آداب خوردن

نوشته‌ها

کتاب حلیه المتقین

اشاره:

حِلْیه الْمُتَّقین، کتابی فارسی و همه‌فهم درباره اخلاق، آداب و سنن اسلامی، اثر علامه محمدباقر مجلسی (۱۰۳۷-۱۱۱۰ق). چنانکه علامه مجلسی گفته، کتاب، ترجمه روان روایات معتبر شیعه است. حلیه المتقین در ۱۴ باب و یک خاتمه تنظیم شده و آداب لباس پوشیدن، آداب خوردن و آشامیدن، ازدواج و معاشرت با زنان و فرزندان و مردم، آداب تجارت کردن و سفر، از جمله مطالب کتاب است.

 

علامه مجلسی، کتاب حلیه المتقین را در سال ۱۰۸۱ق، در ۴۴ سالگی نوشته است. این کتاب بارها چاپ و به زبان‌های عربی و اردو ترجمه شده است. محمدتقی بهار، مهمترین کار علامه مجلسی پس از تألیف بحار الانوار را نوشتن آثاری به زبان فارسی دانسته است.

محمدباقر اصفهانی‌ (۱۰۳۷-۱۱۱۰ق)، مشهور به علامه مجلسی و مجلسی دوم، فرزند محمدتقی مجلسی، مشهور به مجلسی اول است.[۱] علامه مجلسی، در ۱۰۳۷ قمری در اصفهان متولد شد.[۲] مجموعه عظیم روایی بحارالانوار و همچنین کتاب مرآه العقول در شرح اصول کافی از مهمترین آثار او دانسته شده است.[۳]

علامه مجلسی، در دوره شاه سلیمان صفوی، عهده‌دار منصب شیخ الاسلامی شد و تا پایان عمر این مسئولیت را به عهده داشت.[۴] شیخ حرّ عاملی، هم‌عصر علامه مجلسی، او را محقق، فقیه، متکلم، محدث ثقه و دارای تألیفات سودمند بسیار خوانده است.[۵] مجلسی دوم، از معدود عالمانی بوده که آثاری به زبان فارسی نگاشته است تا قابل استفاده عموم باشد؛ از جمله حیات القلوب، حلیه المتقین و جلاء العیون.[۶] بیش از ۵۰ اثر فارسی به وی نسبت داده شده است.[۷] محمدتقی بهار، شاعر و ادیب برجسته معاصر در ایران، مهمترین کار علامه مجلسی پس از تألیف بحار الانوار را تالیف آثاری به زبان فارسی دانسته که به گفته او، اهل علم تا آن روز چنان کاری نکرده بوده‌اند.[۸]

انگیزه و تاریخ تألیف

چنانکه علامه مجلسی در مقدمه کتاب حلیه المتقین گفته، این کتاب را به درخواست عده‌ای نوشته که از او رساله‌ای مختصر و همه‌فهم خواسته‌اند درباره آدابی که با سند معتبر از ائمه نقل شده است.[۹]

علامه مجلسی در ۵ رجب سال ۱۰۷۹ق آن را نوشته[۱۰] و آقابزرگ تهرانی هم می‌نویسد تألیف حلیه المتقین در ۲۶ ذی الحجه سال ۱۰۸۱ق به پایان رسیده است؛[۱۱] یعنی در ۴۴ سالگی علامه مجلسی.[۱۲]

محتوای کتاب

حلیه المتقین، کتابی است به زبان فارسی، درباره اخلاق، آداب و سنن اسلامی که چنانکه مجلسی گفته، ترجمه روان روایات شیعه است.[۱۳]

کتاب، ۱۴ باب و یک خاتمه دارد و هر فصل حاوی ۱۲ فصل است. هر کدام از بخش‌های کتاب، در بیان آدابی است؛ از جمله در بیان آداب لباس، آداب زیور پوشیدن و خضاب کردن، خوردن و آشامیدن، ازدواج و معاشرت با زنان و تربیت فرزندان، مسواک کردن و تراشیدن سر، آداب بوی خوش داشتن، حمام رفتن و غسل کردن، خوابیدن و بیدار شدن، معاشرت با مردم، سلام کردن، آداب داخل شدن در خانه و بیرون رفتن از آن، آداب پیاده رفتن و سوار شدن و تجارت کردن و سرانجام در آداب سفر.[۱۴] عناوین ابواب مختلف کتاب عبارتند از:

  1. آداب جامه و لباس پوشیدن.
  2. آداب زیور پوشیدن مردان و زنان، سرمه کشیدن، در آینه نظر‌کردن و خضاب کردن.
  3. آداب خوردن و آشامیدن.
  4. دربیان فضیلت تزویج و آداب معاشرت با زنان و چگونگی تربیت فرزندان.
  5. آداب مسواک کردن، شانه کردن، ناخن و شارب گرفتن، سر تراشیدن و امثال آن.
  6. آداب بوی خوش استعمال کردن، گل بوئیدن و روغن مالیدن.
  7. آداب استحمام و متعلقات آن و آداب بعضی از غسل‌ها.
  8. آداب خوابیدن و بیدار شدن.
  9. آداب حجامت کردن، تنقیه و ذکر خواص بعضی از ادویه و معالجه بعضی از امراض و ذکر بعضی از ادعیه.
  10. آداب معاشرت با مردم و حقوق اصناف.
  11. آداب مجالس مانند سلام، مصافحه، معانقه، بوسیدن و امثال اینها.
  12. آداب داخل شدن خانه و بیرون رفتن از آن.
  13. آداب پیاده رفتن، سوار شدن، بازار رفتن، تجارت، زراعت و نگهداری چهارپایان.
  14. آداب سفر.
  15. خاتمه: در بیان بعضی از آداب متفرقه و فواید سودمند.[۱۵]

ترجمه‌ها و تلخیص‌ها

  1. حلیه المتقین علامه مجلسی، ترجمه‌ها و تلخیص‌های بسیاری دارد؛ از جمله:
  2. تلخیص، فصل‌بندی و تنظیم محمدباقر فشارکی (متوفای ۱۳۱۵ق) با عنوان «آداب الشریعه».[۱۶]
  3. تلخیص شیخ عباس قمی با نام مختصر الابواب فی‌السنن و الآداب.[۱۷]
  4. ترجمه به عربی، اثر علی عبدالحسین شبستری.[۱۸]
  5. ترجمه به عربی، توسط خلیل رزق‌ عاملی در سال ۱۹۹۴م در بیروت و چاپ دوباره با تحقیق جدید، در سال ۱۹۹۶م.[۱۹]
  6. ترجمه به اردو، اثر سید مقبول احمد دهلوی در ۱۳۳۸ با نام تهذیب اسلام.[۲۰]

پی نوشت:

  1. دوانی، «شرح حال علامه مجلسی»، ص۲۲.
  2. دوانی، «شرح حال علامه مجلسی»، ص۲۲.
  3. دوانی، «شرح حال علامه مجلسی»، ص۲۳.
  4. دوانی، «شرح حال علامه مجلسی»، ص۲۴.
  5. دوانی، «شرح حال علامه مجلسی»، ص۲۶-۲۷.
  6. دوانی، «شرح حال علامه مجلسی»، ص۳۱.
  7. دوانی، «شرح حال علامه مجلسی»، ص۳۴-۳۶.
  8. مهدوی دامغانی، «نگاهی به پاره‌ای از آثار فارسی علامه مجلسی»، ص۱۷-۱۸.
  9. علامه مجلسی، حلیه المتقین، ۱۳۶۹ش، ص۳ و ۴.
  10. درگاهی، کتاب‌شناسی علامه مجلسی، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۸.
  11. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، دار الأضواء، ج۷، ص۸۳.
  12. مهدوی دامغانی، «نگاهی به پاره‌ای از آثار فارسی علامه مجلسی»، ص۲۷.
  13. مهدوی دامغانی، «نگاهی به پاره‌ای از آثار فارسی علامه مجلسی»، ص۲۷.
  14. صدرایی خویی، میراث مشترک ایران و هند، قم، ج۲، ص۲۰۰-۲۰۱.
  15. علامه مجلسی، حلیه المتقین، ۱۳۶۹ش، ص۴ و ۵.
  16. آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، دار الأضواء، ج۱، ص۲۱.
  17. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، دار الأضواء، ج۲۰، ص۱۷۶.
  18. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، دار الأضواء، ج۱۲، ص۲۳۸.
  19. «من أنباء التراث»، ص۴۵۸.
  20. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، دار الأضواء، ج۴، ص۵۰۸.

منابع

  1. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه إلی تصانیف الشیعه، بیروت، ‌دار الأضواء.
  2. دوانی، علی، «شرح حال علامه مجلسی»، در شناخت‌نامه علامه مجلسی، به کوشش مهدی مهریزی و هادی ربانی، ج۱، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۷ش.
  3. صدرایی خویی، علی، میراث مشترک ایران و هند، ج۲، زیر نظر سید محمود مرعشی نجفی، قم، کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، بی‌تا.
  4. درگاهی، حسین، کتاب‌شناسی علامه مجلسی، تهران، شمس الضحی، ۱۳۸۶ش.
  5. علامه مجلسی، محمدباقر، حلیه المتقین، تهران، نشر لقمان، ۱۳۶۹ش.
  6. «من أنباء التراث»، در مجله تراثنا، سال ۱۴، جمادی الثانی ۱۴۱۹ق، ش۱ و ۲.
  7. مهدوی دامغانی، محمود، «نگاهی به پاره‌ای از آثار فارسی علامه مجلسی»، در شناخت‌نامه علامه مجلسی، به کوشش مهدی مهریزی و هادی ربانی، ج۲، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۷ش.

منبع: ویکی شیعه

آداب خوردن میوه در اسلام

شستشوی میوه

به نقل از فُرات بن اَحنَف، از امام صادق(علیه السلام):

«هر میوه‌ای، آلودگى به همراه دارد. پس اگر خواستید میوه بخورید، آن را با آب بشویید.(الکافى، ج۶،ص۳۵۰،ح۴)

بردن نام خدا به هنگام خوردن

پیامبر خدا(صلى الله علیه و آله و سلم):

هر کس میوه بخورد و این خوردن را با نام خدا آغاز کند، میوه به او زیانى نمى‌رساند.(مستدرک الوسائل،ج۱۶،ص۴۶۱،ح۲۰۵۴۷)

دعا کردن به هنگام دیدن میوه نوبر

امام على(علیه السلام):

وقتى پیامبر خدا میوه‌ای نو مى‌دید، آن را مى‌بوسید و روى چشمان و دهانش مى‌نهاد و سپس مى‌گفت: «خداوندا! چنان که آغاز این میوه را در عافیت به ما نشان دادى، پایان آن را نیز در عافیت به ما بنمایان».(بحار الأنوار،ج۶۶،ص۱۱۹،ح۱۰)

خوردن هر میوه در آغاز فصلش و پرهیز از آن در پایان آن فصل

پیامبر خدا(صلى الله علیه و آله و سلم):

بر شما باد میوه در هنگام روى کردنش؛ چرا که در این هنگام، مایه ى سلامت تن و از میان رفتن اندوه است. نیز آن را در هنگام پشت کردن وا گذارید که در این هنگام، دردى براى تن است{منظور پیامبر، استفاده از میوه ى تازه و پرهیز از میوه هاى نامرغوب و غیر تازه مى‌باشد}.(بحار الأنوار، ج۶۲،ص۲۹۶)

در کتاب «دعوات» روایت شده است که: «…میوه را در ایّام دولتش(در فصل آن) بخور و برترینِ میوه‌ها، انار و ترنج است».(الدعوات،ص۱۵۹،ح۴۳۶)

جدا نکردن پوست میوه

در کتاب کافى از ابن القدّاح درباره امام صادق(علیه السلام) روایت شده است که ایشان، پوست کندن میوه را دوست نداشت{البته این کار، در مورد همه ى میوه‌ها صدق نمى‌کند}.(الکافى،ج۶،ص۳۵۰،ح۳)

پرهیز از خوردن چند میوه با هم

پیامبر خدا(صلى الله علیه و آله و سلم):

هر کس تنها یک نوع میوه را بخورد، بهتر است.(بحار الأنوار، ج۶۶، ص۱۲۳،ح۱۵)

پیامبر خدا(صلى الله علیه و آله و سلم):

میوه ها را جدا جدا بخورید.(جامع الأحادیث للقمّى، ص ۱۰۸)

 در کتاب «دعائم الإسلام» از پیامبر خدا(صلى الله علیه و آله و سلم) روایت شده که ایشان از گذاشتن دو میوه با هم در دهان نهى مى‌فرمود.

منبع: سایت طعام اسرار

غذا خوردن به سبک ایرانی – اسلامی

غذاخوردن در هر کشوری، آداب و سبک خاص خود را دارد؛ مثلاً آدابی که چینی‌ها، ژاپنی‌ها یا ایتالیایی‌ها هنگام غذا خوردن رعایت می‌کنند با سبک و آیین غذا خوردن ما ایرانی‌ها تفاوت‌های زیادی دارد.

در سبک و آداب غذا خوردن ما ایرانی‌ها برتری‌ها، مزایا و ویژگی‌هایی گنجانده شده که برگرفته از سنت و آموزه‌های دینی‌مان است که توجه به آن سهم بسزایی در حفظ سلامت و ایفای شخصیت ما دارد که متأسفانه این آداب و آموزه‌های ارزشمند در حال تحریف و تغییر بوده و نیاز به احیا دارد.

نسل جوان ما تقریباً با آن سفره‌هایی که روی زمین پهن می‌شد و خانواده دور آن می‌نشستند، بیگانه است و در نتیجه بعضی آداب صحیح غذا خوردن به سبک ایرانی و اسلامی را نیز نمی‌دانند. اغلب جوانان ما به غذاهای فرنگی و سرپایی که اغلب ساندویچی است و در سینی‌های تک‌نفره ارائه می‌شود عادت کرده‌اند،

سفره جای خود را به میز، و غذاهای اصیل و سنتی ایرانی جای خود را به غذاهای کنسروی و فرنگی داده ضمن این‌که آداب خوردن غذاهای فرنگی جایگزین آداب غذاهای اصیل ایرانی شده است، اما آیا می‌دانید بر طبق آموزه‌های دینی و تغذیه‌ای غذا خوردن دور سفره چه آدابی دارد؟

بد نیست بدانید بر اساس تحقیقات انجام‌شده، هنگامی‌که با افراد مورد علاقه‌مان به خصوص همسر، فرزند و پدر و مادر غذا می‌خوریم هورمون‌هایی در بدن ترشح می‌شود که به هضم و جذب غذا کمک کرده و از استرس و اضطراب می‌کاهد.

سر سفره به حقوق یکدیگر احترام بگذاریم

شاید افرادی را دیده باشید که در یک مهمانی هنگام خوردن غذا، آداب صحیح یا حریم ادب را رعایت نمی‌کنند یا به غذاهایی که در جلوی آنان قرار گرفته قانع نیستند و مدام در حال تقلا برای رسیدن به بهترین و بیشترین‌های سفره هستند یا دیده‌اید کسانی را که مدام در حال شمارش لقمه غذای دیگران و به استهزا گرفتن آنان هستند.

در این خصوص اهل‌بیت(علیهم السلام) ضمن این‌که بر حضور جمع خانواده کنار سفره تأکید فراوانی داشته‌اند، آداب مخصوصی را نیز رعایت می‌کردند. از جمله این‌که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) افراد را از نگاه بیش‌ از اندازه به لقمه و دهان دیگران بر سر سفره بر حذر می‌داشتند، چراکه این نگاه، آن‌ها را معذب کرده و آرامش فرد را برای خوردن سلب می‌کند.

از این‌ رو، ایشان برای ایجاد فضایی آرام و خودمانی، اغلب سفره‌های دراز برپا می‌کردند و به کسانی که روبه‌رویشان می‌نشستند غذا تعارف کرده و همین‌طور لقمه‌ای برای آن‌ها می‌گرفتند و هیچ عجله‌ای برای کنار کشیدن از سفره از خود نشان نمی‌دادند و همیشه صبر می‌کردند سفره به‌طور کامل جمع شود و بعد بلند می‌شدند.

اما نکته مهمی را که حضرت رسول در مورد آداب سفره بسیار جدی مطرح کرده‌اند آن است که هنگام پهن ‌شدن سفره هر کس باید هر آنچه را که پیش رویش گذاشته شده بخورد و باید به حقوق دیگران در آنچه در سفره غذاست احترام بگذارد. در غیر این صورت سبب بروز بددلی و تنفر در اطرافیان می‌شود و این درست مصداق افرادی است که وقتی با میز یا سفره‌ای پر از غذا مواجه می‌شوند با حالتی تهاجمی به دنبال بهترین و بیشترین‌های سفره‌اند.

«بسم‌الله» و «الحمدالله» یادمان نرود

هر فرد مسلمانی موظف است هنگام شروع به خوردن غذا، نام خداوند را با گفتن بسم‌الله بر زبان بیاورد. همان عبارتی که بدون اغراق بیشتر ما در کنار سفره و با دیدن غذاهای رنگارنگ گفتن آن را فراموش می‌کنیم، اما باید بدانیم خداوند تعالی می‌فرماید آنچه را که نام خدا بر آن برده نشده، تناول نکنید.

سنت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هم بر این بود که هر چیزی را که می‌خواستند میل کنند ـ حتی مقدار کمی نمک ـ بسم‌الله می‌گفتند. پس بهتر است بر سفره غذا بسم‌الله با صدای بلند گفته شود، چراکه نه‌تنها بلند گفتن آن مستحب است بلکه دیگران به خصوص نسل جوان امروزی را در صورت فراموشی به یادآوری وامی‌دارد و هنگامی‌که از غذا خوردن فارغ شدید الحمدلله بگویید و شکر نعمت به‌جای آورید و همچنین از میزبان تشکر کنید.

این را هم بدانید قبل و بعد از خوردن غذا، باید دست‌ها و دهان را با آب بشویید و خشک کنید، زیرا رعایت نکردن بهداشت سبب بروز بیماری و تنفر افرادی می‌شود که با شما سر یک سفره غذا می‌خورند.

غذای داغ نخوریم

پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) افراد را از خوردن غذای داغ منع می‌کردند و می‌فرمودند: خداوند آتش را در غذای ما قرار نداده است و تأکید داشتند غذای داغ، نه‌تنها برای سلامت زیان‌آور است، بلکه موجب می‌شود فرد با عجله غذایی را بخورد که طعم آن چندان مشخص نیست.

در طب جدید هم ثابت شده است از آنجا که بافت‌های بدن با غذاها و نوشیدنی‌های داغ هماهنگ نیست، خوردن آن می‌تواند سرعت تخریب و تکثیر سلول‌های بدن را افزایش داده و احتمال ایجاد تومور و ریسک ابتلا به سرطان مری را افزایش دهد. همچنین غذای داغ می‌تواند روی ساختار مینای دندان اثر منفی گذاشته و موجب تضعیف معده و تهوع و در نتیجه کم غذایی شود.

هنگام خوردن غذا حریم را رعایت کنیم

در دانش پزشکی و آموزه‌های دینی آمده که بهتر است نیم ساعت برای صرف غذا زمان بگذاریم و در این مدت، خوب غذا را بجویم تا آن را راحت‌تر هضم کنیم. به فرمایش امام صادق(علیه السلام) غذا خوردن را طولانی کنید زیرا لحظاتش از عمرتان محسوب نمی‌شود.

در شروع خوردن، سبک‌ترین غذاها را انتخاب کرده و مستحب است خوردن غذا را از کنار بشقاب، نه از وسط و بالای آن شروع کنید. غذا را با دهان بسته بجوید و زمانی که دهانتان پر است، صحبت نکنید. به اندازه دهانتان لقمه بردارید و بگذارید لقمه اول از گلویتان پایین برود و سپس لقمه بعدی را بردارید.

آنچه را که از غذا در سفره می‌ریزد، برای حیوانات بگذارید. غذاهایی چون مرغ و بره درسته را با ابزار خود جدا کنید و از تماس مستقیم دست بپرهیزید. تکه نان، مرغ یا گوشت استخوان‌دار، ساندویچ و چیپسی را که در ظرفتان قرار دارد، مجازید با دست بخورید.

بشقابتان را بیش از حد پرنکنید و در زمان خوردن غذا، سعی کنید با دیگران هماهنگ شوید. غذا را به شکلی رغبت‌انگیز و جذاب میل کنید. هنگام خوردن، لقمه‌ها را مزه‌مزه کنید و فقط روی خوردن خود تمرکز کنید تا بتوانید بیشترین لذت را از عطر و طعم غذا ببرید.

در شروع خوردن، سبک‌ترین غذاها را انتخاب کرده و مستحب است خوردن غذا را از کنار بشقاب، نه از وسط و بالای آن شروع کنید. غذا را با دهان بسته بجوید و زمانی که دهانتان پر است صحبت نکنید. به اندازه دهانتان لقمه بردارید و بگذارید لقمه اول از گلویتان پایین برود و سپس لقمه بعدی را بردارید

سر سفره سیگار نکشید. اگر نوشیدنی یا غذایی خواستید که با شما فاصله داشت، خودتان بلند نشوید و از کسی که در نزدیکی غذاست کمک بگیرید. اگر غذا شور، شفته، سفت یا سرد شده بود شکوه و گلایه راه نیندازید، چون مهمانان تنها هدف شما از شرکت در این مراسم را خوردن غذا می‌دانند.

اگر در مهمانی در حال صرف غذا بودید و آشنایی را دیدید، بلند نشوید. تکان دادن سر یا دست کافی است، چراکه بلند شدن شما موجب ناراحتی هم‌نشینتان خواهد شد.
هنگامی‌که از خوردن فارغ شدید بشقاب را به جلو هل نداده و دستتان را روی زانو قرار دهید. برای خارج کردن غذا از لابه‌لای دندان‌هایتان با نخ دندان و خلال کردن عذرخواهی کنید و به دستشویی بروید. دست بردن به داخل دهان حتی مخفیانه برای اطرافیان بسیار زننده است.

پس از صرف غذا از انجام حرکات سریع و شدید اجتناب کنید. بهترین حالت برای هضم و جذب مطلوب غذا، داشتن آرامش و حرکات خفیف است.

بر سر سفره لم ندهیم

از آموزه‌های دینی است که وقتی کنار سفره می‌نشینید، بدن خود را به هیچ‌چیز تکیه ندهید و هیچ‌وقت ایستاده و سرپایی غذا نخورید. تکیه دادن بر یکی از دست‌ها و با دست دیگر غذا خوردن، تکیه دادن بر پهلو، پشتی یا بالش یا خوردن غذا به حالت دمر و درازکش روی زمین نه‌تنها برای سلامت مضر بوده، بلکه از اوصاف متکبران و ستمگران است.

چه کسانی زشت غذا می‌خورند؟

بر طبق آموزه‌های دینی، کسی که قبل از آوردن غذا گرسنگی خود را حفظ نکند و چشمانش را به در اتاق یا دست هر کسی که وارد اتاق می‌شود بدوزد. فردی که صدای جویدن و بلعیدن لقمه غذایش حسی زننده در اطرافیان ایجاد کند. شخصی که لقمه را در دهانش گذاشته و با انگشتانش آن را به زور در حفره دهان جا می‌دهد. کسی که غذا را از ظرفی به ظرف دیگر می‌ریزد تا خنک شود. فردی که نان یا غذایی را از ترس این‌که دیگری بخورد به‌سوی خودش می‌کشد یا نان را تکه‌تکه کرده و برای گرم شدن زیر ظرف غذا می‌گذارد و به‌قصد خوردن، چربی دستانش را با آن پاک می‌کند. کسی که کنار لقمه را با دندانش گاز زده و بعد آن را در ظرف غذایی چون خورش یا ماست می‌کند. شخصی که در حال جویدن لقمه است و قبل از آن‌که آن را قورت بدهد دهانش باز و چشمش به لقمه بعدی است!

منبع: تبیان