاعت کنندگان در آیه، ائمه هستند.

همچنین در همین کتاب، بابی را با نام شفاعت به این بحث اختصاص داده است. دو روایت مفضل به بحث مقام شفاعت ائمه پرداخته است. برای مثال در روایت مفضل در ذیل آیه « فَمَا لَنا مِن شَافِعین. وَ لاَ صِدیقٍ حَمیم[58]» از شافع در آیه به ائمه تفسیر شده است.[59]

نتیجه گیری

به نظر می رسد که جناب برقی تلاش سرشاری به ترویج و اشاعه عقیده حق (مذهب شیعه اثنی عشری) داشته است.

جمع بندی مباحث مطرح شده در باب امامت از دیدگاه جناب برقی (ره) در کتاب محاسن چنین است.

1- ولایت امام، افضل اعمال و جزء و اساس اسلام است و شرط پذیرفتن و قبولی دیگر اعمال و عبادات منوط به داشتن ولایت امام است؛ از این رو،‌ بدون ولایت ایمانی وجود ندارد.

2- برقی محبّ ائمه را مومن و مبغض آن ها را کافر می داند. از طرف دیگر برای حب درجاتی قائل است؛ از جمله حبّ به قلب و دست و زبان بالاترین درجه حب، حبّ به قلب و زبان و حب به قلب به تنهایی که پایین ترین درجه حبّ است.

3- جناب برقی (ره) شرط دخول در بهشت و مورد شفاعت گرفتن را در مودّت امام می دانند و البته این مودّت را مشروط به شناخت حق امام می دانند. لذا مودّت محبت به تنهایی نیست بلکه مودّت محبت همراه با معرفت و شناخت نسبت به حق امام است.

4- جناب برقی (ره) از معرفت و شناخت امام به خیر کثیر تفسیر کرده و آن را طاعتی از طاعات خدا می دانند. و عارف به امام را مانند کسی می دانند که در گروه یاران حضرت قائم (عج) قرار دارد. و از طرف دیگر برای جاهل به امام و کسی که امام خود را نشناسد و نسبت به او معرفت نیابد سه نوع مرگ را مطرح می کند. 1. مرگ جاهلیت 2. مرگی به غیر از دین اسلام یا به صورت نصرانی یا یهودی 3. مرگ همراه با کفر و نفاق.

5- جناب برقی اقرار به امامت و ائمه را شرط باقی ماندن در بهشت می داند.

6- جناب برقی کذب بر امام را جزء گناهان کبیره و در ردیف کذب بر رسول خدا (ص) و خدا می داند.

7- در روز قیامت هر قومی با امام خود محشور می شوند. در آن روز تمام مردم ائمه خود را که برای خود امام و مقتدا قرار داده اند لعنت می کنند و آن ها (ائمه) نیز مردمشان را لعنت می کنند، جز شیعیان و امامان آن ها.

8- در باب تقیّه و رازداری نسبت به امام بسیار سفارش شده است به گونه ای که هر کس تقیه کند خدا او را عزیز و هر کس امر امام خود را فاش کند خدا او را در دنیا ذلیل و در آخرت نور چشمانش را از او سلب می کند. و این که هر کس عمداً حدیث امام را آشکار مانند کسی است که عمداً امام را به قتل رسانده است. این همه تأکید بر تقیه دلالت بر اهمیت آن دارد.

9- خلقت امام را از اعلی علّیین می داند و این که شیعیان همه قلوبشان متمایل به سوی امام است هر چند بدنشان از چیز دیگری است.

10- کلیدهای علوم در نزد امام است و آن ها درب های حکمت و فصل الخطاب هستند. لذا شیعیان در موارد شک و تردید به رجوع به امام امر شده اند چرا که ائمه باعث هدایت و روشنگری هستند.

11- ذکر امام، شهادت در راه امام، نگاه به امام، نیکی و صله و… از اموری  هستند که بسیار سفارش شده اند و وعده به دخول به بهشت و شفاء از بیماری داده شده اند. با توجه به سفارشات و وعده های داده شده ذکر امام و نگاه به امام به معنای یاد کردن و نگاه صرف نیست یا دو نگاهی که همراه با اعتقاد و شناخت باشد.

12- از امامتِ شخص جائر و ستم کار نهی شده است و مردمی که از چنین شخصی به عنوان امام و مقتدا اطاعت می کنند و لو نیکوکار و اهل عمل صالح باشند مورد عذاب قرار می گیرند و معزور نیستند. لذا عدم جور را یکی از شروط و ویژگی اصلی امام می دانند و این که جانشین پیامبر(ص) نمی تواند یک امام جائر باشد بر خلاف آنچه مورد قبول اهل سنت است.

فهرست منابع قرآن کریم
  1. ابن غضائری، احمد بن حسین، رجال ابن غضائری، موسسه اسماعیلیان، قم،‌ 1364.
  2. برقی، احمد بن محمد بن خالد، رجال، ویراسته جلال الدین محدث ارموی ، تهران، 1342 ق.
  3. طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ویراسته م.ص. بحر العلوم، نجف، 1937 م.
  4. طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، ویراسته م.ص. بحر العلوم، نجف، 1380 ق/1961 م.
  5. نجاشی، احمد بن علی الاسری، رجال نجاشی، قم، 1407 ق.
  6. نیومن، آندروجی، دوره شکل گیری تشیع دوازده امامی، مهدی ابوطالبی، محمد رضا امین، حسن شکر اللهی (مترجمان) ، انتشارات شیعه شناسی، قم، 1386 .
 
 
 
[1] . نجاشی، احمد بن علی الاسری، رجال، النجاشی، قم، 1407 ق، ص 325.
[2] . برقی، احمد بن محمد بن خالد، رجال ، ویراسته جلال الدین محدث ارموی، تهران، 1342 ق، ص 50 .
[3] . همان، ص 54 و 55 .
[4] . طوسی، محمد بن حسن، رجال طوسی، ویراسته م . ص . بحر العلوم، نجف، 1380 ق / 1961 م، ص 398 .
[5] . طوسی، همان .
[6] . نجاشی، همان، ص 76 .
[7] . طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ویراسته م .ص . بحر العلوم، نجف، 1937 م.
[8] . ابن غضائری، احمد بن حسین، رجال ابن غضائری، ج1،‌ ص138.
[9] . همان،‌ ص 245.
[10] . همان،‌ ص 246.
[11] . همان،‌ ص 246.
[12] . همان، ص 262 .
[13] . همان،‌ ص 175.
[14] . همان،‌ ص 176.
[15] . همان،‌ ص 173.
[16] . همان،‌ ص 177.
[17] . همان،‌ ص 178.
[18] . همان،‌ ص 262.
[19] . طه: 82 .
[20] . حج: 77- 78 .
[21] . برقی، احمد بن محمد، المحاسن، ص268.
[22] . همان،‌ ص425.
[23] . همان،‌ ص446.
[24] . همان،‌ ص468.
[25] . همان،‌ ص 224.
[26] . مطففین: 18-21.
[27] . همان، ص293 و 294.
[28] . انبیاء: 7.
[29] . برقی، احمد بن محمد، همان،‌ ص341 و 342.
[30] . آل عمران: 112.
[31] . القصص: 54.
[32] . همان.
[33] . برقی، احمد بن محمد، همان، ص396 – 400.
[34] . همان، ص134.
[35] . همان،‌ ص445.
[36] . شوری: 23 .
[37] . برقی، احمد بن محمد، همان،‌ ص240.
[38] . همان،‌ ص232.
[39] . همان،‌ ص247.
[40] . همان ، ص 248 .
[41] . همان،‌ ص247 و 248.
[42] . همان،‌ ص250.
[43] . همان،‌ ص250.
[44] . همان،‌ ص134.
[45] . همان،‌ ص 271.
[46] . بقره: 185.
[47] . برقی، احمد بن محمد، همان،‌ ص 295 – 297.
[48] . همان، ص 135 .
[49] . همان،‌ ص 135 .
[50] . همان،‌ ص 136.
[51] . همان،‌ ص 136.
[52] . همان،‌ ص 209.
[53] . همان،‌ ص 178.
[54] . همان،‌ ص 291 و 292.
[55] . همان،‌ ص 135 .
[56] . همان،‌ ص 239 و 254.
[57] . بقره: 255.
[58] . شعراء: 100- 101.
[59] . برقی، احمد بن محمد،‌همان،‌ ص293 و 294.
نویسنده :سمیه کارگر