امام مهدی و حدیث ثقلین

آیا حدیث ثقلین بر وجود حضرت مهدى (ع) دلالت مى‌کند؟

پاسخ:

وجود امام زمان علیه السلام از آیات قرآن، روایات رسول خدا و ائمه معصومین علیهم السلام و ادله قطعى عقلى قابل اثبات است. ان شاء الله در مقالات دیگر، مباحث مربوط به آیات و ادله عقلى بررسى خواهد شد،‌ در این مقاله تلاش مى‌کنیم وجود نازنین آن حضرت را از حدیث ثقلین که شیعه و سنى صحت و حتى تواتر آن را قبول دارند، مورد بررسى قرار دهیم.

براى روشن شدن بهتر مسأله، به طور اختصار ابتدا متن روایت را از معتبرترین کتاب‌هاى اهل سنت آورده و سپس دیدگاه علماى آنان را در مورد این حدیث بررسى کرده و بعد از آن چگونگى دلالت این روایت را بر وجود امام زمان علیه السلام بیان خواهیم کرد.

متن حدیث ثقلین:

حدیث ثقلین در منابع اهل سنت با الفاظ و عبارت مختلف نقل شده است که ما عین همان عبارات را از منابع متعبر شان مى‌آوریم.

احمد بن حنبل در دو کتاب مسند و فضائل الصحابه این روایت را با الفاظ مختلف نقل کرده است:

تارک فیکم الثقلین، لن یفترقا:

از ابى سعید خدرى و زید بن ارقم نقل کرده ست:

حدثنا عبد اللَّهِ حدثنی أبی حدثنا أَسْوَدُ بن عَامِرٍ أخبرنا أبو إِسْرَائِیلَ یعنی إِسْمَاعِیلَ بن أبی إِسْحَاقَ الملائی عن عَطِیهَ عن أبی سَعِیدٍ قال: قال رسول اللَّهِ صلى الله علیه وسلم: انی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَینِ أَحَدُهُمَا أَکْبَرُ مِنَ الآخَرِ کِتَابُ اللَّهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إلى الأَرْضِ وعترتی أَهْلُ بیتی وانهما لَنْ یفْتَرِقَا حتى یرِدَا عَلَىَّ الْحَوْضَ.

ابوسعید خدرى مى‌گوید:

رسول خدا صلى الله علیه وآله فرمود:

من دو چیز گرانبها را که یکى بزرگتر از دیگرى است در میان شما مى‌گذارم، یکى کتاب خدا؛ ریسمانى است که از آسمان تا زمین امتداد دارد، و دیگرى عترت و اهل بیت من. این دو، تا هنگامى که بر حوض کوثر بر من وارد شوند هرگز از هم جدا نمى‌شوند.[۱]

تارک فیکم خلیفتین، لن یتفرقا:

روایت فوق، با الفاظ دیگر در مسند و فضائل الصحابه از زید بن ثابت این گونه نقل شده است:

حدثنا عبد اللَّهِ حدثنی أبی ثنا الأَسْوَدُ بن عَامِرٍ ثنا شَرِیکٌ عَنِ الرُّکَینِ عَنِ الْقَاسِم بن حَسَّانَ عن زَیدِ بن ثَابِتٍ قال: قال رسول اللَّهِ صلى الله علیه وسلم: انى تَارِکٌ فِیکُمْ خَلِیفَتَینِ کِتَابُ اللَّهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ ما بین السَّمَاءِ وَالأَرْضِ أو ما بین السَّمَاءِ إلى الأَرْضِ وعترتی أَهْلُ بیتی وَإِنَّهُمَا لَنْ یتَفَرَّقَا حتى یرِدَا عَلَىَّ الْحَوْضَ.

زید بن ثابت مى‌گوید:

رسول خدا صلى الله علیه و‌آله فرمود:

من دو چیز را به عنوان جانشین در میان شما مى‌گذارم، یکى کتاب خدا ریسمان کشیده شده در میان آسمان و زمین و دیگرى عترت اهل بیت من است و این دو تا هنگامى که بر حوض کوثر بر من وارد مى‌شوند، هرگز از هم جدا نمى‌شوند.[۲]

ترکت فیکم ما ان اخذتم به… الثقلین:

حدثنا عبد اللَّهِ حدثنی أبی ثنا بن نُمَیرٍ ثنا عبد الْمَلِکِ بن أبی سُلَیمَانَ عن عَطِیهَ العوفی عن أبی سَعِیدٍ الخدری قال قال رسول اللَّهِ صلى الله علیه وسلم انی قد تَرَکْتُ فِیکُمْ ما ان أَخَذْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا بعدی الثَّقَلَینِ أَحَدُهُمَا أَکْبَرُ مِنَ الآخَرِ کِتَابُ اللَّهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إلى الأَرْضِ وعترتی أَهْلُ بیتی الا وانهما لَنْ یفْتَرِقَا حتى یرِدَا عَلَىَّ الْحَوْضَ.

به نقل ابى سعید خدرى رسول خدا فرمود:

من دوچیز گرانبها را که یکى بزرگتر از دیگرى است در میان شما گذاشتم که اگر به آن تمسک کنید هر گز بعد از من گمراه نمى شوید….[۳]

ترمذى در سنن و طبرانى در معجم الکبیر، و برخى دیگر نیز روایت را با همین عبارت آورده اند:[۴]

در برخى نقل ها، به جاى «ما ان اخذتم به»، عبارت «ما ان تمسکتم به»‌ آمده است.

«لن ینقضیا حتی یردا علی الحوض»:

طبرانى در معجم الکبیر، حدیث را از دو طریق با این عبارت آورده است:

حدثنا محمد بن الْفَضْلِ السَّقَطِی ثنا سَعِیدُ بن سُلَیمَانَ ح وَحَدَّثَنَا محمد بن عبد اللَّهِ الْحَضْرَمِی وَزَکَرِیا بن یحیى السَّاجِی قَالا ثنا نَصْرُ بن عبد الرحمن الْوَشَّاءُ ثنا زَیدُ بن الْحَسَنِ الأَنْمَاطِی ثنا مَعْرُوفُ بن خَرَّبُوذَ عن أبی الطُّفَیلِ عن حُذَیفَهَ بن أُسَیدٍ الْغِفَارِی أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صلى اللَّهُ علیه وسلم قال أَیهَا الناس إنی فَرَطٌ لَکُمْ وَارِدُونَ عَلَی الْحَوْضَ حَوْضٌ أَعْرَضُ ما بین صَنْعَاءَ وَبُصْرَى فیه عَدَدُ النُّجُومِ قِدْحانٌ من فِضَّهٍ وَإِنِّی سَائِلُکُمْ حین تَرِدُونَ عَلَی عَنِ الثَّقَلَینِ فَانْظُرُوا کَیفَ تَخْلُفُونِی فِیهِمَا السَّبَبُ الأَکْبَرُ کِتَابُ اللَّهِ عز وجل سَبَبٌ طَرَفُهُ بِیدِ اللَّهِ وَطَرَفُهُ بِأَیدِیکُمْ فاسْتَمْسِکُوا بِهِ وَلا تَضِلُّوا وَلا تُبَدِّلُوا وَعِتْرَتِی أَهْلُ بَیتِی فإنه قد نَبَّأَنِی اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ أَنَّهُمَا لَنْ ینْقَضِیا حتى یرِدَا عَلَی الْحَوْضَ.

حذیفه بن اسید غفارى مى‌گوید:

رسول خدا صلى الله علیه و‌آله فرمود: اى مردم! من

سند دیگر طبرانى این است:[۵]

حدثنا محمد بن عبد الله الحضرمی وَزَکَرِیا بن یحیى السَّاجی قَالا ثنا نَصْرُ بن عبد الرحمن الْوَشَّاءُ؛ وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بن الْقَاسِمِ بن مُسَاوِرٍ الْجَوْهَرِی ثنا سَعِیدُ بن سُلَیمَانَ الْوَاسِطِی قَالا ثنا زَیدُ بن الْحَسَنِ الأَنْمَاطِی ثنا مَعْرُوفُ بن خَرَّبُوذَ عن أبی الطُّفَیلِ عن حُذَیفَهَ بن أُسَیدٍ الْغِفَارِی قال:[۶]

اعتبار حدیث ثقلین از دیدگاه علماء اهل سنت

بسیارى از بزرگان اهل سنت براى این روایت اعتبار ویژه‌ى قائل هستد:

محمد بن عیسی ترمذی

ترمذى حدیث ثقلین را از زید بن ثابت نقل کرده و در پایان مى‌گوید:

هذا حدیث حسن غریب.[۷]

حاکم نیشابوری:

حاکم در مستدرک بعد از این‌که این روایت را از زید ابن ارقم نقل کرده، مى‌گوید:

 هذا حدیث صحیح على شرط الشیخین و لم یخرجاه.

این حدیث بر شرط مسلم و بخارى صحیح است ولى آن را نیاورده اند.[۸]

ابن کثیر دمشقی:

ابن کثیر سلفى در تفسیرش مى‌نویسد:

وقد ثبت فی الصحیح م ۲۴۰۸ أن رسول الله صلى الله علیه وسلم قال فی خطبه بغدیر

پی نوشت ها:

[۱] . الشیبانی،  ابوعبد الله أحمد بن حنبل (متوفاى۲۴۱هـ)، مسند أحمد بن حنبل، ج۳، ص۱۴، ح۱۱۱۱۹، و ص۳۷۱،  ناشر: مؤسسه قرطبه – مصر؛

الشیبانی،  ابوعبد الله أحمد بن حنبل (متوفاى۲۴۱هـ)، فضائل الصحابه، ج۲، ص۷۷۹، تحقیق د. وصی الله محمد عباس، ناشر: مؤسسه الرساله – بیروت، الطبعه: الأولى، ۱۴۰۳هـ – ۱۹۸۳م.

[۲] . الشیبانی،  ابوعبد الله أحمد بن حنبل (متوفاى۲۴۱هـ)، مسند أحمد بن حنبل، ج۵، ص۱۸۱، ح۲۱۶۱۸، ناشر: مؤسسه قرطبه – مصر؛

الشیبانی،  ابوعبد الله أحمد بن حنبل (متوفاى۲۴۱هـ)، فضائل الصحابه، ج۲، ص۶۰۳، تحقیق د. وصی الله محمد عباس، ناشر: مؤسسه الرساله – بیروت، الطبعه: الأولى، ۱۴۰۳هـ – ۱۹۸۳م.

[۳] . الشیبانی،  ابوعبد الله أحمد بن حنبل (متوفاى۲۴۱هـ)، مسند أحمد بن حنبل، ج۳، ص۵۹، ح۱۱۵۷۸، ناشر: مؤسسه قرطبه – مصر.

[۴] . الترمذی السلمی،  ابوعیسی محمد بن عیسی (متوفاى ۲۷۹هـ)، سنن الترمذی، ج۵،  ص۶۶۳، تحقیق: أحمد محمد شاکر وآخرون، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.

الطبرانی،  ابوالقاسم سلیمان بن أحمد بن أیوب (متوفاى۳۶۰هـ)، المعجم الکبیر، ج۵، ص۱۵۳، تحقیق: حمدی بن عبدالمجید السلفی، ناشر: مکتبه الزهراء – الموصل، الطبعه: الثانیه، ۱۴۰۴هـ – ۱۹۸۳م.

 [۵] . الطبرانی،  ابوالقاسم سلیمان بن أحمد بن أیوب (متوفاى۳۶۰هـ)، المعجم الکبیر، ج۳، ص۶۷، ح۲۶۸۳، تحقیق: حمدی بن عبدالمجید السلفی، ناشر: مکتبه الزهراء – الموصل، الطبعه: الثانیه، ۱۴۰۴هـ – ۱۹۸۳م.

[۶] . الطبرانی،  ابوالقاسم سلیمان بن أحمد بن أیوب (متوفاى۳۶۰هـ)، المعجم الکبیر، ج۳، ص۱۸۰، ح۳۰۵۲، تحقیق: حمدی بن عبدالمجید السلفی، ناشر: مکتبه الزهراء – الموصل، الطبعه: الثانیه، ۱۴۰۴هـ – ۱۹۸۳م.

[۷] . الترمذی السلمی،  ابوعیسی محمد بن عیسی (متوفاى ۲۷۹هـ)، سنن الترمذی، ج۵، ص۶۶۳، تحقیق: أحمد محمد شاکر وآخرون، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.

[۸] . الحاکم النیسابوری،  ابو عبدالله محمد بن عبدالله (متوفاى ۴۰۵ هـ)، المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۶۰، تحقیق: مصطفی عبد القادر عطا، ناشر: دار الکتب العلمیه – بیروت الطبعه: الأولى، ۱۴۱۱هـ – ۱۹۹۰م.