خانواده شیعی » سبک زندگی »

امام حسن(علیه السلام) و آموزه‏‌هاى تربیتى

تربیت امروزه نه تنها در جوامع و خانواده‌های مسلمان مورد توجه قرار گرفته و هر پدر و مادری آرزو می‌کند که فرزندان خود را طبق رهنمودهای صحیح و اصول و ارزشهای والای انسانی و الهی تربیت نموده و در آینده فرزندی رشد یافته و کارآمد داشته باشد بلکه اهداف عالی و اخلاقی تعلیم و تربیت از مهمترین دغدغه‌های جهانی است.

سازمان ملل متحد در بند۲ از ماده ۲۶ اطلاعیه جهانی حقوق بشر مقرر داشته است که: تعلیم و تربیت باید به توسعه شخصیت انسان و تقویت و احتو رام به حقوق بشر و آزادی‌های اساسی متوجه گردد و تفاهم و اغماض و مودت را بین کلّیه ملل و دسته‌های نژادی و مذهبی به وجود آورد و موجب پیشرفت فعالیت‌های ملل متحد در راه حفظ صلح شود.[۱]

موضوع این نوشتار افزون بر اهمّیتی که در خودمسئله تربیت وجود دارد، به نقطه نظرات شخصیتی برمی‌گردد که خود، نمونه بارزی از یک انسان کامل و تربیت‌یافته در مکتب نبوی، علوی و فاطمی است و همچنین پرورش‌دهنده فرزندانی است که هر کدام به نوبه خود، به عنوان اسوه‌های عالی و تجلی ارزش‌های والای انسانی در تاریخ بشر می‌درخشند.

امام حسن مجتبی(علیه السلام) همان شخصیت تربیت‌یافته در دامان رسالت است که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در مورد وی فرمود: حسن پسر من است، او از من است. او نور چشم من و روشنایی قلب من می‌باشد، او میوه جان من است، او سید و آقای جوانان اهل بهشت است. او حجت خدا بر امت من می‌باشد. دستورات او دستورات من و سخن او سخن من است، کسی که از او پیروی کند او از من است و کسی که با دستورات او مخالفت کند از من نیست.[۲]

خصلت‌های زیبا و کمالات عالی انسانی آن چنان در وجود مقدس وی می‌درخشد که حتی دشمنانش را نیز به اعجاب و تحسین واداشته است. ابن حجر عسقلانی از دانشمندان اهل سنت می‌نویسد:

هنگامی که حسن بن علی(علیه السلام) از دنیا رفت یکی از دشمنان سرسخت آن حضرت در تشییع جنازه او گریه می‌کرد. حسین بن علی(علیه السلام) به او گفت: تو با آن همه اذیت و آزار و مخالفت که در مورد برادرم روا می‌داشتی باز هم گریه می‌کنی؟! او گفت: انّی کنت افعل ذلک الی احلم من هذا و اشار بیده الی الجبل؛[۳] من به کسی بدی می‌کردم و آزارش می‌دادم که صبورتر و حلیم‌تر از این کوه‌ها بود.

در مورد مقام ارجمند آن حجت الهی، همین بس که حضرت سیدالشهدا(علیه السلام) با آن عظمت و جلالت خویش در مقابل دستورات و اوامر امام حسن(علیه السلام) تسلیم محض بود. امام باقر(علیه السلام) فرمود: ما کلّم الحسین بین یدی الحسن اعظاماً له؛[۴] امام حسین(علیه السلام) به خاطر رعایت عظمت امام حسن(علیه السلام) هیچ گاه در مقابل سخن او حرفی نمی‌زد.

سیره تربیتی امام حسن(علیه السلام)

در سیره تربیتی امام حسن(علیه السلام)، مسائل تربیتی و نکات باریک روان‌شناختی قابل توجهی دیده می‌شود که می‌تواند به عنوان الگو و روش صحیح تعلیم و تربیت کودکان مطرح شود و بهترین فنون پرورش کودکان برای والدین و مربیان است.

بر اساس روش تربیتی امام مجتبی(علیه السلام) بعد از این که به زمینه‌ها و بسترهای مناسب در تعلیم و تربیت پرداخته شد، با ایجاد ارتباط عاطفی و بکارگیری شیوه‌‏های صحیح تربیتی، به رشد و پرورش فرزندان اقدام می ‏شود.

در این شیوه، مسائل اساسی و ریشه‌دار تربیت، عوامل و نقش‌آفرینان در این صحنه، شیوه‌های اصلاح رفتار و جلوگیری از لغزش‌ها، صفات و شرائط مربیان برتر، راه‌های مقابله با مشکلات و حل آنان، تربیت دینی، اهمیت الگو و سرمشق، موانع و آفات تربیت، اهمیت خانواده و نقش بنیادی والدین از جمله مواردی است که مورد توجه قرار گرفته است که برخی از آنان در این مقاله مورد بررسی قرار می‌گیرد.

اهمیت تربیت

انسان، موجودی ترقی‌خواه و دارای استعداد کمال است و برای سیر تکاملی خویش لازم است با پیروی از یک روش تربیتی قوی و کامل تلاش نماید و در کنار پرورش جسم در تعالی روح خود و فرزندانش نیز کوشا باشد و گرنه ماهیت انسانی‌اش را از دست خواهد داد. امام حسن مجتبی(علیه السلام) در مورد اهمیت تربیت معنوی و روحی می‌فرماید: «عجبت لمن یتفکّر فی مأکوله کیف لایتفکّر فی معقوله فیجنّب بطنه مایؤذیه و یودع صدره ما یردیه؛ تعجب می‌کنم از فردی که در غذای جسمانی خود فکر می‌کند(که سالم و بهداشتی و پاکیزه باشد) اما در غذای روح و جان خویش نمی‌اندیشد»، در نتیجه شکم خود را از غذاهای زیانبخش حفظ می‌کند ولی برایش اهمیتی ندارد که افکار پلید و ناپسند در روان او وارد شده و وجودش را در معرض افکار پست و انحرافی قرار دهند.

نقش‌آفرینان در تربیت

والدین

از منظر امام حسن مجتبی(علیه السلام) پدر و مادر در شکل‌گیری شخصیت فرزندان اساسی‌ترین نقش را دارند به این جهت آن حضرت به مردی که در مورد خواستگاران دخترش از آن حضرت نظرخواهی می‌کرد، به نقش پدر آینده و مدیر خانواده اشاره کرده و فرمود: «زوّجها من رجلٍ تقّیٍ فانّه ان احبّها اکرمها و ان ابغضها لم یظلمها؛[۵] برای همسری دخترت مردی با تقوا و مؤمن برگزین، زیرا اگر او دختر تو را دوست بدارد، وی را احتو رام خواهد کرد و اگر خوشایند او نباشد، به وی ظلم نمی‌کند.»

همچنین آن گرامی به اهمّیت نقش مادر پرداخته و هنگامی که با معاویه مناظره می‌کرد در مورد یکی از علل انحراف معاویه از محور حق و انحطاط اخلاقی وی از نقش مادرش هند یاد کرده و گفت: معاویه! چون مادر تو «هند» است و مادربزرگت «نثیله» می‌باشد و تو در دامن چنین زنان فرومایه و پست پرورش یافته‌ای، این گونه اعمال زشت از تو سر می‌زند و سعادت ما اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در اثر تربیت در دامن مادرانی پاک و پارسا همچون خدیجه و فاطمه می‌باشد.[۶]

نقش رفیق

بدون تردید بعد از خانواده، مهمترین عاملی که در خلق و خوی فرزندان تأثیر می‌گذارد، رفقا و دوستان وی هستند. حضرت امام مجتبی(علیه السلام) در تربیت فرزندان خویش به نقش مهم رفیق توجه داشته و به داشتن دوستانی سالم عنایت ویژه مبذول کرده است. آن حضرت به فرزندش سفارش می‌کند که: فرزندم! با هیچ کس دوستی مکن مگر این که از رفت و آمد(ویژگی‌های روحی، اخلاقی و رفتاری) وی آگاه گردی، هنگامی که دقیقاً بررسی و تحقیق نمودی و معاشرت و دوستی با او را برگزیدی، آن گاه با او بر اساس گذشت و چشم پوشی از لغزش‌ها و یاری کردن در سختی‌ها همراه باش![۷]

مربی و معلم

حساس‌ترین دوران رشد کودک در مراکز آموزشی و مدرسه سپری می‌شود و مربیان و معلمان با گفتار و رفتار و منش خود، صفات و اخلاق روحی و روانی‌شان را به فرزندان منتقل می‌کنند و دانش‌آموزان بیشترین تأثیر را از اساتید و مربیان خود می‌گیرند بنابراین بخش مهمی از شخصیت فرزندان بستگی به معلمان و اساتید وی دارد.

در این راستا امام حسن(علیه السلام) تأثیر چشمگیر معلمان و نقش ارزنده آنان در عرصه تربیت را یادآور شده و آنان را به تربیت صحیح دانش‌آموختگان سفارش کرده و فرمود: کسی که یتیم آل محمد(صلی الله علیه و آله و سلم)(دانشجو و دانش‌آموز دینی) را سرپرستی نماید و به جای پدر و اولیاء دلسوزش وی را تحت مراقبت خویش قرار دهد، یتیمی که در ورطه جهل و ناآگاهی فرو رفته است؛ چنانچه او را از جهل برهاند و امور مشتبه و به هم آمیخته را برای او توضیح دهد و به تأمین نیازهای مادی او نیز اقدام نماید فضیلت و بلندی مقام وی(در مقایسه با دیگران) همچون درخشش خورشید به «سُها» و ستاره کم‌نور است.[۸]

محافل عمومی و مذهبی

محافل عمومی و مذهبی، از دیگر عوامل تربیت در منظر امام حسن مجتبی(علیه السلام) است. آن حضرت در گفتاری حکیمانه افزون بر نقش مجالس و کانون‌های اجتماعی در اخلاق افراد، به شرکت در محافل مفید و سازنده توصیه نموده و می‌فرماید: کسی که پیوسته به مساجد رفت و آمد داشته باشد، یکی از هشت بهره را نصیب خود خواهد کرد: آشنایی با دوستان جدید، استفاده از دانش‌های نو و اطلاعات تازه و نایاب، یافتن دلیل محکم و قاطع در راه هدف، رسیدن به رحمتی مورد انتظار از طرف خداوند، آموختن سخنانی که او را از لغزش و خطاها باز می‌دارد، یاد گرفتن راه‌های صحیح و هدایت‌بخش، ترک گناه از ترس خداوند، خودداری از معصیت به خاطر شرم از مردم و ترس از رسوایی.[۹]

در اینجا به برخی از روش‌های تربیت در سیره آن حضرت می‌پردازیم:

الف- تحریک حسّ کمال‌خواهی

انسان ذاتاً شخصیت خود را دوست دارد و سعی می‌کند که با کسب کمالات محبوبیت و عزّت خود را تقویت کرده و بالا ببرد. مربیان می‌توانند با استفاده از این خصلت و تحریک حس برتری‌طلبی فرزندان، آنان را به سوی اهداف صحیح تربیتی هدایت کنند.

امام حسن(علیه السلام) از این شیوه در تربیت فرزندان استفاده می‌کرد. آن حضرت روزی فرزندان خود و فرزندان برادرش را دعوت کرده و در ضمن یک گفتگوی صمیمی به آنان فرمود: انّکم صغار قومٍ و یوشک ان تکونوا کبار قومٍ آخرین فتعلّموا العلم فمن لم یستطع منکم ان یحفظه فلیکتبه و لیضعه فی بیته؛[۱۰] همه شما، کودکان اجتماع امروز هستید و امید است که بزرگان جامعه فردا باشید؛ پس دانش تحصیل کنید و علم بیاموزید. هر کس از شماها توانایی حفظ دانش را ندارد، آن را بنویسد و در منزلش نگهداری نماید.

ب- شناساندن الگوهای غرب

انسان در دوران نوجوانی، شدیداً به دنبال الگو می‌گردد و حس تقلید او را وادار می‌کند تا از الگوهای دلبخواهش تقلید نماید. این خواسته درونی، وسیله مناسبی است که مربیان و والدین در امر تربیت از آن بهره گیرند و الگوهای خوب را در معرض دید فرزندان قرار دهند و به او معرفی نمایند. امام مجتبی(علیه السلام) در سیره و سخن خویش به الگوی نیکو اشاره کرده و آنان را به پیروانش می‌شناساند.

آن حضرت بعد از شهادت پدر بزرگوارش، به معرفی شخصیت ممتاز تاریخ، حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) پرداخته و آن گرامی را به عنوان سرمشق خوبان عالم معرفی کرده و فرمود:‌ ای مردم! در این شب مردی از دنیا رفت که در هیچ کار نیکی پیشینیان بر او سبقت نگرفتند و بندگان خدا در هیچ سعادتی به او نمی‌توانند رسید او به همراه پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) جهاد می‌کرد و جان خود را فدای او می‌نمود.[۱۱]

آن حضرت در سخن دیگری حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) را مقتدای نیایشگران به شمار آورده و در مورد آن بانوی وارسته فرمود: ما کان اعبد من فاطمه کانت تقوم حتّی تتورّم قدماه؛[۱۲] در دنیا شخصی عابدتر از فاطمه(سلام الله علیها) نبود، آن بزرگوار در حالت مناجات و عبادت آن قدر روی پاهای خود می‌ایستاد تا آن که پاهای مبارکش ورم کرد.

ج- شیوه حلم و خویشتنداری

حلم و بردباری مربیان در ارتباط با متربیان حساسیت خاصی دارد؛ زیرا نوجوانان و کودکان در اثر بازیگوشی و شیطنت، ممکن است دچار خطاها و لغزش‌هایی شوند و موجبات ناراحتی بزرگترها را فراهم آورند امّا استفاده از این شیوه مربیان را بیشتر یاری خواهد کرد. و طعم شیرین مدارا و گذشت را در آینده نزدیک خواهند چشید. این شیوه را در رفتار امام حسن(علیه السلام) به نظاره می‌نشینیم:

روزی امام حسن مجتبی(علیه السلام) سوار بر مرکب خویش، در یکی از معابر مدینه عبور می‌کرد. با مردی از اهل شام مواجه شد. آن مرد شامی تا حضرت را شناخت، بی‌درنگ به لعن و نفرین امام پرداخته و سخنان ناشایستی را نثار امام کرد. حضرت امام مجتبی(علیه السلام) در همان حال با کمال خونسردی و بردباری تمام سخنان زشت و دشنام‌های ناروای او را با سکوت و صبر تحمّل کرد و خشم خود را فرو می‌برد تا این که مرد شامی، عقده دل را خالی کرده و خاموش شد. در آن لحظه پیشوای دوم شیعیان با سلام بر آن مرد، سکوت آن چند لحظه خاموشی را شکسته و با لبخندی ملیح که حاکی از صفای دل آن جناب بود و در حالی که مهر و عاطفه و محبت در چشمان نافذ و سیمای نورانی‌اش موج می‌زد لب به سخن گشوده و به آرامی فرمود:

ای مرد! گمان می‌کنم که در این شهر غریب باشی و شاید هم مرا به اشتباه گرفته‌ای؟ حالا اگر از ما رضایت بطلبی، از تو راضی می‌شویم و اگر چیزی از ما بخواهی، به تو می‌بخشیم، اگر راه گم کرده‌ای، راهنماییت می‌کنیم، اگر گرسنه‌ای تو را سیر می‌نماییم، اگر لباس نداری، تو را می‌پوشانیم، اگر نیازمندی، تو را غنی می‌کنیم، اگر از جایی رانده شده یا فراری هستی، تو را پناه می‌دهیم اگر خواسته‌ای داری، بر می‌آوریم، اگر توشه سفرت را پیش ما آوری و مهمان ما باشی برای تو بهتر است و تا هنگام رفتن، از تو پذیرایی می‌کنیم؛ چون که خانه ما وسیع و امکانات مهمان‌نوازیمان فراهم است.

آن مرد وقتی با این برخورد کریمانه حضرت مواجه شد و سخنان شیوا و دلنشین آن بزرگوار را شنید، آرام آرام احساس کرد که ناراحتی خاصی در درون وجدانش او را می‌آزارد. آثار شرم و حیا بر صورتش ظاهر شده و پیش از آن که سخنی بگوید، اشک ندامت بر گونه‌هایش لغزید و با لحنی خاضعانه و مؤدبانه عرضه داشت: شهادت می‌دهم که تو خلیفه خداوند بر روی زمین هستی، خداوند داناتر است که رسالتش را در کدام خانواده قرار دهد: اللّه اعلم حیث یجعل رسالته؛ تا این لحظه شما و پدرتان منفورترین خلق خدا نزد من بودید و اکنون شما را محبوبترین فرد روی زمین می‌دانم. آن گاه به همراه امام حسن(علیه السلام) راهی خانه آن حضرت شد و تا روزی که در مدینه بود، در مهمانسرای حضرت پذیرایی می‌شد. بعد از آن واقعه، در ردیف دوستان و ارادتمندان خاص اهل بیت(علیهم السلام) قرار گرفت.[۱۳]

د- شیوه‌های رفتاری

والدین و مربیان، مهمترین آموزه‌های تربیتی را می‌توانند با اعمال شایسته خویش در وجود فرزندان پدید آورند؛ زیرا آموزه‌های رفتاری، به طور غیر مستقیم و ناخود آگاه در نهاد نونهالان تأثیر می‌گذارد. اگر آنان فقط به گفتارها و توصیه‌های خالی از عمل بسنده کنند، ممکن است کودکان در دل خود این ابیات را زمزمه کنند که:

پندم چه دهی نخست خود را       محکم کمری ز پند بربند

چون خود نکنی چنان که گویی    پند تو بود دروغ و ترفند

با مروری کوتاه به سیره عملی امام مجتبی(علیه السلام)، بهره‌گیری از این شیوه را بالعیان مشاهده خواهیم کرد که تمام کمالات اخلاقی و معنوی و انسانی در سراسر زندگی آن حضرت به چشم می‌خورد. عفو و گذشت، حلم و بردباری، تواضع و فروتنی، عبادت و راز و نیاز کرامت و بخشش و سایر خصلت‌های ویژه انسانی در زندگی آن حضرت مشهود است. نمونه‌ای از سیره عملی آن حضرت را با هم بخوانیم:

یکی از غلامان خدمتگزار حضرت امام حسن(علیه السلام)، مرتکب جنایتی شد که سزاوار کیفر بود. حضرت دستور داد تا وی را تنبیه نمایند. غلام خطاکار در آن لحظه پیشدستی کرد و خطاب به امام(علیه السلام) این آیه را قرائت نمود: و العافین عن النّاس؛ انسان‌های وارسته از خطای گنهکاران عفو می‌کنند. حضرت فرمود: بخشیدم. غلام ادامه داد و اللّه یحبّ المحسنین؛ خداوند نیکوکاران را دوست دارد. امام فرمود: تو را در راه خدا آزاد کردم.[۱۴]

هـ- تشویق

از موفق‌ترین شیوه‌های تربیتی تشویق و ترغیب افراد است. این شیوه علاوه بر این که محرکی بسیار قوی در تغییر رفتار به سوی اهداف مطلوب تربیتی است، در شکوفا‌سازی و استعدادهای درخشان و نهفته انسانی نقش فوق‌العاده‌ای دارد. تجربه نشان داده است که تشویق مناسب و بجا، می‌تواند نهفته‌ترین استعدادهای درونی کودکان و نوجوانان را زنده کرده و در مرحله پیشرفت و سازندگی قرار دهد و آنان را در رسیدن به اهداف مهم و حیاتی و کمالات، قوی‌دل و استوار سازد. نقل دو روایت از امام حسن(علیه السلام)، اهمیت به نقش تشویق را در سیره آن بزرگوار روشن می‌کند:

۱ـ انس بن مالک می‌گوید: یکی از کنیزان امام حسن(علیه السلام) شاخه گلی را به حضور آن حضرت هدیه نمود، امام حسن(علیه السلام) آن شاخه گل را با کمال میل پذیرفته و به او فرمود: تو را در راه خدا آزاد کردم. من به عنوان اعتراض گفتم: در مقابل اهداء یک شاخه گل او را آزاد کردی؟! امام فرمود: خداوند در قرآن به ما چنین یاد داده و فرموده است: «اذا حیّیتم بتحیّهٍ فحیّوا باحسن منها؛ هرگاه کسی به شما تحیت گوید، پاسخ آن را بهتر از آن بدهید» سپس فرمود: پاسخ بهتر، همان آزاد کردن اوست.»[۱۵]

۲ـ روزی آن حضرت غلام جوانی را دید که ظرف غذایی در پیش دارد، او لقمه‌ای از آن می‌خورد و لقمه دیگر را به سگی که نزدیک او نشسته بود می‌داد. امام حسن(علیه السلام) پرسید: چرا چنین می‌کنی؟ پسر نوجوان پاسخ داد: من خجالت می‌کشم که خودم غذا بخورم و این سگ گرسنه بماند. حضرت مجتبی(علیه السلام) خواست که به این غلام مهربان پاداشی نیکو عنایت کند به این جهت او را به خاطر این عمل نیک، از مولایش خرید و آزاد کرد و باغی را که در آن کار می‌کرد خریده و به او بخشید.[۱۶]

و- ورزش و تفریح

در امر تربیت، توجه به شادی سالم و روحیه‌بخش و حرکات نشاط‌آفرین، جایگاه ویژه دارد؛ چرا که تفریح و ورزش، کودکان و نوجوانان را پرتوان، فعال و نیرومند می‌سازد و افرادی که با نشاط باشند، آموزه‌های اخلاقی و کمالات را بهتر می‌پذیرند. اساساً تربیت‌یافتگان مکتب حیاتبخش اسلام، باید شاداب و روحیه‌های قوی داشته باشند. امام مجتبی(علیه السلام) یکی از ویژگی‌های مؤمنین را پرنشاط بودن آنان می‌داند و می‌فرماید: از ویژگی‌های انسان‌های با ایمان، شادی و نشاط داشتن در مسیر هدایت و خودداری از شهوات است.[۱۷]

این روحیه در والدین و کسانی که امر تربیت را به عهده دارند، به مراتب باید بیشتر رعایت شود؛ زیرا کودکان دوست دارند شاد و خندان باشند و از والدین و معلمان عبوس و گرفته در رنج و عذابند.

چون وانمی‌کنی گرهی خود گره نباش   ابرو گشاده باش چو دستت گشاده نیست

برای تربیت فرزندانی پرنشاط و دارای روح و جسمی سالم، شایسته است که مربیان و والدین، خود از چنین صفاتی برخوردار باشند. در این زمینه نباید از نقش ورزش غافل بود. در سیره امام حسن(علیه السلام)، ورزش از روش‌های تفریح، سرگرمی و تقویت جسم و روح و بالاخره از عوامل رشد و تربیت محسوب می‌شود. آن حضرت ضمن شرکت در ورزش‌های تربیتی و تفریحی، از پرورش روحی و معنوی نیز غافل نبود.

عاصم بن ضمره می‌گوید: روزی به همراه حسن بن علی(علیه السلام) برای گردش و تفریح به ساحل فرات رفته بودیم، عصر آن روز در حالی که روزه بودیم آب صاف و زلال فرات، روی سنگ‌ها و شن‌ها موج می‌زد و تمام اشیاء داخل آب در مقابل چشمان ما خودنمایی می‌کردند. حسن بن علی(علیه السلام) گفت: اگر لباس شنا داشتم داخل آب می‌شدم و آب تنی می‌کردم. گفتم: من دارم و آن را در اختیار شما می‌گذارم. فرمود: پس خودت چه می‌پوشی؟ گفتم: من همین طوری به داخل آب می‌روم. فرمود: این همان کاری است که من اصلاً دوست ندارم و خوشم نمی‌آید. از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که می‌فرمود: در داخل آب، موجودات زنده‌ای است که باید از آن‌ها شرم کنید و به احترام آنان، بدون پوشش مناسب به داخل آب نروید.[۱۸]

نویسنده: حجت الاسلام عبدالکریم پاک‌نیا

پی‌نوشت‌ها

[۱] . تربیت اسلامی، کتاب دوم، ص ۲۰۴؛

[۲] . و اماالحسن(علیه السلام) فانه ابنی و ولدی، و منی و قره عینی و ضیاء قلبی و ثمره فؤادی و هو سید شباب اهل الجنه و حجه اللّه علی الامه، امره امری و قوله قولی، من تبعه فانه منی و من عصاه فلیس منی. بحارالانوار، ج ۲۸، ص ۳۹؛

[۳] . تهذیب التهذیب، ج ۲، ص ۲۵۹؛

[۴] . المناقب، ج ۳، ص ۴۰۱؛

[۵] . مکارم الاخلاق، ص ۲۳۳؛

[۶] . احتجاج طبرسی، ج ۱، ص ۲۸۲؛

[۷] . تحف العقول، ص ۲۳۳؛

[۸] . منیه المرید، ص ۳۳؛

[۹] . تحف العقول، ص ۲۳۵؛

[۱۰] . ترجمه الامام الحسن(علیه السلام)، ص ۱۶۷؛

[۱۱] . مسند احمد، ج ۱، ص ۲۰۰؛

[۱۲] . بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۷۵؛

[۱۳] . مناقب، ج ۳، ص ۱۹؛

[۱۴] . بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۳۴۲؛

[۱۵] . جلوه هایی از نور قرآن، ص ۲۷؛

[۱۶] . البدایه و النهایه، ج ۸، ص ۳۸؛

[۱۷] . اعلام الدین، ص ۱۳۷؛

[۱۸] . مسند امام مجتبی(علیه السلام)، ص ۷۹۷؛