پیامبر و اهل بیت علیهم السلام » زیارات اهل بیت » پیرامون زیارات »

بررسی معنای سلام در زیارت عاشورا

اشاره:

زیارت عاشورا که از احادیث قدسى است و سند آن از طریق جبرییل، به خداوند- عزّوجلّ- منتهى مى ‏شود[۱] در آغاز و در فقرات متعددی به همراه سلام و تهیّت به امام حسین (علیه‌السلام) و اصحاب با وفای آنحضرت است؛ چنانچه در ابتدای آن می خوانیم: «أَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا ثارَ اللَّهِ وَابْنَ ثارِهِ وَ الْوِتْرَ الْمَوْتُورَ.»[۲]سلام بر تو اى خون خدا و پسر خون خدا، و اى تنهاى بى ‏همتا. در نوشتار زیر بیان شده که مقصود از سلام‏ هایى که در قرآن شریف و نماز و یا زیارت‏ها و دعاها نسبت به‏ پیامبران و معصومان(علیهم ‏السّلام) وجود دارد، چیست.

در توضیح این بحث مطالب زیر قابل توجه است:

اوّلًا: «سلام»، به معناى امنیّت و اسمى از اسماى الهى است؛ زیرا خداوند ذاتى است که از هرگونه ضعف و حاجت و فقر و نقص و محدودیّت به دور و از همه‏ ى شوائب و نواقص ممکنات، حتّى از کثرت صفات بر ذات در سلامت و امن است؛ چنان که این آیه بدان اشاره دارد:

(هُوَ اللَّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ‏)؛[۳]اوست خدایى که جز او معبودى نیست؛ همان فرمانرواى پاک سلامت.

ثانیاً: «سلام»، همان گونه که اشاره شد، به معناى «امنیت» مى ‏باشد؛ چنان که این آیه بدان ناظر است:

(إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ* ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِینَ‏)؛[۴]بى‏ گمان، پرهیزگاران در باغ‏ها و چشمه ‏سارانند. [به آنان گویند:] با سلامت و ایمنى در آن جا داخل شوید.

و استعمال این گونه امنیّت، در قرآن، درباره‏ ى بندگان الهى، بر دو قسم است:

الف) امنیّت ظاهرى (دنیوى و اخروى)

چنان که آیات بسیارى بر آن دلالت دارد، از جمله:

۱. (وَ إِذا جاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیاتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ‏)؛[۵]و چون کسانى که به آیات ما ایمان دارند نزد تو آیند، بگو: درود بر شما.

۲. (قِیلَ یا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَ بَرَکاتٍ عَلَیْکَ وَ ..)؛[۶] گفته شد: اى نوح، با درودى از ما و برکت‏هایى بر تو و بر گروه‏هایى که باتواند، فرود آى.

۳. (وَ نادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّهِ أَنْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ)؛‏[۷]و بهشتیان را- که هنوز وارد آن نشده و [لى بدان‏] امید دارند- آواز مى‏ دهند که:سلام بر شما.

ب) امنیّت معنوى و فطرى‏

و عصمت از هر ناهموارى توحیدى و فطرى، و بهره‏ مندى از شهود جمال و کمال حقّ سبحانه؛ خواه در دنیا و خواه در آخرت، که این گونه امنیّت در مرحله‏ ى اوّل (به نصّ آیات شریفه ‏ى ذیل) شامل پیامبران و معصومان- علیهم‏ السّلام- و سپس براى دیگر مؤمنان واقعى (به پیروى از ایشان) است.

۱. خداوند درباره‏ ى حضرت یحیى- علیه‏ السّلام- مى ‏فرماید:

(وَ سَلامٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا)؛[۸]و درود بر او، روزى که زاده شد و روزى که مى‏ میرد و روزى که زنده برانگیخته مى ‏شود.

۲. و درباره‏ ى حضرت عیسى- علیه‏ السّلام- از زبان خود وى مى ‏فرماید:

(وَ السَّلامُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا)؛[۹]و درود بر من، روزى که زاده شدم و روزى که مى‏ میرم و روزى که زنده برانگیخته مى‏ شوم.

۳. و درباره‏ ى حضرت نوح- علیه‏ السّلام- فرموده است:

(سَلامٌ عَلى‏ نُوحٍ فِی الْعالَمِینَ)؛‏[۱۰] درود بر نوح در میان جهانیان.

۴. و نسبت به حضرت ابراهیم(علیه‏ السّلام) مى ‏فرماید:

(سَلامٌ عَلى‏ إِبْراهِیمَ‏)؛[۱۱]درود بر ابراهیم.

۵. درباره‏ ى حضرت موسى و هارون(علیهماالسّلام) مى ‏فرماید:

(سَلامٌ عَلى‏ مُوسى‏ وَ هارُونَ‏)؛[۱۲]درود بر موسى و هارون.

۶. و نسبت به حضرت الیاس(علیه‏ السّلام) فرموده است:

(سَلامٌ عَلى‏ إِلْ‏یاسِینَ)؛‏[۱۳]درود بر پیروان الیاس.

۷. به صورت عمومى، درباره‏ ى پیامبران و بندگان برگزیده و مؤمنان واقعى مى‏ فرماید:

الف) (وَ سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِینَ)؛‏[۱۴]و درود بر فرستادگان.

ب) (قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ سَلامٌ عَلى‏ عِبادِهِ الَّذِینَ اصْطَفى)؛‏[۱۵]بگو: سپاس براى خداست، و درود بر آن بندگانش که [آنان را] برگزیده است.

ج) (إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمانِهِمْ‏ … دَعْواهُمْ فِیها سُبْحانَکَ اللَّهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ‏)؛[۱۶] کسانى که ایمان آورده و کارهاى شایسته کرده ‏اند، پروردگارشان به پاس ایمانشان آنان را هدایت مى ‏کند … نیایش آنان در آن جا سبحانک اللّهم [خدایا! تو پاک و منزّهى‏] و درودشان در آن جا سلام است، و پایان نیایش آنان این است که: الحمدللَّه رب العالمین [ستایش ویژه‏ى پروردگار جهانیان است‏].

د) (سَلامٌ هِیَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ)؛[۱۷] [آن شب‏] تا دَمِ صُبح، صلح و سلام است.

اکنون پس از این مقدّمه ‏ى کوتاه باید دید مقصود از سلام‏ هایى که در قرآن شریف، نماز، زیارت‏ها و دعاها درباره‏ ى پیامبران و معصومان (علیهم‏ السّلام) وارد شده، چه معنى دارد؟

۱. ممکن است مراد از آن‏ها، مخاطب قرار دادن مقام نورانیّت‏ و ولایت ایشان باشد؛ چنان که در سلام (استحبابى) نماز گفته مى ‏شود:

«أَللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلامُ وَ مِنْکَ السَّلامُ وَ لَکَ السَّلامُ وَ إِلَیْکَ یَعُودُ السَّلامُ.»[۱۸]خدایا، تو خود سلامى و سلام از توست، و سلام براى توست، و سلام به سوى تو باز مى ‏گردد.

نیز درباره ‏ى صلوات بر محمّد و آل محمّد(علیهم‏ السّلام) در حدیثى آمده است که امام موسى بن جعفر(علیه‏ السّلام) به نقل از پدر بزرگوارش مى ‏فرماید:

«مَنْ صَلّى‏ عَلَى النَّبِىِّ وَ آلِهِ، فَمَعْناهُ أَنّى أَنَا عَلَى المیثاقِ وَ الوَفاءِ الّذى قُلْتُ حینَ قَوْلِهِ: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلى‏.»[۱۹]

هر کس بر پیامبر اکرم(صلّى اللَّه علیه وآله وسلّم) و آل او صلوات بفرستد، معناى آن این است که من، خود، بر همان پیمان و وفایى که هنگام فرمایش الهى: «آیا پروردگار شما نیستم؟ گفتند: بله» گفتم: استوارم.

۲. ممکن است مراد، همان امنیّتِ از خطا و اشتباه، و عصمت از گناه و غفلت و خطاى در پیاده کردن امر رسالت (نسبت به رسول) و وصایت (نسبت به وصىّ) باشد، و با خطاب سلام به آنان اظهار بداریم که: شما از آن امور مبرّا هستید؛ چنان که در یکى از زیارت‏هاى سیّدالشّهدا- علیه‏ السّلام- آمده است:

«أَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَوْمَ وُلِدْتَ، وَ یَوْمَ تَمُوتُ، وَ یَوْمَ تُبْعَثُ حَیّاً.»[۲۰]سلام بر تو روزى که تولّد یافتى، و روزى که جان مى ‏سپارى، و روزى که زنده، مبعوث مى‏ شوى.

۳. ممکن است مقصود، مخاطب قرار دادن ایشان به سلام- که اسمى از اسماى الهى است- باشد، به این ترتیب مى ‏خواهند به ما یادآور شوند که: برجستگان الهى را با تشریف اسم الهى بخوانید.

۴. ممکن است منظور از سلام بر آن بزرگواران، همان معنایى باشد که براى «صلوات» بر آنان گفته شده، یعنى؛ درخواست رحمت خاصّ الهى براى ایشان، در برابر تلاش‏هایى که براى هدایت ما انجام داده ‏اند، و امنیّت مطلق و عصمت از هر خطا و غفلت هم از رحمت‏هاى خاصّ الهى است (گرچه این خواسته‏ ى ما در مقابل آنان، ناچیز است)، در واقع، ما با این خواسته، رحمت خاصّ الهى را براى خود تمنّا مى ‏نماییم؛ زیرا خداوند آنان را در همه‏ ى کمالات، بى ‏نیاز گردانیده است.

گرچه مى ‏توان گفت: همه‏ ى احتمال‏هاى مذکور نسبت به پیامبران و اولیا و اوصیا(علیهم ‏السّلام) صحیح است، امّا نسبت به سلام‏ هاى معمولى مؤمنان به یکدیگر و یا در سلام‏ هاى نماز و غیره، شاید منظور یکى از وجوه گذشته، و یا درخواست امنیّت ظاهرى از بلاهاى دنیوى و ابتلائات اخروى باشد، که در ابتداى این بیان، به ‏آن اشاره شد، واللَّه اعلم.[۲۱]

  پی نوشت

[۱]. ر. ک: بحارالانوار، ج ۱۰۱، ص ۳۰۰.

[۲]. کامل الزیارات، ص ۱۷۶، باب ۷۱، از روایت ۸.

[۳]. سوره ‏ى حشر، آیه ى ۲۳.

[۴]. سوره‏ ى حجر، آیات ۴۵ و ۴۶.

[۵]. سوره ‏ى انعام، آیه‏ ى ۵۴.

[۶]. سوره ‏ى هود، آیه‏ ى ۴۸.

[۷]. سوره ‏ى اعراف، آیه‏ ى ۴۶.

[۸]. سوره‏ ى مریم، آیه‏ ى ۱۵.

[۹]. سوره ‏ى مریم، آیه‏ ى ۳۳.

[۱۰]. سوره‏ ى صافّات، آیه‏ ى ۷۹.

[۱۱]. سوره ‏ى صافّات، آیه‏ ى ۱۰۹.

[۱۲]. سوره‏ ى صافّات، آیه‏ ى ۱۲۰.

[۱۳]. سوره ‏ى صافّات، آیه‏ ى ۱۳۰.

[۱۴]. سوره‏ى صافّات، آیه‏ ى ۱۸۱.

[۱۵]. سوره ‏ى نمل، آیه ‏ى ۵۹.

[۱۶]. سوره ‏ى یونس، آیات ۹ و ۱۰.

[۱۷]. سوره ‏ى قدر، آیه‏ ى ۵.

[۱۸]. مستدرک الوسایل، ج ۵، ص ۲۲، ابواب تسلیم، باب ۲، روایت ۳.

[۱۹]. فلاح السّائل، ص ۱۲۰.

[۲۰]. کامل الزیارات، ص ۲۲۰.

[۲۱]. فروغ شهادت، علی سعادت پرور، ص۳۸۹.

منبع : موسسه آموزشی پژوهشی مذاهب اسلامی.